Tiểu luận VHCT - Cấu trúc, chức năng và vai trò của văn hóa chính trị trong đời sống xã hội

Bởi vậy, văn hóa chính trị là biểu hiện hình thức tập hợp tâm lý xã hội và góc độ chủ quan một loại văn hóa chính trị vỉa là lịch sử tập thể của một hệ thống chính trị, lại vữa là sản ph

I Mở đầu 1.Tính cấp thiết

Văn hóa chính trị còn là sự thấu hiểu văn hóa dân tộc và các nền văn hóa của nhân loại Văn hóa là một bộ phận, một biểu hiện đặc biệt của văn hóa nhân

loại và văn hóa của quốc gia - dân tộc, văn hóa chính trị ngày càng có vai trò

quan trọng trong cuộc sống của con người

Khái niệm văn hóa chính trị có thể được hiểu theo những nghĩa rộng

hoặc nghĩa hẹp khác nhau, song không thể thiếu những yếu tố tiêu biểu, cốt lõi làm nên nội hàm của nó Trong số các yếu tố cốt lõi ấy có tri thức chính trị, ý thức chính trị, niềm tin chính trị, tình cảm chính trị, kinh nghiệm chính trị và năng lực hành động chính trị Các yếu tố tiêu biểu và cốt lõi này gắn bó rất chặt chẽ với nhau, bổ sung lẫn cho nhau tạo thành phẩm chất, nhân cách, thúc đẩy sự

tu dưỡng bản thân và năng lực chính trị của một cá nhân, một tổ chức, một đảng phái chính trị; đồng thời, chúng cũng góp phần để giúp một cá nhân hay một tổ chức hiện thực hóa các mục đích chính trị của mình

Khi sang đến Việt Nam, em được biết thêm nhiều kiến thức, và trong

chương trình học hết môn Văn hóa chính trị Em rất quan tâm đến đề tài: “Cấu trúc, chức năng và vai trò của văn hóa chính trị trong đời sống xã hội.”

2.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

a.Mục đích nghiên cứu

Tiểu luận nghiên cứu, làm rõ cấu trúc, chức năng và vai trò của văn hóa chính trị trong đời sống xã hội

b Nhiệm vụ nghiên cứu

- Đề tài phân tích khái niệm có liên quan đến đề tài

Phân tích cấu trúc, chức năng và vai trò của văn hóa chính trị trong đời sống xã hội

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu

Cấu trúc, chức năng và vai trò của văn hóa chính trị trong đời sống xã hội

b Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu: Cấu trúc, chức năng và vai trò của văn hóa chính trị trong đời sống xã hội

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu như: Phân tích tài liệu, giáo trình để tổng hợp phục vụ mục đích nghiên cứu

II Nội dung 2.1 Khái niệm văn hóa chính trị

Trong cuốn “Bách khoa toàn thư khoa học xã hội quốc tế" (1961), Pye-nhà chính trị học Mỹ đã đưa ra định nghĩa: “ Văn hóa chính trị là một hệ thống thái độ, niềm tin và tình cảm; nó đem lại ý nghĩa và trật tự cho quá trình chính trị; nô đưa ra tiền đề cơ bản và quy tắc chế tộc hành vi của hệ thống chính trị; nó bao gồm lý tưởng chính trị và quy phạm vận hành của một chính thể Bởi vậy, văn hóa chính trị là biểu hiện hình thức tập hợp tâm lý xã hội và góc độ chủ quan một loại văn hóa chính trị vỉa là lịch sử tập thể của một hệ thống chính trị, lại vữa là sản phẩm của lịch sử đời sống của các cả thể trong hệ thống đỏ; do đó, nỏ bắt rễ sâu xa trong lịch sử các sự kiện chung và lịch sử cả nhân"

Trên cơ sở quan điểm mang tính định hướng của tư tưởng Hồ Chí Minh, các nhà nghiên cứu lý luận Việt Nam đã đưa ra nhiều cách diễn đạt khác nhau về khái niệm văn hóa chính trị

PGS.TS Hoàng Chí Bảo quan niệm: “Văn hoá chính trị là chất lượng tổng hoà của tri thức, tình cảm, niềm tin chính trị, tạo thành ý thức chính trị công dân, thúc đẩy họ tới những hành động chính trị tích cực phù hợp với lý tưởng chính trị của xã hội, là thói quen và nhu cầu tham gia một cách tự giác chủ động vào các quan hệ chính trị xã hội của công dân, góp phần hướng dẫn họ trong cuộc đấu tranh vì lợi ích chung của xã hội vì tiến bộ và phát triển"

GS.TS Phạm Ngọc Quang đưa ra khái niệm: “Văn hoả chính trị là một phương diện của văn hoá trong xã hội có giai cấp, nói lên tri thức, năng lực sáng tạo trong hoạt động chính trị dựa trên nhận thức sâu sắc các quan hệ chính trị hiện thực cùng những thiết chế chính trị tiến bộ được lập ra để thực hiện lợi ích chính trị cơ bản của giai cấp hay của nhân dẫn phù hợp với sự phát triển lịch sử Văn hoá chính trị nói lên phẩm chất và hình thức hoạt động chính trị của con người cùng những thiết chế chính trị mà họ lập ra để thực hiện những lợi ích giai cấp cơ bản của chủ thể tương ứng"

Theo tập bài giảng Chính trị học đại cương của 2 tác giả Lê Văn Cảnh và Bùi Trọng Tài: “Văn hóa chính trị là một lĩnh vực, một biểu hiện đặc biệt của văn hóa loài người trong xã hội có giai cấp, văn hóa chính trị được hiểu là trình

độ phát triển của con người thể hiện ở trình độ hiểu biết về chính trị, trình độ tổ chức hệ thống tổ chức quyền lực theo một chuẩn giả trị xã hội nhất định nhằm điều hòa các quan hệ lợi ích giữa các giai cấp và bảo vệ lợi ích của giai cấp cầm quyền, phù hợp với xu thể phát triển và tiến bộ xã hội" Để thuận tiện cho việc nghiên cứu, chúng tôi sẽ lụa Như vậy, thuật ngữ văn hóa chính trị trên thế giới xuất hiện rất muộn vào thế kỷ XX, trong khi chính trị lại xuất hiện rất sớm, gắn với sự xuất hiện của xã hội có giai cấp Cũng như văn hóa xuất hiện cùng với sự xuất hiện của loài người, nhưng khái niệm văn hóa lại lần đầu tiên xuất hiện vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Bởi vậy khái niệm văn hóa chính trị là một khái niệm phức tạp tùy vào góc tiếp cận mà thể hiện các nội dung khác nhau, có nhiều cách hiểu khác nhau

Văn hóa chính trị có thể hiểu là một bộ phận của văn hóa nói chung, gắn với chính trị, nhà chính trị, nhóm xã hội hay với giai cấp trong lĩnh vực đời sống chính trị Cũng có thể hiểu, văn hóa chính trị là tập hợp các lập trường và các xu hướng cá nhân của những người tham gia trong một hệ thống nào đó, là lĩnh vực chủ quan làm cơ sở cho hành động chính trị và làm cho hành động chính trị có ý nghĩa Một cách hiểu khác, văn hóa chính trị là những giá trị và tri thức, những quan điểm và thái độ của nhân dân; là những dạng thức của hành vi và sự tham

dự chính trị; là những quy tắc công khai hoặc được mặc nhiên thừa nhận của quá trình chính trị; là những cơ sở thường nhật của hệ thống chính trị và là tập hợp của tất cả những gì thuộc về văn hóa và tập tục của xã hội hiện tồn

2.2 Cấu trúc, chức năng và vai trò của văn hóa chính trị trong đời sống xã hội.

2.2.1 Cấu trúc của văn hóa chính trị

Để xác định đối tượng nghiên cứu của văn hóa chính trị, phải căn cứ vào cấu trúc của văn hóa chính trị Theo Từ điển bách khoa Việt Nam, cấu trúc của một sự vật là “Phương thức, cách thức tổ chức tương đối bền vững của một hệ thống Nếu như khái niệm hệ thống bao quát các mặt hết sức khác nhau của một khách thể, một chinh thể phức tạp nào đó (như cơ cấu, thành phần, phương thức tồn tại, hình thức phát triển) thì khái niệm cấu trúc trước hết vạch ra những nhân

tố như tính bền vững, tính ổn định của khách thể hay đối đối tượng mà nhờ đó,

nó duy trì được chất của nó khi mà các điều kiện bên ngoài hay bên trong biến đổi Khi cấu trúc bị phá vỡ hay biến đổi thì hệ thống không tránh khỏi bị phá vỡ hay biến đổi Nếu hệ thống là sự liên kết các yếu tố có mối liên hệ qua lại và quy định lẫn nhau thì cấu trúc là thành phần cấu tạo, là tổ chức bên trong một chỉnh thể thống nhất"³

Mỗi quan điểm về văn hóa chính trị tương ứng với một cấu trúc, một mô hình về văn hóa chính trị đặc trưng Gắn liền với một quan niệm về văn hóa chính trị là một cách quan niệm về cấu trúc của văn hóa chính trị

Tác giả tập Bài giảng về Chính trị học của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng: Văn hóa chính trị có một cấu trúc phức tạp, được tạo thành trong sự thống nhất và tác động qua lại của các nhân tố cơ bản Những phương diện hợp thành văn hóa chính trị gồm 7 yếu tố sau:

+Tri thức và những hiểu biết về chính trị

+Tình cảm và đạo đức cách mạng

+Lý tưởng chính trị và niềm tin khoa học

+Các truyền thống chính trị, đặc biệt là các giá trị tiêu biểu của văn hóa chính trị kết tinh trong truyền thống lịch sử, truyền thống văn hóa của dân tộc, trong di sản văn hóa của loài người qua các thời đại được kế thừa, vận dụng vào hoạt động chính trị

+Những phương tiện chính trị, những chuẩn mực, những phương thức tổ chức và hoạt động của quyền lực chính trị

+Hệ tư tưởng, đường lối, chính sách và các quyết sách của giai cấp cầm quyền

+Hành vi của chủ thể chính trị

Theo quan điểm của PGS.TS Lê Quý Đức trong tập bài giảng Văn hóa chính trị của Viện Văn hóa và phát triển, thì cấu trúc của văn hóa chính trị gồm

6 yếu tố cơ bản sau:

+Tri thức và những hiểu biết về chính trị

+Niềm tin, sự thuyết phục về chính trị:

+Các truyền thống chính trị được thiết lập trong lịch sử dân tộc:

+Những lý tưởng mà con người cố gắng đạt tới trong chính trị:

+Những phương tiện chính trị, những phương thức tổ chức và hoạt động của quyền lực chính trị cũng là những nhân tố cấu thành của văn hoá chính trị

+Trong văn hoá chính trị, hệ tư tưởng chính trị, đường lối, chính sách là

bộ phận cốt lõi nhất

Quan niệm về cấu trúc của văn hoá chính trị của tác giả Nguyễn Văn Huyên trong sách “Bước đầu tìm hiểu những giá trị văn hoá chính trị truyền thống Việt Nam" cũng có những nét tương đồng với các tác giả trên Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên, văn hoá chính trị bao gồm một kết cấu phong phú và đa dạng gồm 4 yếu tố cơ bản:

1 Tri thức chính trị

2 Lý tưởng chính trị

3 Niềm tin chính trị

Hệ tư tưởng: là hạt nhân của văn hoá chính trị.

Các nhà nghiên cứu về văn hóa chính trị đã gặp gỡ nhau ở nhiều điểm trong quan niệm về cầu trúc của văn hóa chính trị, trong đó điểm tương đồng nổi bật là tri thức và những hiểu biết về chính trị Đây là nhận thức chính trị, là ý thức của chủ thể chính trị, là yếu tố then chốt trong cấu trúc của văn hóa chính trị, nó bao gồm cả tri thức lý luận và tri thức thực tiễn, được đúc kết thông qua quá trình hoạt động chính trị của chủ thể chính trị Kinh nghiệm chính trị và vốn sống thực tiễn sẽ làm sâu sắc thêm tri thức lý luận chính trị Đến lượt mình tri thức lý luận sẽ dẫn đường cho hoạt động thực tiễn bởi nếu không có thực tiễn thì

lý luận chỉ là lý luận suông, nếu không có lý luận thì thực tiễn sẽ trở thành mù quáng

Chính tri thức và những hiểu biết chính trị sẽ đem lại nhận thức lý tính cho văn hóa chính trị, và là tiến để tạo nên tình cảm chính trị và đạo đức cách mạng cho mỗi ngưoi Văn hóa chính trị đòi hỏi tri thức phải chuyển hóa thành cảm xúc, thành tình cảm tích cực, thành đạo đức cách mạng Chính tình cảm và đạo đức sẽ trở thành động lực thúc đẩy hành động, góp phần tạo nên lý tưởng chính trị cho chủ thể chính trị Khi đã nhận thức được lý tưởng chính trị đúng đắn, chủ thể chính trị sẽ có niềm tin và có định hướng đúng trong lựa chọn phương thức, phương tiện hoạt động chính trị Điều này cóýnghĩa rất quan trọng trong xã hội có giai cấp Nhưng niềm tin phải đuoc tạo thành trên cơ sở khoa học, dựa trên tri thức và những hiếu biết về chính trị, phải được thôi thúc bởi tình cảm cách mạng và đạo đức cách mạng thì mới trở thành niềm tin khoa học, mới tạo thành bản lĩnh chính trị

Các truyền thống chính trị, các giá trị tiêu biểu của văn hóa chính trị kết tinh trong truyền thống lịch sử, truyền thống văn hóa của dân tộc là nhân tố không thể thiếu, đóng vai trò rất quan trọng trong cấu trúc văn hóa chính trị của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, mỗi cá nhân Bởi văn hóa và chính trị có mối quan hệ tương tác biện chứng, quyết định lẫn nhau Văn hóa chính trị Việt Nam được

xây dựng trên hệ tư tưởng chính trị nhân nghĩa, truyền thống đoàn kết, chủ nghĩa yêu nước, lòng nhân ái bao dung Nền văn hóa chính trị ấy hoàn toàn khác

xa với văn hóa chính trị của phương Tây lấy giá trị vật chất làm thước đo,lấy lợi ích kinh tế làm mục đích, không lấy tư tưởng thân dân, vì dân làm tư tưởng cốt lõi trong đạo lý của người cầm quyền

Hệ tư tưởng chính trị chi phối những phương tiện chính trị, những chuẩn mực,những phương thức tổ chức và hoạt động của quyền lực chính trị Hệ tư tưởng chính trị mang tính giai cấp và khi giai cấp nào cầm quyền thì hệ tư tưởng của giai cấp đó trở thành hệ tư tưởng chính thống của xã hội,chi phối hành vi,lối sống,nhân cách của chủ thể chính trị.Sản phẩm của văn hóa chính trị là con người chính trị-chủ thể và khách thể-phản ánh rõ đặc điểm văn hóa chính trị của mỗi quốc gia,mỗi dân tộc

Văn hóa chính trị vừa là một thành tố của văn hóa,vừa thuộc văn hóa tổ chức xã hội,vừa là một tiểu hệ thống với tính chất độc lập tương đối

Theo quan điểm của PGS.TS Lê Quý Đức,nếu coi văn hóa chính trị là một thành tố của văn hóa,thì cấu trúc của văn hóa chính trị có những nét tương đồng với văn hóa quản lý xã hội,văn hóa tổ chức xã hội Nghĩa là cấu trúc cơ bản đều giống nhau với các yếu tố sau:

-Triết lý,tư tưởng chính trị

- Hệ thống định hướng:bao gồm các triết lý,tư tưởng,quan điểm triết học,tôn giáo,đạo đức

-Thể chế chính trị:bao gồm các lý tưởng chính trị-xã hội đường lối chính trị và các quy phạm pháp luật,các quy định có tính pháp lý cụ thể

-Thiết chế chính trị: bao gồm bộ máy quyền lực, các cơ quan quyên lực, các tổ chức chính trị-xã hội, đoàn thế chính trị

-Công nghệ chính trị: Cách thức, phương thức, qui trình tiến hành những hoạt động trong đời sống chính trị

-Nhân cách, hành vi của chủ thể chính trị: bao gồm nhân cách, hành vi của chủ thể nắm quyền lực chính trị, thực thi quyền lực chính trị và người chịu

sự tác động của quyền lực chính trị (người dân, công dân)

-Yếu tố ngoại hiện: bao gồm các hình thức, cách thức, biểu tượng, biểu hiệu qua đó tư tưởng chính trị, thể chế, thiết chế, nhân cách chủ thể chính trị được biểu hiện ra một cách cụ thể, sinh động

Nếu coi văn hóa chính trị là một phạm trù độc lập thì đổi tượng nghiên cứu của bộ môn khoa học đặc thù này là một hệ thống các yếu tố gắn bó và tác động biện chứng lẫn nhau bao gồm:

-Triết lý chính trị

-Thể chế và thiết chế chính trị

-Công nghệ chính trị

-Nhân cách của chủ thể chính trị

-Hệ thống ngoại hiện

Mỗi cách tiếp cận đều có cơ sở khoa học, xuất phát từ quan niệm riêng Nhưng cơ sở chung của cách tiếp cận cấu trúc văn hóa chính trị đều phải xuất phát từ đặc điểm chung của văn hóa chính trị, đó là: Tính giai cấp, Tính lịch sử, Tính dân tộc, Tính nhân loại, Tính khách quan, Tính chủ quan

2.2.2 Chức năng của văn hóa chính trị

Văn hóa chính trị trước hết là một thành tố của văn hóa, bởi vậy nó mang đầy đủ các chức năng của văn hóa Trước đây, người ta thường chỉ nói đến các chức năng nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ; hiện nay, hệ chức năng của văn hóa được bổ sung và tìm hiểu một cách thấu đáo hơn nhờ sự phát triển của tư duy lý luận và giá trị thực tiễn của bản thân văn hóa Ngoài các chức năng quen thuộc, khoa học văn hóa hiện nay còn quan tâm nhiều tới các chức năng tích luỹ, giao tiếp, thông tin, ký hiệu , đặc biệt là việc nhấn mạnh chức năng xã hội hóa cá

nhân và chức năng làm động lực phát triển kinh tế-xã hội của văn hóa Đây cũng

là một trong những điểm trọng yếu trong tư duy mới về văn hóa Các chức năng trên tồn tại trong một tổng thế thống nhất, tác động tới quá trình hình thành nhân cách của mỗi cá nhân và sự tồn tại, phát triển của xã hội

Chức năng nhận thức của văn hoá chính trị giúp các chủ thể chính trị tích lũy các tri thức cần thiết thông qua con đường nhận thức để chủ động và tích cực tham gia vào đời sống chính trị nhằm đạt được mục đích mong muốn Đó là nhận thức về những quy luật chính trị-xã hội, các nguyên tắc tổ chức đời sống

xã hội; các phương thức, phương pháp vận hành đời sống chính trị, quản lý xã hội, thu hút công dân tham gia hoạt động chính trị; cách thức điều chỉnh các quan hệ: xã hội-giai cấp, dân tộc-quốc gia-tộc người, dân tộc, tôn giáo, nhà nước-công dân

Nhờ có chức năng nhận thức của văn hoá chính trị, các chủ thể chính trị không chỉ nắm vững được kiến thức để có tri thức chính trị, mà còn có khả năng biến tri thức lý luận thành hành động chính trị, biểu thị trong sáng tạo để tạo ra những giá trị văn hóa mới, vận dụng một cách hữu hiệu lý luận chính trị vào thực tiễn hoạt động chính trị

Chức năng giáo dục của văn hoá chính trị giúp cho các chủ thể chính trị tiếp cận với hệ thống giá trị chính trị chung trong một nền chính trị, quy định các hành vi của chủ thể hành xử theo những chuẩn mực chính trị mà cộng đồng đã lựa chọn như hệ giá trị cốt lõi Từ đó, dần dần hình thành nên nhân cách chính trị

Chức năng tổ chức của văn hoá chính trị biểu hiệnởviệc động viên, tập hợp các cá nhân, các nhóm, các giai tầng hướng tới mục tiêu chung hay là các giá trị định hướng của xã hội Việc liên kết xã hội, tổ chức xã hội sẽ diễn ra thuận lợi, tạo nên sự đoàn kết, thống nhất xã hội

Theo PGS TS Lê Quý Đức, trong văn hoá chính trị, các thang bậc giá trị của nó cũng có sự tác động khác nhau đối với việc tổ chức xã hội: