Khóa luận tốt nghiệp Lịch sử: Nguyễn Ánh trong cuộc đối đầu với Tây Sơn thời kỳ xây dựng lực lượng (1777-1790)

Qué hương, gia đình của Nguyễn Anh Có người đã nhận định, Nguyễn Ánh là "một trong những nhân vật tiêu biểu của thế kỷ XVIII còn sót lại sau bao nhiêu thập kỷ cháy bỏng bởi ngọn lửa chiế

BO GIAO DUC VA ĐÀO TAO TRUONG DAI HOC SƯ PHAM TP HO CHÍ MINH

KHOA LICH SU KHOA LUAN TOT NGHIEP

Dé tai:

ANTON C024 AS

AN LI TE

GVHD: Tran Thị Thanh Thanh

SVTH: Nguyễn Văn Quang

Khóa luận tắt nghié SVTH: Nguyễn Văn Quan

MỤC LỤC

NMỨC CŨ ca arene ee ree eee eee eno ene ee neo a

ERO |) |, =5 3

MD ĐÃ | [nore naa eRe ee Rene eS eo eran eee tà ,&cágu _

l Lý do chọn đểtài Ăc S222 22t 211111 erscee 4:

TE SERN AE BRI Cit ORR ca aeeeieneedeadonnseeseetoveetGennssreem 4

II Phương phip nghién ctw sissies sa aks 0G222 0206262 8:

NỘI DUNG a eieenenesiamsmmameasananaal 9

CHUONG I: NGUYEN ANH TRONG BOI CANH DANG TRONG

t1<1.eeddtsusodliiocgxgjedbioeccaoddicoaguoiiuxsudsă yu

1.1 Qué hương, gia đình của Nguyễn Ảnh tt 1411113302 ọ

1.2 Cuộc xung đột giữa họ Nguyễn và Tây Sơn (1771 — 1777) -.« - 10 '

CHƯƠNG II: QUÁ TRÌNH XÂY DUNG LUC LƯỢNG CUA

NGUYẼN ÄNH (07°77 — TU sacasesnsacosccocssossscsoanoesssnionsivesnnvecnsbanessersacvons 13

BA Tng llỄNG eytvis20156 scsi ci tans heh Whaat 13

2:1:1: Tập ND MG AN L4 00A sa nek asa sad demain hea anno vad sae snecbamabee bn a fomoooacine 13

miki ERAT TƯ HỘI ĐỒ ae ex00 vopmomerinse shvevusneonaseapncty cerepeoquanionss re pt cammnmananneetespesenanen 16

2.2 Những trận chiến đầu tiên với Tây SOm, cccsessecsssesesesnesssessnesssnecsnneesnescenueesen 202.3 Cầu viện Xiêm và lưu vong nước ngoài -. -s+2cssccccseetrvrssorvverrrre 30

FFF OR iis CNT GOREN TD 1.4 30

S33, Quận aban Sow tetas cates acest eases neta 33

25:55 Ống vừa khôi HH ici sis tsa ais ates shaadi a Oem 40

HỆ RE NLS) 5 1) | ce 44

24.1: Những điều Kiện thuận UP isaac is ccceanscais casas wsacaeanasaaa ibaa 44

D3: Chiêm lại Giá: Fab sa sis 2446622 x24daassecole6ai4oi ¿de 45

2,6 Cac chỉnh sách nhằm cúng có quyền lực ở Gia Định 5655552 59

Khóa luận tot nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

3 2á: TẾ di di CPN ca uc adonnecbeeiooosaeooodanseeeseoasogee 59

#:02: ChínH ch TCT TE) Capen e peepee 60 een Tr font ee nent Se TSO 6!

2.6.3 Chính sách quản lý xã NOE -c.ce-cecs-sssseesssoosssseeecesssnseecennesnnecessntonneenennnnnynesenennne 63

4000 A8 NHI GuaiieekddireeeioGeseooonoseeeeseesse 65

2.6.5 Chính sách dân tộc vả tôn giáo 222-22c2c<4122222112111 0.20.116 70

PIE RGA AES ARID LOIS nang 71

3.627: CU ial SN ĐỒ ria scsi kennieeraeedeeieeaaeseioesssesgisesoae 72

CHUONG IH: ĐÁNH GIA NGUYEN ANH TU GÓC ĐỘ DOI

CHIEU VỚI NGUYEN HUỆ s=wsuwwwwwsi 75

3,1, TÀIHAHB QUA SG 12 CCƒCẪÍ G06 6066GGEGG:6ESS=sSSS(liibss 15

3/3, CỔ Kết ÐtÙNG (12202026202 066G22Ä26i6G006640Gi10CGCGGu,atiicide 818 ị cv .a a 90

3:4 Vai rô tong Uh (ie GẦN ĐỘC (ua+ecoiooateiaeitiieieosadxedoineiieboaeeoaeee 94.

KT LUẬN cư —-ỶÝŸÝ ác, Gucaszxưa.,

TÀI LIEU THAM KHẢO mm —== 11

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Lời dau tiên cho đẻ tai của minh tôi xin bảy tỏ lòng biết ơn tới bd,

mẹ - người đã sinh thanh vả nuôi đường tôi cho tôi có được như ngảy

tải, từ việc chon dé tài nghiên cứu, tim tài liệu tham khảo đến việc khai

thác tài liệu lập dé cương chi tiết và hoàn thành đề tải.

Tôi cũng xin cảm ơn các cán bộ của thư viện Đại học Sư phạm TP.

Hồ Chí Minh, thư viện KHTH TP Hồ Chi Minh, thư viện KHXH TP.

Hồ Chí Minh

Cuỗi cùng tôi xin gửi lời cảm ơn tới toàn thé các bạn trong hai lớp

Sử K33, đặc biệt là lớp SửAK33 đã luôn đóng góp hỗ trợ vả động viên

tôi trong quả trình tôi hoan thảnh khóa luận.

niềm hạnh phúc và sự thành công! Xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên

Nguyễn Văn Quang

Khóa luận tất nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

tộc chi đặt lợi ich dòng tộc lên hang đầu Một số ÿ kiến lại cho rằng triều Nguyễn có

nhiều đóng góp to lớn trong việc thống nhất đất nước, đạt được nhiều thành tựu trên

các lĩnh vực kinh tế, văn hóa

Trong nhiệm vụ giảng dạy lịch sử ở trường phé thông, việc nghiên cứu, đánh gia

vẻ công tội của triều Nguyễn, có vai trò rất quan trọng trong nhận thức lịch sử dân tộc.

Khi để cập đến các triều đại người ta thường nói đến vai trò của các vị vua, đặc

biệt là vua đầu triều Vua Gia Long sáng lập triều Nguyễn có được thanh quả thống

nhất đất nước từ tay Tây Sơn, đây là vị vua gây nhiều tranh cãi với nhiều ý kiến nhận

định khác nhau trong giới sử học.

Với sự quan tâm trên, tôi chọn vấn dé “Nguyén Ảnh trong cuộc đối đầu với Tây Son thời ky xây dựng lực lượng (1771 — 1790)” làm để tài cho luận văn tốt nghiệp.

Il — Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Khi bàn đến nhân vật Nguyễn Ảnh, đã có nhiều công trình khoa học, nhiều

nguôn tài liệu đề cập đến ở những góc độ khác nhau Sau đây là những công trình tiêu

biểu.

"Đại Nam thực lục ” là bộ sử lớn do quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn Bộ sử

được biên soạn trong vòng 88 năm, dưới triểu vua Minh Mệnh năm 1821 và hoàn thành vảo năm Duy Tân thứ 3 (1909) Bộ sử được viết theo thẻ biên niên chia làm 2

phan: Tiền biên va chính biên Tiền biên ghi chép sự nghiệp của 9 chúa Nguyễn Chính biên ghi chép lại lịch sử triểu Nguyễn từ đời vua Gia Long đến vua Đông

Khánh Nguôn tải liệu tham khảo chủ yếu trong luận văn này được chép trong quyền một, về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Anh, Day là bộ sử liệu gốc, nhưng được viết theo quan điểm của triểu Nguyễn Sách do NXB Giáo dục xuất ban năm 2007.

Khóa luận tốt nghỉ SVTH: Nguyễn Văn Quan

Bộ "Việt Nam sử lược ” của tác giả Trần Trọng Kim, do NXB Tổng hợp TPHCM xuất bản nam 2005, đã nghiên cứu lịch sử Việt Nam từ thượng cổ đến khi Pháp xâm lược và cai trị nước ta Luận văn này tham khảo phan Tự chủ thời đại của cuốn sách.

Tác phẩm “Lich sử nội chiến ở Việt Nam 1771 — 1802” của Tạ Chí Đại Trường,

viết về cuộc chiến tranh giữa Nguyễn Ảnh và Tây Sơn từ lúc Nguyễn Ánh vảo Nam Tác giả có quan điểm ủng hộ cuộc tấn công ra Bắc đánh Tây Sơn của Nguyễn Ánh Trong tác phẩm, Tạ Chi Đại Trường đã đưa ra nhận định Nguyễn Anh chính là người

cỏ công thống nhất đất nước và rất dé cao sức mạnh của phương Tây cho rằng chính

sự tiếp viện của quân Pháp là một nguyên nhân quan trọng giúp Nguyễn Anh chiến thắng Tây Sơn Ngoài một sé nhận định cần được xem xét, cuốn sách cung cắp khá

nhiều tư liệu có giá trị Sách do NXB Văn sử học xuất ban năm 1973.

Các tác giả Nguyễn Lương Bich, Pham Ngọc Phụng đã viết vẻ tài cằm quân tài

ba, biến hóa va linh hoạt của Nguyễn Huệ trong tác phẩm “Tim hiểu thiên tài quân sự của Nguyên Huệ " Quan điểm của các tác giả nghiêng nhiều về đánh giá cao Tây Sơn

và lên án, phê phán Nguyễn Anh vẻ hành động “cong rắn cắn gà nhà” Tác phẩm cũng phân tích khá rõ về khả năng cằm quân, sắp xếp kế hoạch phòng thủ của Nguyễn Anh

& Gia Định trong ba lần cham trán với Nguyễn Huệ Sách do NXB Quân đội nhân dân

xuất bản năm 1977.

Cuốn sách “Nha Tay Sơn” của các tác giả Quách Tan, Quách Giao do Sở văn

hóa thông tin Nghĩa Bình xuất bản năm 1988, có sự đánh giá một cách ưu ái Tây Sơn

Tác phẩm đã miêu tả rất chỉ tiết về cuộc đọ sức giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn ở Gia Định Tác phẩm cung cấp nhiều tư liệu quý về nhân vật Nguyễn Ánh.

Tác giả Cao Tự Thanh với tác phẩm “Lich sử Gia Dinh Sài Gỏn trước 1802"

do NXB Tổng hợp TP HCM xuất bản năm 2007, đã viết rat chi tiết vẻ công cuộc tái

thiết Gia Định của Nguyễn Ánh, sau khi đoạt lại từ tay Tây Sơn năm 1789 Theo sách

nay, Nguyễn Anh đã huy động toàn bộ nội lực của Gia Định để xây dựng quân đội,

mua vũ khí và biến nơi đây thành một trại lính không 16 Trong quá trình xây dựng lực

lượng, Nguyễn Anh chi chú trọng đến việc vơ vét, ép buộc nhân dân sản xuất dé cung

cắp tải lực cho ông Tác giả cũng nhận định các chính sách của Nguyễn Anh trong thời

gian này không mang yếu tô an dân, thân dan

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Luận van côn tham khảo va còn sử dụng nhiều tai liệu khác như:

Phạm Ngô Minh Lê Duy Anh (2001) Nhân vật họ Lê trong lịch su Việt Nam

-NXB Đà Nẵng.

- Hoa Bằng (1950) - Quang Trung anh hùng dan tóc - NXB Bôn phương

- Đỗ Bang (1994) - Những khám phá về hoàng dé Quang Trung - NXB Thuận Hóa Huế.

- Đỗ Bang (1996) - Chan dung các vua Nguyên - NXB Thuận Hóa Huế

- Tôn That Binh (2000 ) - Triéu đại nhà Nguyễn - NXB Đà Nẵng.

- Nguyễn Anh - Văn Lang - Quỳnh Cư (2008) - Danh nhân Đất Việt tập 2 - NXB

Thanh niên.

- Lý Khắc Chung (1996) - Hồn chiến quyền lực - NXB Văn hóa thông tin Ha Nội

- Phan Tran Chúc (2003) - Việt Nam sử học Triéu Tây Sơn - NXB Văn hóa thông tin

Hà Nội.

- Nguyễn Phan Quang - Võ Xuân Đàn (1993) - Lich sử Việt Nam từ nguồn gốc đếnnăm 1858 tập 2 - Trường DHSP TPHCM.

- Ngô Giáp Đầu (1993) - Hoang Việt hưng long chỉ - NXB Văn học

- Trịnh Hoài Đức (1998) - Gia Định thành thông chí - NXB Giáo dục.

- Ngô Gia Văn Phái (1970) - Dịch giả Nguyễn Dire Vân - Kiều Thu Hoạch - Hoàng Lẻ

nhất thong chí - NXB Văn học

- Quynh Cư - Đỗ Đức Hùng (1995) - Các triều đại Việt Nam - NXB Thanh niên

- Duy Lân (1950) - Đức quận công Vb Tảnh tử tiết bát giác lau - NXB Độc quyền

Phan Huy Lê (1975) Một số trận quyết chiến chiến lược trong lịch sử dân tộc

-NXB Quân đội nhân dân.

- Litana (1999) - Xứ Dang Trong - NXB Trẻ.

- Thi Long (2002) - Nha Nguyễn chín chúa - mười ba vua - NXB Đà Nẵng.

- Nguyễn Thẻ Long (2005) - Bang giao Đại Việt (Triểu Nguyễn) - NXB VHTT.

- Phan Ngọc Liên (2007) - Lich sử nhà Nguyễn mot cách tiếp cận mới - NXB DHSP.

- Sơn Nam (1984) - Dat Gia Định xưa - NXB TPHCM.

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Lăn Quang

- Son Nam (1994) - Lich sứ khẩn hoang miền Nam - NXB Van nghệ TPHCM,

- Tủ sách lịch sử Việt Nam (2008) - Hoi đáp vẻ cuộc khởi nghĩa Tay Sơn - NXB Quan đội nhân dân.

- Quốc sử quán triều Nguyễn (1993) - Đại Nam liệt truyện - NXB Thuận Hóa Huẻ

- Nguyễn Quang Ngọc (2009) - Tién trình lich sử Việt Nam - NXB Giáo dục.

- Nguyễn Phan Quang (1977) - Lich sử Việt Nam 1427 - 1858 quyền 2 tập 2 - NXB

Giáo dục.

- Nguyễn Phan Quang (2000) - Phong trào Tây Sơn và cải cách của vua Quang Trung

- Trường ĐHSP TPHCM.

- Nguyễn Phan Quang (2002) - Việt Nam thẻ ky XIX (từ 1802 - 1884) - NXB TPHCM.

- Trương Hữu Quynh (2007) - Dai cương lịch sử Việt Nam tap ¡ - NXB Giáo dục.

- Vuong Hông Sén (1997) - Sai Gỏn năm xưa - NXB TPHCM.

- Trường Đại Học Sư Phạm TPHCM Khoa Lịch Sử (2006) - Những công trình khoa

học tiêu biểu (1976 - 2006) - NXB Giáo dục.

- Văn Tân (2003) - Cách mang Tay Sơn - NXB KHXH.

- Tran Nam Tién (2006) - Ngoại giao giữa Việt Nam và các nước phương Táy dưới

triéu Nguyễn (1802 - 1858) - NXB Dai Học Quốc Gia TPHCM.

Nguyễn Văn Hau (1999) Thoại Ngọc Hau những cuộc khai phá miễn Hậu Giang NXB Trẻ.

Nguyễn Khắc Thuan (2006) Mac thj gia phá NXB Giáo dục.

- Nguyễn Khắc Thuần (2007) - Danh tướng Việt Nam tập 3 - NXB Giáo dục

- Nguyễn Khắc Thuan (2007 - Việr sứ giai thoại tập 7 - NXB Giáo dục.

- Nguyễn Khắc Thuan (2007) - Việt sử giai thoại tập 8 - NXB Giáo dục.

- Pham Minh Thảo (2008) - Ké chuyện lịch sử Việt Nam - Bắc Bình Vương - NXB Van

hóa thông tin.

- Huynh Ngọc Trang (1994) - Sai Gon - Gia Định xưa: Tie liêu và hình ảnh - NXB TPHCM.

- Nguyễn Quang Trử (2004) - Vua Quang Trưng - NXB Thanh niên.

Khóa luận tot nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

- Mai Khắc Ứng (1996) - Chinh sách khuyến nông đưởi thởi Minh Mạng - NXB Văn

hoa thông tin.

IH Phwong pháp nghiên cứu

Khi thực hiện dé tai này, tôi dựa trên quan điểm lý luận của chủ nghĩa Mác —

Lênin tư tưởng Hồ Chí Minh và cơ sở phương pháp luận nghiên cứu khoa học để trình

bày.

Các phương pháp được sử dung chủ yêu trong khóa luận la phương pháp lịch sử

và phương pháp logic Ngoài ra, trong quá trình thực hiện còn ding phương pháp tổng

hợp và so sánh đối chiếu lịch sử để nghiên cứu.

Khóa luận tốt nghỉ SVTH: Nguyễn Vin Quan

NỘI DUNG

CHƯƠNG I: NGUYEN ANH TRONG BOI CANH DANG TRONG

(1771 — 1777)

1.1 Qué hương, gia đình của Nguyễn Anh

Có người đã nhận định, Nguyễn Ánh là "một trong những nhân vật tiêu biểu của

thế kỷ XVIII còn sót lại sau bao nhiêu thập kỷ cháy bỏng bởi ngọn lửa chiến tranh

nông dan”.

Nguyễn Ánh có xuất thân trong một dong họ danh giá bậc nhất lúc bấy gid, là họ Nguyễn Nguyễn Ánh tên húy là Ching, có tên là Noãn, Nguyễn Anh sinh ngày 8 tháng 2 năm 1762 nhằm ngày 15 tháng 1 năm Nhâm Ngọ Nguyễn Ánh là “con thứ ba của Nguyễn Phúc Luân Luân là con thứ hai của Thế Tông Nguyễn Phúc Khoát Khi Nguyễn Phúc Khoát còn ở ngôi thì con thứ chin là Nguyễn Phúc Hạo được lập làm thé

tử đã chết năm 1760, con trưởng Nguyễn Phúc Chương cũng chết nim 1763 Nên có ý

truyền ngôi cho Nguyễn Phúc Luân, sai Trương Văn Hạnh, Lê Cao Kỷ làm thầy, cho cùng các đại thần dự bàn chính sự"? Mẹ của Nguyễn Ánh lả con gái của Diên Quốc

Công Nguyễn Phúc Trung, người làng Minh Linh, phủ Thừa Thiên.

Dong họ Nguyễn, khởi nghiệp từ Nguyễn Hoàng với việc ông được vào tran thủ

xứ Thuận Hóa năm 1558 Từ một vùng đất khó khăn về nhiều mặt, nhưng với ý đồ

thiết lập một vương triéu đủ mạnh để đương đầu với chúa Trịnh ở Dang Ngoài.

Nguyễn Hoàng đã ban hành nhiều chính sách tích cực, tiến bộ để làm cho vùng dat

Thuận Hóa ngày càng giàu mạnh Nhờ đó dòng họ Nguyễn dan dan thoát khỏi sự kiềm chế của chúa Trịnh ở Dang Ngoài, làm chủ hoàn toàn xứ Dang Trong, sau 7 lan giao

chiến Xứ Dang Trong dưới sự cai trị của các chúa Nguyễn với những cuộc Nam tiến

mở đất, lãnh thé đã được mở rộng đến tận vùng dat Hà Tiên, trở thành một vương

quốc hùng mạnh trong khu vực

"DS Bang (1996) - Chân dung các vua Nguyễn - NXB Thuận Hóa Huế - Trang 9.

*Cao Tự Thanh (2007) Lich sử Gia Định Sai Gon trước 1802 NXB Tổng hợp TPHCM

-[rang 137.

Khóa luận tốt nghiệi SVTH: Nguyễn Văn Quan

Tuy nhiên, Nguyễn Ảnh lại sinh ra vào thời ky ma ảnh hảo quang của họ Nguyễn

đã dan tắt Như một số nha nghiền cửu đã nhận định, thời kỳ nảy “nhân cách và phẩm

chat của giai cấp thông trị đã sụp 46 một cách thảm hại”

Từ thé ky XVIII trở đi tập doan thông trị họ Nguyễn ngảy cảng lao sảu vào con

đường ăn chơi xa xỉ Đến năm 1765 khi chúa Nguyễn Phúc Khoát qua đời, cuộc khủng hoảng ở Dang Trong ngày một trim trọng Các gia đình quỷ tộc, quan lại nhân

đó xây dinh thự, đua nhau ăn chơi hoang phi Trong triéu đình, quyền hanh thực tế đã rơi vào tay Trương Phúc Loan, y tự xưng là quốc phó, một minh chiếm đoạt 5 cửa nguồn hàng năm thu 4 - 5 vạn quan tiền Loan con nắm cả bộ Hộ hạch sách các

thương nhân dé thu lợi Những người chông đối Loan đều bị cách chức, giết hai, Loan

ngày một luông tuông: “Cho nên người ta gọi Loan là Trương Tan CéiTM.

Trương Phúc Loan cũng là kẻ đã hầm hại dẫn đến cái chết của phụ thân Nguyễn Anh là Nguyễn Phúc Luân, khiến cho Nguyễn Anh sớm phải chịu cảnh mỏ côi Chia

Nguyễn Phúc Hoạt trước lúc chết có ý truyền ngôi cho Nguyễn Phúc Luân, nhưng

Trương Phúc Loan thấy: “Luan lớn tuổi, khó kìm chế nên giả di chiếu đem giam vào

lãnh thất, lập con thứ 16 của Phúc Khoát là Phúc Thuần năm ấy mới 11 tuổi lên ngôi.tức Duệ TéngTM

Sinh ra trong gia đình, dòng họ uy danh, tưởng rằng Nguyễn Ảnh sẽ được thụ

hưởng một cuộc sông vinh hiển Nhưng dòng họ Nguyễn lại lâm vào biển cố, nội bộ

gia tộc có sự tranh giảnh quyền lực, dẫn đến việc cha Nguyễn Ảnh bị hại, ông sớm chịu cảnh m6 côi và nguy hiểm luôn dinh rap đến tính mệnh Do chưa phải là tat cả đối với Nguyễn Anh, nguy nan chỉ thực sự đến với ông khi phong trảo Tây Sơn cuốn trôi

cơ đồ của dong họ Nguyễn, làm thay đổi hoàn toàn số phận của ông

1.2 Cuộc xung đột giữa họ Nguyễn và Tây Sơn (1771 - 1777)

Đến thể kỷ XVIII, chế độ phong kiến Đại Việt đang lâm vào tình trạng khủng

hỏang trằm trọng ở cả Đảng Ngoài của vua Lê - chúa Trịnh và Đảng Trong của chúa

Nguyễn Khắc Thuan (2007) - Danh tướng Việt Nam tập 3 - NXB Giáo dục - Trang 117,

"Nguyễn Khắc Thuan (2007) - Việt sử giai thoại tập 7 - NXB Giáo dục - Trang 90

*Cao Tự Thanh (2067) Lich sứ Gia Dinh Sai Gòn trước 1802 NXB Tổng hợp TPHCM

-Trang 137,

10

Khóa luận tot nghiệp SVTH: Nguyễn Văn QuangNguyễn Thời ky nảy giai cấp phong kiến thống trị ở cả hai Dang đều thối nát ươn hen,

quảng đại quản chủng trong cả nước đều củng khổ cực độ Trong hoàn cảnh dở sống

đờ chết đỏ, người nông dân đương thời không thé không vùng dậy giành lấy quyền sống Chính vi vậy mà ngay từ những năm đầu của thé ky XVIII, những cuộc khới

nghĩa vũ trang chong lại sự áp bức bóc lột của các tập đoàn phong kiến thông trị Lé.Trinh, Nguyễn đã liên tiếp nổ ra Trong suốt thời phong kiến Việt Nam, khởi nghĩanông dân đã có nhiều, nhưng chưa bao giờ nhiều bang thé ky XVIII Người ta có thégọi thé ky XVIII trong lịch sử Việt Nam 1a “thé kỷ của nông dân khởi nghĩa"”,

Ở Dang Ngoài có các cuộc khởi nghĩa tiêu biêu của Lê Duy Mật, Hoang Công

Chất Nguyễn Danh Phương Nguyễn Hữu Cầu

Ở Đảng Trong chính quyển của chúa Nguyễn cũng đang lâm vảo tình trạng khủng hoảng tram trọng Các chúa Nguyễn trong thời gian nay không hé cham lo

chỉnh đốn quốc sự mà giảnh mọi tâm trí vào việc ăn chơi, hưởng thụ Điều này đã tạo

điều kiện cho các phe phái trong nội bộ phủ chúa xung đột, xâu xé lẫn nhau.

Mau thuẫn xã hội cũng ngày cảng trở nén gay gắt Do gánh nặng của triều đìnhđều đỗ xuống đầu người nông dân khiến cho đời sống của nhân dân Dang Trong ngảy

cảng bị chén ép, khổ cực trăm bé “Tinh trạng đỏi khổ bay ra lắm cảnh thương tâm

kho tả, xác chết chồng chất lên nhau"” Trong đó, người dan ở Quy Nhơn là nhữngngười phải “gánh chịu phan lớn những đòi hỏi về nhân lực và tiên cia”, phục vụ cho

nhu cầu của triéu đình.

Do đó vào năm 1771 tại vùng đất Quy Nhơn một cuộc khởi nghĩa đã bing nỗ ở

ấp Tây Son, do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lãnh đạo, đã lam

thay đổi bản dé chính trị của Đại Việt trong thế kỷ XVIH

Phong trào Tây Son ra đời tại một vùng đất có sự pha trộn vé mặt văn hóa va đã

thu hút được nhiều nguồn lực tạo nên sức mạnh của phong trao Chính vì vậy chi trong

vong vải năm ngắn ngủi từ 1771 - 1774, nghĩa quân Tây Sơn đã chiếm được một vùng

*Tu sách lịch sử Việt Nam (2008) - Hỏi đáp vẻ cuộc khởi nghĩa Tay Sơn - NXB Quan đội

nhắn dan - Trang I2.

“Nguyễn Quang Ngọc (2009) - Tiền trình lịch sử Việt Nam - NXB Giáo dục - Trang 177

*Litana (1999) - Xứ Dang Trong - NXB Trẻ - Trang 207.

il

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang dat rộng lớn vả liên hoàn, tương ứng với một loạt các tính ngày nay như: Quang Nam, Quang Ngãi Bình Dinh Kontum, Gia Lai va Phú Yên.

Cùng với việc mo rộng thé lực của quân Tây Sơn ba vạn quân Trịnh do tướng

Hoang Ngũ Phúc chỉ huy cũng vượt sông Gianh tắn công ò ạt vao Đảng Trong (1774).

Tình hình trên vao nam 1775 chia Nguyễn Phúc Thuan đã quyết định mang toan bộ

tôn that, trong đó có cả Nguyễn Anh, cùng với bả quan văn võ chạy vào ving đất Gia

Định.

Vào đến Gia Dinh, chúa Nguyễn đã tập trung xây dựng lực lượng để đổi phó với quan Tây Sơn Nhưng chưa kịp yên vị ở Gia Dinh, chúa Nguyễn đã phải đổi phó với

hai cuộc tan công liên tiếp của quân Tay Sơn vào năm 1776 va năm 1777

Đặc biệt, trong lan tan công năm 1777 đo Nguyễn Huệ chỉ huy, quân Tây Sơn đã

giết được hai chúa Nguyễn là Tân Chính Vương Nguyễn Phúc Dương và Duệ Tông Nguyễn Phúc Thuần Đến đây, “co đồ của họ Nguyễn gây dựng trên hai trăm năm kẻ

như bị lật đỏ hoàn toàn "”

Trong lúc gan như cả gia tộc họ Nguyễn đều phải bỏ mạng dưới lưỡi gươm củaquân Tây Sơn, chỉ có Nguyễn Ảnh may mắn thoát chết Giờ đây sự nghiệp của họNguyễn chỉ còn biết trông cậy vào chàng thiểu niên 16 tuổi Liệu rằng chàng thiếuniên này có thé vượt lên số phan, xoay chuyển được cản khôn hay là lại chịu chung số

phận giống như hai chúa Phúc Thuan và Phúc Duong?

“Nguyễn Khắc Thuan (2007) - Danh tưởng Việt Nam tập 3 - NXB Giáo dục - Trang 137.

12

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Van Quang

CHUONG HH: QUA TRÌNH XÂY DỰNG LỰC LƯỢNG CUA

NGUYEN ANH (1777 - 1790)

2.1 Hưng binh

2.1.1 Tập hợp lực lượng

Năm 1771 cuộc khởi nghĩa của ba anh em Tây Sơn Nguyễn Nhạc, Nguyễn Hué,

Nguyễn Lừ đã chiểm được phân nửa giang sơn của chúa Nguyễn, uy hiếp kinh thành Phú Xuân của chúa Nguyễn ở phía Nam Còn ở phía Bắc, năm 1775 chúa Trịnh Sâm

sai tướng là Hoàng Ngũ Phúc tan công khiến cho chúa Nguyễn Phúc Thuan bị kẹp

giữa hai ngọng kim Tinh hình trên, buộc chúa Nguyễn Phúc Thuân phải đưa gia quyền, quần than vào vùng đất Gia Định.

Ở đây chúa Nguyễn đã tổ chức được lực lượng đẻ chống Tây Sơn Nhưng nội bộ

lại có sự bắt hòa chia làm hai phe: Một bên là của Duệ Tông Nguyễn Phúc Thuần với

sự pho trợ của quân Đông Sơn Đỗ Thành Nhân, một bên là của Tân Chính Vương Nguyễn Phúc Dương với sự giúp sức của hàng tướng Lý Tài.

Lợi dụng sự bat hỏa trên, năm 1777 Nguyễn Huệ đã đưa quan Tây Sơn vào tiêu

diệt được hai chúa Nguyễn Phúc Thuần và Nguyễn Phúc Dương Lat 46 được sự thống trị của chúa Nguyễn may trăm năm ở Dang Trong.

Sau khi giết được hai chúa Nguyễn, quân Tây Sơn kéo vẻ Quy Nhơn giao đất

Gia Định cho tổng đốc Chu, hỗ tướng Han, tư khấu Uy, hộ giá Pham Ngạn trấn giữ

Trong lực lượng quân Nguyễn lúc này ở Gia Định Lý Tài đã chết lão tướng Mạc

Thiên Tứ lại lưu vong ở Xiêm cùng Tôn Thất Xuân va bị chết ở đây Chi con quân Đông Sơn của Đỗ Thành Nhân đóng ở Sa Đéc là tương đối mạnh Song lực lượng nảy lại đang tìm một vị quân vương mới đẻ pho trợ thay cho Duệ Tông Nguyễn Phúc Thuan đã chết Vậy lúc này Nguyễn Anh ở đâu?

Tử khi vào đất Gia Định, Nguyễn Ảnh luôn theo sát bên Dué Tông Nguyễn Phúc Thuận Nguyễn Anh luôn thể hiện sự trung thành với Duệ Tông Một hôm trong khi đi đường chợt nghe tin giặc đến Duệ Tông bao Nguyễn Ảnh rằng: “Viée gấp réi! cho

cười ngựa ngự chạy trước đi, vua (Nguyễn Anh) không chịu Dué Tỏng nỏi rằng: “Nay

gap bước gian truân thé nay, tai ta không đẹp được loan, việc miéu xã quan hệ ở chau,

13

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang cháu còn thời nước mới còn”, Vua bắt đắc đĩ vâng mệnh Nhưng đi được nửa giờ đứng

đợi Gide đã đi phương khác Duệ Tông Lao các tưởng ring: “Long chau ia như thế.

trời đã soi xét” Vì thế Nguyễn Anh rat được Duệ Tông yêu quý Mỗi khi có việc

quân, Nguyễn Ảnh luôn được Duệ Tông cho cùng bàn tinh Có “nhiều điều rất đúng,

các tướng đều tâm phycTM'' Sau khi Duệ Tông chết Nguyễn Anh đương nhiên trở

thành người kế nghiệp Duệ Tông, lãnh đạo quân Nguyễn.

Năm 1777 việc hai chúa Nguyễn bị giết đã “cham dứt một giai đoạn trong lịch sử

họ Nguyễn giai đoạn suy vong, tranh chấp quyền lợi riêng tư trong cái thế nghiêng

ngửa của dòng họ"!?, Sự kết thúc nảy đã mở ra một giai đoạn mới của dòng họ

Nguyễn, gắn chat với tên tuổi của chàng thiếu niên 16 tuổi Nguyễn Ánh

Những ngày đầu dựng nghiệp của Nguyễn Ảnh võ cùng khó khăn Trong cơn giabien, Nguyễn Ảnh đã may man sống sót để cùng với gia quyền thoát khỏi LongXuyên, lẳn trốn vào rừng va lén chạy vẻ phía Mac Bắc (thuộc Trả Vinh), mong nươngnhờ cô đạo Bá Da Lộc

Bá Da Lộc cũng không dám để Nguyễn Anh trong trường dao, phải giấu Nguyễn

Ảnh trong một khu rừng gan nha trường va hang ngay cho cé dao bản xứ Hồ Văn Nghỉ

đem cơm vào rừng cho ăn Nhưng cách sống ấy không thé kéo dai và đây cũng khôngphải nơi an toàn, thoát khỏi sự lùng bat của quân Tây Sơn, nên Nguyễn Ảnh xin cho

chạy ra ngoài hai đảo Bá Da Lộc đồng ý, cho người đưa Nguyễn Ánh đi vẻ phía sông

Khoa Giang (tức sông Ông Đốc, thuộc Bạc Liêu), rồi xuống thuyền chạy ra đảo Thể

Châu Nơi đây cây rừng rậm rạp, không có người ở chí đôi khi có những thuyền đánh

cá qua lại Vì vậy đảo Thỏ Châu là nơi an nau an toàn với Nguyễn Ánh

Ngay từ đầu Bá Da Lộc đã cứu mạng giúp đỡ Nguyễn Anh, cảng vẻ sau mỗi quan hệ của hai người cảng khang khít với nhau Có thé nói, Bá Da Lộc 1a một trong

những người có ánh hưởng lớn nhất tới sự nghiệp của Nguyễn Ảnh sau nảy

“Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007) - Đại Nam thực lục tap 1- NXB Giáo dục - Trang 204.

''Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007) - Dai Nam thực lục tập |- NXB Giáo dục - Trang 204

Ta Chí Đại Trường (1973) Lịch sử nội chiến ở Việt Nam 1771 1802 NXB Văn sử học

-Trang 91.

14

Khóa luận tốt nghiệp STH: Nguyễn Văn Quang

Ngoài Ba Da Lộc, người thi hai có tắm ảnh hướng rất lớn trong những ngày dau dựng nghiệp của Nguyen Anh là Đỗ Thành Nhân, thủ lĩnh quân Đông Sơn.

Sau khi quân Tây Sơn rit vé Quy Nhơn, Đỗ Thành Nhân cùng với Lê Văn Quân

vẻ Ba Giòng mộ quân vả cho người đi tìm các tướng cũ của họ Nguyễn là Nguyễn Văn

Hoang Tống Phước Khuôn, Tổng Phước Luong, Dương Công Trimg, Ho Văn Lan

dang lan trốn ở khắp nơi vẻ hội quân ở một chỗ, tiếp đó cho người ra đảo Thổ Châu

đón Nguyễn Ánh vẻ.

Tháng 11 năm 1777, Đỗ Thành Nhân dẫn quân đánh thắng một trận ở dinh Long

Ho.

Thừa thắng, tháng 12 Đỗ Thanh Nhân đánh chiếm được Gia Định, các tướng Tây

Sơn ở Gia Định phải rút về Quy Nhơn ’

Chiém được Gia Định tháng 1 năm (97 Nguyễn Ảnh được các tướng tôn làm

Đại Nguyên Say Nhiếp Quốc Chinh Như vậy, dưới sự giúp đỡ của các tướng, Nguyễn

Ảnh đã chiếm được vùng đất Gia Định,

Sau khi chiếm được Gia Định, Nguyễn Anh cũng cht trọng xây dựng, củng cố thực lực của mình ở đây: “Lo tô chức hảnh chính, chia doanh tran, đặt người coi giữ, tạo chiến thuyén, trữ lương, phòng bị chiến tranh và giao thiệp với Xiêm Sức mạnh

Gia Định cũng cần được chứng minh với phiên thuộc, nhất là với Chân Lap đang thừa

thé rối ren để thoát khỏi sự ảnh hưởng của Dai Việt"””

Tháng 6 năm 1779 nhân việc Chân Lạp có biến, Nguyễn Ánh đã cử Đỗ ThànhNhân đi đánh dep va lưu Hỗ Văn Lân ở lại bảo hộ

Đầu năm 1780, Đỗ Thành Nhân còn lập công trong việc đánh dẹp người Mién ở Tra Vinh Thời ky nay, Đỗ Thành Nhân còn trực tiếp huấn luyện thủy - bộ binh vả tích

cực học hỏi “khoa học kỹ thuật phương Tây với Ba Da Lộc" '*

“Ta Chí Đại Trường (1973) Lịch sử nội chien ở Việt Nam 1771 1802 NXB Van sử học

-Trang 99.

Pa Chi Dai Trường (1973) Lich sử nội chiến & Việt Nam 1771 1802 NXB Văn sử học

-Trang 100.

15

Khóa luận tot nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Như vậy, vào thời gian này người quan trong, có tam ảnh hưởng nhiều nhất đivới Nguyễn Anh chính là Đỗ Thanh Nhân Năm 1780 khi Nguyễn Ảnh xưng vương

đã phong cho Đỗ Thành Nhân là Ngoại Hữu Phụ Chỉnh Thượng Tướng Công.

Tử một chang thiểu niên trong cảnh gia biến, sau ba năm khởi binh Nguyễn Anh

đã làm chủ được vùng dat Gia Định rộng lớn giảu có Tuy ở trong tuổi thiểu niên vachưa gặp phải đối thủ lớn, nhưng Nguyễn Ảnh đã thé hiện được bản lĩnh, khả năng

lãnh đạo của minh Nguyễn Ảnh đã quy tụ được bên mình những viên tướng già dặn,

có tải Khi thấy thực lực đủ mạnh, Nguyễn Ánh đã xưng vương đẻ thẻ hiện uy thế củaminh Tuy nhiên sự nghiệp của Nguyễn Anh còn phụ thuộc vào việc đối nhân xử thé

của ông sau nảy.

2.12 Thanh trừng nội bộ

Trước khi gặp Đỗ Thành Nhân, Nguyễn Ảnh chỉ là một chàng thiểu niên taytrắng Nguyễn Ánh phải dat diu gia quyển trốn hết chỗ này đến chỗ khác, sống nhờ

vào sự cưu mang của Bá Đa Lộc Đến khi được quân Đông Sơn phò ta, Nguyên Anh

din dần chiếm lại được Gia Định, làm bá chú vùng đất nảy

Đỗ Thành Nhân không chỉ là người có công lớn trong việc giành lại vùng đất

Gia Định cho Nguyên Anh, mà còn giúp Nguyên Ảnh trong việc xây dựng quân đội,

lãnh quân đánh đẹp ở trong và ngoải nước Có thể cho rằng cha mẹ là người sinhthành ra Nguyễn Ảnh, còn Đỗ Thành Nhân lại là người sinh ra Nguyễn Ảnh lần thứ

hai.

Sau khi xưng vương, Nguyễn Ảnh đã phong thưởng hậu hĩnh cho ân nhân của

mình Với chức Ngoại Hữu Phụ Chính Thượng Tướng Công, Đỗ Thành Nhân ở GiaĐịnh lúc này chỉ “dưới một người ma trên vạn người”.

Đỗ Thành Nhân là người đứng đầu trong “Gia Định Tam Hùng” — ba anh hùng

của đất Gia Định hay “ba con cop gam của đạo binh Bến Nghé"”” Nhưng Đỗ Thanh

Nhân không phải người Gia Định mà vốn là người Thừa Thiên Ông là cai đội trongquân Đảng Trong, theo Duệ Tông Nguyễn Phúc Thuan vào Gia Định năm 1775 Năm

"Gia Định Tam Hùng gdm: Đỗ Thanh Nhân Chu Văn Tiếp va Võ Tánh.

'“Lê Thọ Xuân - Đại Việt tạp chí - Ngày 16-3-1943 - Trang 1

16

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyên Lăn Quang

1776 dng chiêu mộ được 3.000 quân Đông Sơn chống Tây Sơn được nhiều chiến công, được Dué Tông phong là Ngoại Hữu Chưởng Dinh, tức moi trong tứ trụ uiéu đình theo quan chế của chính quyển Nguyễn ở Dang Trong.

Khi năm binh quyên trong tay Đỗ Thanh Nhãn dan dân lộng quyền, mặc sức tac

uy tác phúc Kiêu cảng trong quyền tước, ý thị nơi lực lượng Đông Son trong việc giữ

gin quyên vua Đỗ Thanh Nhãn mộ thêm vay cánh cho minh Bản tinh hung bạo của ông làm cho cả xử phải sợ hãi và thù ghét Quân Đông Sơn cũng rat ngông cuồng khi

có những hình phạt vô cùng tan ác với những người không ăn cánh với mình: Thiêusông người giết cả đàn bà có mang Có tham vọng không cùng, Đỗ Thành Nhân còn

muốn chiếm lấy chính quyền Ông cắt xén các khoản phi trong cung Nguyễn Anh đến

nhà ông không thèm giữ lễ Đỗ Thành Nhân còn cho tay chân năm các chức vụ va dé

cho những ai thân hậu được mang họ ông như một vị chúa té vương tước

Nguyễn Ảnh vẫn đánh giá cao Đỗ Thanh Nhắn, cho là người cỏ công, vẫn ưu đãidung thứ, thưởng đến thăm tận nha Còn Đỗ Thành Nhân cảng lộng quyền “bẻ lũ lại

phụ họa thêm, lan at không kiêng né gi, mưu toan làm phản"””, Thấy vậy, chưởng cơTống Phước Thiêm nói riêng với Nguyễn Anh rằng: “Thanh Nhân muốn làm MangTháo, xin giết giặc bên cạnh vua""Ẻ

Nguyễn Ảnh là người chin chăn, có ý thức về địa vị của minh, lại cỏ nhiều phụ tá

mưu lược, chắc chắn sẽ không ngồi yên để cho Đỗ Thành Nhãn làm ảnh hưởng đến cơ

đồ của minh.

Đỗ Thành Nhân là kẻ cường bạo, nhưng cũng là người tai giỏi, bẻ cánh cũng

đông Nguyễn Ảnh muốn giết Thành Nhân, phải tri tính kỹ càng vả phải có người ủng

hộ Và người mà Nguyễn Ảnh tin tưởng, muốn hỏi ý kiến chính là Bá Da Lộc

Nhưng Bá Đa Lộc lại phân vân giữa việc chọn Nguyễn Ánh và Đỗ Thanh Nhân,

vì hai người này ông đều muốn liên lạc dé lợi dụng truyền đạo, nên ông trả lời théi

Khóa luận tốt nghỉ SVTH: Nguyén Văn Quan

Ba Da Lộc nói rang minh “đứng đâu một tôn giáo, cắm không được can dự vào

việc giết người, hơn nữa that là tai hại nếu aguời ta biết là người đứng đâu tôn giáo lại

khuyến khích việc giết người nên xin Nguyễn Anh đừng ép mình có ý kiến ông ta xin

dé Nguyễn Anh tự quyết với hy vọng là thiên chúa sẽ soi sáng cho Nguyễn Anh làm

điều có lợi nhất”,

Việc Bá Đa Lộc thoái thác, chứng tỏ lúc này thế lực Đông Sơn rat mạnh, Bá Da

Lộc không đảm mạo hiểm đặt cược vào Nguyễn Anh Không nhận đựơc sự ủng hộ của

Bá Da Lộc, Nguyễn Ánh đã khóc mà ra vẻ, nhưng vẫn không bỏ ý định giảnh lại

quyền binh.

Đối với một người dũng mãnh như Đỗ Thành Nhân, Nguyễn Ảnh phải dùng đếnmưu kế, tách Đỗ Thanh Nhân ra khỏi bọn thuộc hạ rồi mới hạ thủ Ké hoạch giết ĐỗThành Nhân được Nguyễn Ảnh tri tính một cách rất kỹ cảng

Vào tháng 3 năm 1781, Nguyễn Ảnh đã giả bệnh ở mãi trong cung các quan văn

võ phải vào van an Nhưng trong may ngày dau, Đỗ Thành Nhân không đến, đến ngày thứ ba ông đến với một số hộ vệ rit đông Tuy nhiên khi vào gặp Nguyễn Ảnh, Đỗ

Thành Nhân phải để bộ hạ bên ngoài Đỗ Thanh Nhân đã chủ quan dé thuộc hạ ở

ngoài, vì nghĩ rằng Nguyễn Anh sẽ không đám làm gi mình Khi Đỗ Thành Nhân vào

thăm Nguyễn Anh trong phỏng bệnh, chưa kịp noi gi, thi đã bị một nhóm quân của

Nguyễn Anh xông ra giết chết

Việc làm của Nguyễn Anh khiển cho người khác bat ngờ, Nguyễn Anh dám ám

sat người đã đem lại ngai vang cho minh.

Sau khí giết Đỗ Thành Nhân, Nguyễn Ảnh tuyên bố tội danh “lộng quyển vàmưu phàn"”” của ông này Nguyễn Ảnh cũng có lòng lo hậu họa và ngại có rỗi loạn

lớn, nên tuyên bố tha tội cho thuộc hạ của Nhân, chia quân Đông Sơn làm bồn quân rồi

để cho các tướng thân cận năm, tránh việc làm phản

“Cao Tự Thanh (2097) Lich sử Gia Định Sai Gòn trước 1802 NXB Tong hợp TPHCM

-[rang 157,

* Nguyễn Văn Hau (1999) - Thoại Ngoc Hau những cuộc khai phá mien Hậu Giang - NXB

Trẻ - Trang 66.

18

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Nhiều sử gia sau này, da chẻ hành động sát hại Đỗ Thanh Nhân của Nguyễn

Ảnh: “Nguyễn Ảnh ám sát DG Thành Nhân người đã lay lại đất Gia Dinh cho hắn.đem han tir dao Thỏ Châu về Gia Dinh, đặt hắn lên ngôi chúa Đỗ Thành Nhân đã tônan cho Nguyễn Ảnh từ một thiếu niên 16 tuổi thành một ông chia, cỏ quân, có dat, có

quyền thông trị Vậy mà Nguyễn Ánh lại giết Đỗ Thành Nhân vì lo sợ uy quyền của

Đỗ Thanh Nhân sẽ ảnh hưởng không lợi tới địa vị và quyền hành của hắn””' Việc vội

giết Dd Thành Nhân “lam cho thé lực của ông mới nhóm lại đứng trước nguy cơ tan

rã”,

Tuy nhiên trong hoàn cảnh lúc bấy giờ việc làm của Nguyễn Ánh là can thiết vàhợp lý "Nguyễn Anh dùng Đỗ Thành Nhân chang qua là tăng vay cánh cho minh, dé

mình có người phò tá lên ngôi chí tôn chớ đâu phải để nghe những lời nói cao ngạo,

dau phải dé nhin những việc làm thất lễ?*”” Trong thời buỏi loạn lạc bay giờ việc layđược Gia Dinh không để Thù nha chưa trả mà uy quyển ở Gia Định ngày một bị ĐỗThanh Nhân lan at Lúc nay “đối với cá nhân Nguyễn Ảnh thì Thanh Nhân đã trởthành một đổi thủ nguy hiểm hơn cả Tây SonTM*, Nếu Nguyễn Anh không sớm trừ ĐỗThành Nhân thì người bị giết sau nảy rất có thé sẽ là ông

Đứng trước một bên là nghĩa, một bên là cơ đồ sự nghiệp, Nguyễn Ánh đã chọn

cơ đồ Có thể đối với Nguyễn Anh, khi đã làm chính trị phải có sự “nhẫn tâm” loại bỏ

mọi chướng ngại vật thì mới thành công được.

Hành động giết DS Thành Nhân, chứng tỏ Nguyên Ảnh là kẻ hẹp hòi và nhẫn

tâm Trước đó, Đỗ Thành Nhân chính là cánh tay phải giúp Nguyễn Ánh trong cả việc

quân sự, lẫn việc triều chính Trong giai đoạn đầu, Nguyễn Ánh đã phải sống dưới cái

"Nguyen Lương Bich - Pham Ngọc Phụng (1977) - Tim hiểu thién tải quan sự của Nguyễn

Huệ - NXB Quan đội nhân dan Hà Nội - Trang 63.

®Mai Khắc Ung (1996) - Chính sách khuyến nông đưới thời Minh Mạng - NXB Văn hóa

thông tin - Trang 104.

* "Nguyễn Khắc Thuan (2007) - Việt sử giai thoại tập 8 - NXB Giáo đục - Trang 70.

*Cao Tự Thanh (2007) Lich sử Gia Định Sai Gon trước 1802 NXB Tổng hợp TPHCM

-Trang 1$5. ——— .

THU VIỆN

TP #O-CHI-MINH —- s

Khóa luận tất nghiệp S°ƯTH: Nguyễn Lăn Quang

bóng của Để Thanh Nhân Từ khi Nhắn chết, Nguyễn Ảnh có thé tự minh quyết định mọi công vic.

Đây chỉnh là việc lớn đầu tiên của Nguyễn Ảnh sau khi giành lại đất Gia Dịnh

Ma lại là việc tôi ky trong nghiệp binh đó là giết hại công than Đỗ Thanh Nhân người

đã giúp ông xưng vương khi thiên hạ còn chưa ôn định Nhưng hành động của NguyễnẢnh lại rất dứt khoát, có tô chức, tiền hành rat can than, đến cả người thân cũng khôngbiết Tắt cả những điều nay cho thay Nguyễn Ánh là một con người ti mi vả gian xảo

Khi đã loại trừ được môi hiểm nguy ở ngay sát cạnh một minh năm quyên lực ở

Gia Định, Nguyễn Ảnh có thể nghĩ đến việc tắn công Tây Sơn.

2.2 Những trận chiến đầu tiên với Tây Sơn

Nam 1781, Nguyễn Anh nghĩ ngay đến việc tấn công Tây Sơn, sau khi loại trừ

Đề Thành Nhân.

Xét về binh lực, đến năm 1781 Nguyễn Ánh đã có trong tay ba vạn quân thủy

-bộ “80 thuyền chiến hạng vừa, ba thuyền chiến lớn hai chiếc tau Châu Âu”” và ba

tau Bồ Dao Nha Các chiến thuyền nảy do các sĩ quan, thủy thủ Bồ Đảo Nha điềukhiển dưới quyền chỉ huy của một sĩ quan Pháp là cai cơ Man Hoe (Manuel)

Tháng 5 năm 1781, Nguyễn Anh đã điều động ba đạo quân để tién đánh quânTây Sơn ở Bình Khang (Khánh Hòa ngày nay).

Hai đạo bộ binh do Chu Văn Tiếp, Tôn Thất Dy chỉ huy, từ Binh Thuận, Phú

Yên chuyển sang tiễn công.

Một đạo thủy quân do Tống Phước Thiêm, Nguyễn Hữu Thụy, Dương Công

Trừng chỉ huy xuất phát từ Gia Định, phối hợp với bộ binh đánh Bình Khang vả chặn

đánh thủy quân ứng cứu của Tây Sơn.

Tại Bình Khang quân Tây Sơn có một đội tượng bình kha lớn Khi quản của

Nguyễn Ánh đến nơi, chưa kịp khiêu chiến thì quân Tây Sơn đã tắn công trước Quân

Tây Sơn cho toàn bộ voi chiến xung trận, quân Nguyễn hoảng sợ bỏ chạy hỗn loạn,

quân Tây Sơn đuổi đánh dén dập Trong tinh hình nguy ngập đó, thủy quân của Tống

“Huynh Ngọc Trảng (1994) Sai Gon Gia Định Xưa: Tư liệu và hình anh NXB TPHCM

-Trang 17.

20

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang Phước Thiêm không thé ra được vi quản Đông Sơn ở Ba Gidng nội loạn Như vậy vi

nhiều ly do mà cuộc tan công Bìui: Khang của Nguyễn Anh đã thất bại hoan toản.

Sau thất bại ở Bình Khang, Nguyễn Anh còn phải đối điện với cuộc tắn công mới

của quân Tây Son do dich thân Nguyễn Huệ va Nguyễn Nhạc chỉ huy năm 1782 Sở di

Nguyễn Nhạc quyết định tan công Nguyễn Anh vi với cuộc nôi loan của quân Đông

Sơn, nội tình ở Gia Định đang hết sức rối ren Hon nữa người mà Nguyễn Nhạc ngại nhất ở Gia Dinh không phải là Nguyễn Anh ma là Đỗ Thành Nhân: “Hitu phương chét

rồi, các tướng khác không đáng lo" Có lẽ do đánh giá thấp Nguyễn Ánh, mà sau nay

quân Tây Son không quyết tâm tiêu diét tận gốc Nguyễn Anh, tạo cơ hội cho Nguyễn

Ánh hưng khởi

Tan công Tây Son không thành công, Nguyễn Anh còn sắp phải đối điện với một

địch thủ mạnh nhất trong đời binh nghiệp của minh Người ma sau nay đã khiếnNguyễn Anh trở thành “kẻ chiến bại”, trở thành một ông vua không nha phải bỏn bakhắp noi, đó là Long Nhương Tướng Quân Nguyễn Huệ

Đây là lần đầu tiên Nguyễn Anh và Nguyễn Huệ chính thức đối đầu với nhau.

Trong tinh thể phải chéng đỡ cuộc tan công của quân Tây Sơn, Nguyễn Anh đã

bài binh bé trận, chuẩn bị sẵn sàng dé đối phó.

Khi được tin thủy quân Tây Sơn đem 200 chiến thuyén tiến vào cửa biển Cần

Giờ Nguyễn Ánh đã hạ lệnh cho Tống Phước Thiêm đem thủy binh ra nghênh chiến

Đạo thủy quân nảy của Nguyễn Anh gồm 400 chiến thuyền, có cả một số tau của

Pháp, Bồ Dao Nha tham dự Nguyễn Ảnh hạ lệnh cho Tống Phước Thiêm dàn chiến

thuyén thành hang ngang ở Ngã Bảy, với ý đồ chặn đứng, đánh tan thủy quân Tây Sơn

ở Ngã Bảy.

Ngay từ đầu cuộc chiến, thủy quân của Nguyễn Ánh đã tắn công dữ dội Nhưng

quân Tây Sơn dưới sự chi huy của Nguyễn Huệ với chiều giỏ thuận, dũng cảm tiến sat thuyén quân Nguyễn va tan công rất mãnh liệt Một trận thủy chiến đã điển ra rất ác liệt Quân Tây Sơn với sức tắn công mạnh mẻ đã làm cho một sé thuyền của Pháp va

Ta Chi Đại Trường (1973) Lich sử nội chiến ở Việt Nam 1771 1802 NXB Văn sử học

-Trang 102.

2!

Khóa luận tất nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Bỏ Đào Nha phải bỏ chạy Chỉ còn có một chiếc tau kiểu Chiu Au đo cai co Man Hoechỉ huy chống trả quyết liệt Mặc đủ Man Hoe ra sức chong cự nhưng thuyền chiếnTây Sơn vẫn vay rat chat, cuối cùng chiếc tau bị đánh đảm Man Hoe tử trận Trận nay

"thuyền của nhà Nguyễn không thoát được một chiếc, tướng sĩ chết gan hết”

Trước tỉnh hình đó, Nguyễn Ảnh đã chỉ huy một đội thuyền đến cứu viện Nhưngthuyền Nguyễn Anh bị quân Tây Sơn băn gãy cột buồm Nguyễn Anh buộc phải rút

quân về Bến Nghé.

Bến Nghé là một đôn phía Nam thành Gia Dinh, được xây dựng rất kiên cô, với

thân cây đừa được dùng làm kè đỡ súng lớn không dé gi phá hủy được Nguyễn Ảnhrút quân ve đây dé tìm nơi an toan thuận lợi đối phó với Tây Sơn

Chưa ở đây được lâu, Nguyễn Huệ đã cho quan tiến công Nguyễn Anh bị đánhbật khỏi căn cử Bên Nghé buộc phải đưa tàn quân chạy vẻ Ba Giòng

Tiếp đó, Nguyễn Ánh lại chạy về Lữ Phụ (thuộc Định Tường) củng di lúc nay

với Nguyễn Ánh có tông cộng 300 người vừa tướng vừa lính.

Nguyễn Anh cho xây đồn, đắp lũy ở Lữ Phụ để có thủ Một đội chiến thuyền của

Tây Sơn đi tuân tiểu đến đó Nguyễn Anh cho quân đánh chặn rôi truy kích đến đỉnh

Trấn Định Tại đây, Nguyễn Ánh tập hợp thêm được một số tàn quần rồi dem quân lên

đóng ở Ngã Tư Nhưng Nguyễn Huệ lại một lần nữa xuất hiện tan công, Nguyễn Anh

lại một lần nữa bỏ chạy đi Lật Giang rồi sang Hậu Giang

Trong lúc thủy quân của Nguyễn Anh đang phải chạy dài, thi bộ binh do em rẻ

ông là Nguyễn Hữu Thụy chỉ huy đóng ở Biên Hòa cũng bị tắn công Nguyễn Hữu

Thụy phải bỏ cả gia quyến đẻ chạy về miền Hậu Giang với Nguyễn Anh

Tin Gia Định thất thủ đã vé đến Binh Thuận, tướng Tôn That Dy củng với thuộc

ha đã đem quân ve cứu nguy Gia Định Đến cầu Tham Lương, quân của Tôn That Du

đã kịch chiến với quân Tây Sơn do hộ giá Phạm Ngạn thống lĩnh Ở trận này mặc dùday lai được quan của Tôn That Dy vẻ Binh Thuận Nhưng tướng Phạm Ngạn của Tây

Sơn đã tử trận Việc nay khiến cho quân Tây Sơn rất tức giận, đã tàn sát hàng ngàn

° “Quách Tin Quách Giao (1988) Nha Tay Sơn NX Sở văn hóa thông tin Nghĩa Binh

-Trang 101.

22

Khóa luận tot nghiệ SVTH: Nguyên Van QuanHoa Kiểu ở câu Tham Luong để trả thù Có lẽ vì việc này ma “quân Tây Son bị ngăntrở phần nào trong việc sẵn đuải"*® Nguyễn Ảnh

Lúc nay Nguyễn Anh đang ở Hậu Giang được tin quản của minh đại bại ở nhiều

nơi va thay rằng Hậu Giang cũng không phải la nơi an toàn nữa Nguyễn Ảnh liên choNguyễn Hữu Thụy, Tran Xuân Trach, Cao Phú Tri đi ngang qua Chan lap dé cau viện

Xiểm.

Nguyễn Ảnh lại cùng với tan binh còn lại lui xuống Rạch Giá, đi Hà Tiên rồi

chạy ra Phú Quốc Còn Bá Da Lộc sau khi nghe tin Nguyễn Ảnh thua trận, phải chạy

trên khắp nơi Bá Da Lộc đã cùng với các giáo sĩ Pháp, Tây Ban Nha va hơn 80 giáo

dân người Việt chạy sang Chân Lap tháng 7 năm 1782.

Trong cuộc chạm tran lan thứ nhất này với Nguyễn Huệ Nguyễn Ảnh đã trở

thành “ké chiến bại" phải chạy trén khắp mọi nơi

Ngay từ đầu trận chiến, Nguyễn Ánh đã tổ chức khu vực Gia Định “thành một hệ

thông phòng thủ kiên cố" Nguyễn Anh đã xây dựng được một đội thủy quân khámạnh, trong đó chủ lực là những chiến thuyén, chiến ham Châu Âu, do các tướng Pháp

và Bỗ Đào Nha điều khiển Thủy quân được Nguyễn Ánh trang bị kỹ thuật tiên tiến,

bế trí một lực lượng thủy quân mạnh ở phía ngoài cửa biển Cần Giờ với mục đích

chặn thủy quân Tây Sơn ngay ở bên ngoài Gia Định Bên cạnh đó, Nguyên Ảnh cũng

nắm một đội thủy quân trong thành Gia Định, phòng trường hợp bat trắc sẽ tung vào

Cửu nguy,

Mặt khác phòng trường hợp bị đánh thọc sườn ở phía Bắc, Nguyễn Ảnh đã giaocho em rẻ Nguyễn Hữu Thụy năm một đạo thủy - bộ binh với nhiệm vụ ngăn chặn

quân Tây Sơn tir hướng Binh Thuận đánh xuống

Nhung tat cả những gì Nguyễn Anh toan tính đã không thành Thủy quân bị đánh

tan ngay từ đầu, kéo theo sự bại trận liên tiếp ở nhiều chiến trường khác Cuối cùng

Nguyễn Anh đã mat Gia Định

** Tạ Chi Đại Trường (1973) Lịch sử nội chiến ở Việt Nam 1771 1802 NXB Văn sử học

-Trang 109.

“Nguyễn Lương Bích - Phạm Ngọc Phụng (1977) - Tim hiểu thiên tải quan sự cha Nguyễn

Huệ - NXB Quan đội nhãn dan - Trang 71.

23

Khóa luận tốt nghỉ, SVTH: Nguyên Lăn Quan:

Các tác giả Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng trong tác phẩm “Tim hiểu

thiên tài quản sự của Nguyên Huệ ” đã nhận định: “Quyết tâm và ¥ định của Nguyễn

Anh chỉ là một nguyện vọng chủ quan, bắt nguồn trong sự phán đoán sai lắm về kha nang kỹ thuật của quân đội Tây Sơn nhất la trong sự đánh giả hết sức sai lâm vẻ dũng

khí của binh sĩ Tây Sơn và nghệ thuật chỉ huy của Nguyễn Huệ".

Tháng 5 năm 1782 sau khi lay được đất Gia Định thấy thực lực của chúa

Nguyễn suy nhược một cách tệ hại Anh em Tây Sơn rút quân về Quy Nhơn, chỉ lưu

lại hàng tướng Đông Sơn là Đỗ Nhan Trap, hộ bộ Bá và 3.000 quan dé coi giữ.

Quân Tây Sơn vừa đi khỏi thang 6 năm 1782 tướng của Nguyễn Anh là Hỗ Văn

Lân lại nổi day hoạt động đánh chiếm được dinh Long Hô Ké đến Hỗ Văn Lân cùng với các tướng khác là Dương Công Trimg, Nguyễn Văn Quý cùng nhau hội quân tiến

đánh quân Tây Son, chiếm được 10 thuyền chiến ở Lat Giang Nhưng đáng chú ý nhất

là quân của Chu Văn Tiếp ở Phú Yên giương cao cờ: “Luong Sơn Tá Quéc”TM

Chu Văn Tiếp là nhân vật thứ hai trong “Gia Định Tam Hùng”, nguyên là tướng

Tây Son sau đó theo pho Nguyễn Anh Cùng với các danh tướng như Lê Văn Quân,

Nguyên Long thì Chu Văn Tiếp chia quân ra làm nhiều hướng tiễn vào Gia Định.Quân lực của Chu Văn Tiếp tương đổi mạnh trong khi lực lượng của Tây Sơn chỉ có

3.000 quân mà phải rải đều khắp Gia Định nên Chu Văn Tiếp liên tục giành thang lợi.

Buộc Đỗ Nhàn Trap, hộ bộ Bá phải rút về Quy Nhơn.

Chiém lại được Gia Định, Chu Văn Tiếp sai người mời Nguyễn Anh từ đào Phú Quốc về Như vậy, một lin nữa nhờ có thuộc tướng ma Nguyễn Ảnh lại về được Gia

Định Nếu năm 1778 Nguyễn Ảnh được Đỗ Thành Nhân hộ giá với đạo quân Dông

Sơn hùng mạnh Lần này vai trò công thần được đạo quân Lương Sơn của Chu Văn

Tiếp đảm nhận Thẻ nhưng binh lực của Chu Văn Tiếp với Nguyễn Ánh không thật

mạnh sau những lần đụng độ với Tây Sơn cộng với nhiều lần tan ra Vi vậy sau khi về

lại Gia Định một mặt Nguyễn Ảnh sai người sang hỏa hiểu với Xiêm mong nhận được

sự gúp da Mặt khác, Nguyễn Anh ra lệnh tăng cường phòng thủ, xây dựng nhiều đồn

“Sdd - Đại nam thực lục dé nhất ky, quyền I- Trang 214.

24

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang lũy, cho đóng thuyén chiến, khôi phục thủy quan, dé chuẩn bị chống trả đợt tắn công

midi của Tay Son.

Ö phía Nam sông Gia Định đặt đồn Thao Cau (Vàm Cỏ) do tướng Dương Công

Trừng đóng giữ Phía Bắc đặt dén Giác Ngư (Cá Déc) do tưởng Tôn That Man chỉ

huy Giữa hai đồn lớn nay, cho bắc một cầu phao đê tiện đi lại Trong long sông đóngcọc và trên sông lúc nảo cũng dan sẵn hơn 100 chiến thuyén làm lực lượng cơ động

do Chu Văn Tiếp điêu khiển O phía trước sông lại bô trí hỏa công với con rong cỏ va

nhiều bẻ chở rơm.

Lan này Nguyễn Ảnh chi lo tổ chức phòng thủ một cách đơn thuần chứ không

có lực lượng dự phòng dé phản công Nguyễn Anh phải tập trung gần như toàn bộ thủy

quân vả lục quân để phòng thủ khu vực Gia Định

Ngay từ đầu cuộc chiến, Nguyễn Ảnh đã chuẩn bị cho mình một con đường lui

Vi từ đầu thang 3 năm 1783 Bá Da Lộc từ Chân Lạp trở vẻ đã hội bàn với Nguyễn

Ảnh vẻ việc tránh Tây Sơn Bá Da Lộc đã được uy thác sửa soạn tau bè, lương thực déphòng đi.

Các tác giả Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng trong sách “Tim hiểu thiêntài quân sự của Nguyễn Huệ " đã nhận định việc Nguyễn Anh “chuyển sang phòng thủđơn thuần, điều đó phản ánh sự mat tin tưởng vào thing lợi của hẳn”

Và rồi lần đọ sức thứ hai với Nguyễn Huệ cũng tới Cũng như lan trước, lần nay

theo gió mùa Nguyễn Huệ cùng Nguyễn Lữ đã dẫn theo thủy quân vào Gia Định.

Ngày 26 tháng 3 năm 1783 Nguyễn Huệ cho khi có thủy triều dang lên, gió từ

cửa biển thối mạnh vào, lién cho hai cánh quân tiến vảo phá phòng tuyến Gia Dinh.Cánh quân thứ nhất do tư khấu Nguyễn Văn Kim chỉ huy tiến đánh đồn Giác Ngư ở bờ

Bắc sông Gia Định Cánh quân thứ hai do đô đốc Lé Văn Kế chi huy tiến đánh đồn Thảo Cầu ở bờ Nam.

Tướng của Nguyễn Ảnh là lưu thú Thăng, tiên phong Tủy đem thủy binh tiến ranghênh chiến rồi lui chạy ý muốn là nhử thủy quản Tây Sơn vào khu vực đánh hỏa

công để tiêu điệt như kế hoạch Nhưng ý đồ của Nguyễn Ánh cùng các tướng không

thé qua mặt được vị tướng tải Nguyễn Hye.

25

Khóa luận tot nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Nguyễn Huệ đã chọn lúc thủy triều đắng cao mới xuất quân, cộng với chiều

thuận giỏ biển thôi vào Chiến thuyền Tây Sơn ảo ao tiểu vào, đánh thẳng vào khu vực hỏa công của quân Nguyễn Ảnh Trước sức tiến công mãnh liệt của thủy quân Tây

Son, người điều khiển hoa công của Nguyễn Anh lả giám quân Tô đã vội vang phóng hỏa công nhằm chặn thủy quân Tay Son đang tiến công mạnh mẽ Do ngược chiêu gió các bè hỏa công phỏng ra không trôi về phía quân Tây Sơn mà quay ngược lại đốt

thuyền quân Nguyễn Thêm vào đó thuyền chiến Tây Sơn lại áp sát tan công dữ đội Vừa bị hỏa công của minh đốt phá, vừa bị quân Tây Sơn đánh tới tap, thủy quân của

Nguyễn Ánh đã tan vỡ rút chạy tán loạn

Đồng thời quân của Nguyễn Anh ở đôn Giác Ngư, do Tôn Thất Man chỉ huy do

bị bao vay quá chặt, không chống cự nôi liên kéo tàn quân định chạy qua cau phao vẻ

Gia Định Tướng Tây Sơn là Lẻ Văn Kẻ chặt đứt cầu phao, khiến cho Tôn Thất Mân

cùng tản quân rơi xuống sông chết đuối, đồn Giác Ngư thất thủ

Số phận quân Nguyễn ở đồn Thao Câu cũng không sáng sia hơn Tướng giữ đồn

là Dương Công Trừng bị bắt sống tại trận, còn binh linh thì toàn bộ xin hang Tây Sơn Sau khi hạ hai đồn Giác Ngư và Thảo Cau, quân Tây Sơn da truy kích cánh quân của Chu Văn Tiếp, khiến cho Chu Văn Tiếp phái bỏ chạy sang Xiêm.

Tuyển phòng thủy mà Nguyễn Ánh cé công xây dựng đã bị Nguyễn Huệ dé

dàng công phá quân Tây Sơn tiến sâu vào thành Gia Định Nguyễn Ảnh đã dự phòngđiều nay, nên đã đem gia quyến cing với số quân chưa tới 100 người chạy vé Ba

Giòng.

Năm nay, Nguyễn Ánh đã sử dụng hệ thống phòng thủ mới so với năm trước.

Không phỏng thủ từ xa với khúc sông rộng nữa mà Nguyễn Ảnh chọn khúc sông hẹp

hon, có lợi hơn cho thủy quân của minh Đồng thời cũng dé khiến cho quân Tây Son

mat đi tỉnh cơ động va không sử dụng được nhiều thuyén chiến Bên cạnh đỏ, NguyễnAnh còn bố trí thủy quân sử dụng hỏa công nhằm tạo yếu tố bất ngờ cho Tây Sơn.Cộng với bộ binh đồn trú trong hai cứ điểm mạnh, lam nhiệm vụ ngăn chặn cuộc tiến

quan của thủy quân Tay Sơn Nhưng một lần nữa những gì Nguyễn Ánh tính toán lại

không chiến thắng được Nguyễn Huệ, một lin nữa làm “kẻ chiến bại", phải chạy khỏi

Gia Định.

26

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Thất bại trong việc ngăn chặn quân Tây Sơn vảo thành Gia Định, Nguyễn Anh

buộc phải tháo chạy khỏi đây Nhưng đến tháng 4 năm 1783 ở Ba Giòng Nguyễn Anh

đã tê chức lại quân đội ông cứ Nguyễn Kim Phẩm làm tiên phong Tôn That Dy

Nguyễn Đình Thuyên, Tran Đại Thẻ Tran Đại Hué, Hỗ Đông lam trung quản, Nguyễn

Huynh Đức làm quân hậu ứng Tat cả đều cùng nhau tiến lên đóng quân ở Đông Tuyền

dé chống nhau với Tây Sơn

Khi Nguyễn Huệ đem quân đến Đông Tuyên, quân của Nguyễn Anh khôngchống cự nổi va bị thất bại nặng nẻ Các tướng Nguyễn Dinh Thuyên Nguyễn Van

Quý Tran Đại Hué đều bị giết còn hai tướng là Hồ Đông và Nguyễn Huynh Đức bị

bắt vẻ làm tay chân cho Nguyễn Huệ Tinh hình đó Nguyễn Anh đã đem tàn quân

chạy thoát được vẻ Lật Giang Kẻ từ sau trận này Nguyễn Ảnh không thẻ tổ chức được trận đánh nao nham phản công Tây Son, mà phải trải qua “một cuộc đời lưu

vong thật sy"! đầy cay đẳng, tủi nhục

Nguyễn Anh chạy đến sông Lat Giang quân Tây Sơn truy kích mãnh liệt Trong

lúc hdu hết quân lính chết đuối, nhờ biết bơi nên Nguyễn Ánh đã thoát nạn Có những

sự may mắn đưa đến cho Nguyễn Anh, để sử quan triều Nguyễn sau nay có dip tan

tụng phước mạng dé vương của ông: “Dén sông Dang Giang, sông có nhiều cả sấu,

không thẻ lội được Nhân có con trâu nằm trên sông vua (Nguyễn Ánh) cười trâu để

qua sông, giữa dòng nước thủy triều lên mạnh, trâu chim mất, cá sấu đến giúp”.

Thoát nạn, Nguyễn Ảnh lại chạy đi Mỹ Tho, sau đó ra đảo Phú Quốc

Binh thi bại như núi đỗ, còn bản thân Nguyễn Ánh phải tháo chạy khắp nơi.

Trong lúc khó khăn như vậy, đám quân khó đồng hóa Hòa Nghĩa Đạo lại trở lòng,chiếm cứ vùng Hà Tiên Không may khi tướng Nguyễn Kim Phẩm cùng công chúa

Ngọc Đảo vẻ Hà Tiên thu binh lực, mua lương thực bị bọn Trần Hưng, Lâm Húc làm

phản giết chết Điều này khiển cho Nguyễn Ảnh vô cùng tức giận, đem quản đến Hà

Tiên đánh đuôi bọn Trân Hưng và Lâm Húc.

"Ta Chi Đại Trường (1973) Lịch sử nội chiến ở Việt Nam 177! 1802 NXB Vũn sử học

-Trang 114,

"dd - Dai Nam thực lục, đệ nhất ky, quyền | - Trang 217.

27

Khóa luận tot nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Cũng ở Ha Tiên, Nguyễn Ảnh lại có thêm binh lực khi một tướng Xiêm là Vinh

Li Ma đem hon tram quan và chục chiến thuyền đến xin theo Nhưng tin Nguyễn Anh

trồn ở Phú Quốc đã bị Tây Sơn biết được.

Tháng 6 năm 1783 khi Nguyễn Ảnh đang ở đảo Điệp Thạch, tướng Tây Sơn la Phan Tiên Thận đem quân ra đánh.

Tan quan của Nguyễn Anh bị đánh cho tơi bời, các tướng Tôn That Cốc, chưởng

cơ Hoang Tén Thất Điền tướng Xiêm mới thâu nạp là Vinh Li Ma đều bị bắt giết.

Trong lúc “sinh mạng chúa Nguyễn thập tử nhất sinh”””, Lê Phúc Điền đã dùng kế “ve

sâu thoát xác” Lê Phúc Điển cau xin Nguyễn Ảnh cho mình mặc áo ngự bảo giả mạo

Nguyễn Ảnh đẻ thu hút quân Tây Sơn, tạo điều kiện cho Nguyễn Ảnh cùng một số

tướng khác tau thoát ra đảo Cổ Long.

Thêm lần nữa Nguyễn Ảnh lại thoát chết Lan lút ở đảo Cổ Long, Nguyễn Anh

lại mong nhờ sự giúp dd Nguyễn Ảnh định cho người sang Mani (Manille), do hai giao sĩ người Tây Ban Nha dẫn đường, để mua lương thực vả cầu viện Tây Ban Nha lúc ấy đương thống trị Philippin Nguyễn Anh chưa kịp cho người di Mani, thì bị quân

Tây Sơn truy sắt gắt gao

Tháng 7 năm 1783 Nguyễn Huệ cho phd mã Trương Văn Da đem thủy binh đến

vay ba vòng ở đảo Cổ Long, tình thé rất nguy cấp Song một lan nữa may mắn đã song

hành cùng Nguyễn Ảnh, khi có một cơn bão lớn ập đến khiến cho chiến thuyền Tây

Sơn hư hại nhiều, phải rút đi Nhân cơ hội đó, Nguyễn Anh chạy đi đảo Cổ Cốt, rồi

quay trở lại Phú Quốc Tình cảnh đám quân của Nguyên Ánh lúc này trông thật thảmbại Thuyền Nguyễn Anh bị gay nát cột budm, binh lính hết lương ăn phải hái cỏ tim

củ mà ăn Do thiếu thén lương thực, Nguyễn Anh phải để vợ con ở lại Phủ Quốc, táo

bạo đem một chiếc thuyén vào cửa biến Mali dé do thám tình hình.

Vừa tới cửa biển Mali, Nguyễn Ảnh lại bị 20 chiến thuyén Tây Sơn truy kích

Nguyễn Anh buộc phải bỏ chạy ra ngoài khơi, lênh đênh trên biển 7 ngay bảy đêm,

không có nude uống, Nguyễn Anh lién ngửa mặt lên trời khan rằng: “Ta nếu có mệnh

“Pham Ngõ Minh - Lê Duy Anh (2001) - Nhắn vật họ Lẻ trong lịch sứ Việt Nam - NXB Đà

Nẵng - Trang 233.

28

Khóa luận tot nghỉ SVTH: Nguyễn Văn Quan

làm vua thi xin cho thuyén nay đạt vào bờ biển dé cứu lấy mang cho cả thuyền, néu

không thi chim dam giữa biển cũng cam lòng Din lời thì sóng yên gió lặng trước mũi thuyén nhìn thấy mat nước đen tring hai dong, nước trong sui lên Mọi người trong

thuyền thấy vậy nếm thử thấy ngọt, kêu lớn nên rang: Nước ngọt! Nước ngọt! Do đó

mọi người tranh nhau múc uống ai nay đỡ khát Vua (Nguyên Anh) mừng rỡ sai múc

4, § chum rồi nước lại mặn như cũ"”t

May nhờ có dòng nước ngọt ma quân Nguyễn Anh mới không chết khát, chạy vẻ

căn cứ Phú Quốc Ở đó không được lâu, Nguyễn Anh mò vé cửa biển Ông Đốc dékiếm ăn và định tiến vào Long Xuyên Được tin tướng Tây Sơn là Nguyễn Hóa đemhon 50 chiến thuyền đến phục ở cửa biển Ông Đốc Thấy nguy cơ bị tiêu điệt, Nguyên

Anh quay thuyén chạy ra biển Chuyến này Nguyễn Ảnh phải bỏ cả can cứ Phú Quốc,chạy ra Hòn Chông, rồi chạy thăng ra đảo Thỏ Châu cách đất liền 200 km Không có

lương ăn, quân Nguyễn Ánh phải nhịn đói, chèo thuyén mấy ngày đêm liên dé thoát

khỏi sự truy kích cua quan Tay Son.

Có thé nói, đây là những năm tháng khổ cực nhất trong quãng đời cằm quân của

Nguyễn Anh Mat Gia Định, Nguyễn Ảnh đã phải cùng với bộ hạ phiêu bạt khắp nơi

Bị truy kich, bị đánh đuổi hết chỗ này đến chỗ khác, có những lúc quân bị vây chặt,

không còn đường thoát, tưởng đã chết rồi nhưng nhờ vào may mắn Nguyễn Ảnh đã

chết đi sống lại nhiều lần Khỏ khăn, gian khổ, hiểm nguy là thé, nhưng ý chí phụcnghiệp của Nguyễn Ảnh vẫn rất mạnh, Nguyễn Ảnh vẫn nuôi hy vọng sẽ có một ngày

quay trở lại đất Gia Định Nhưng quả thực tinh cảnh của ông lúc nay cực kỳ khó khăn,

khó có thể xoay chuyển được cản khôn, nếu không có sự giúp đỡ từ bên ngoai

Trong lúc khó khăn như vậy Nguyễn Anh đã nhớ đến Bá Da Lộc Nguyễn Anh

tin rằng sức mạnh kỹ thuật quân sự phương Tây sẽ giúp ông chiến thing được quân

Tây Sơn Biết được Bá Đa Lộc đang ở Chantaboun, Nguyễn Ảnh liền đến gặp để bản

việc cầu viện.

“Sdd - Dai Nam thực lục, đệ nhất ký tap !- Trang 218

29

Kháa luận tot nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

“Phuong án câu viện lả con dao hai lưỡi nhục nhã vả vinh danh Nhưng muốn có được anh vinh danh: Ide lên it cuối chân trời tăm tôi của triểu đại Nguyễn Ảnh phải

trải qua nhiều năm tháng khỏ đau, ti nhục ê che’.

Ba Da Lộc dưới con mat người dan Đại Việt, là một cha cô khoác áo thay tu dé

truyền đạo Nhưng mục đích thực sự của Bá Đa Lộc là tim cơ hội để “phat triển ảnh

hướng chính trị cho nước Pháp ở Việt NamTM* Và khi thay Nguyễn Anh nhờ minh Bá

Đa Lộc đã nhanh chóng chớp lấy cơ hội, đồng ý giúp Nguyễn Ảnh sang Pháp cau viện.

Bá Đa Lộc yêu cầu phải có vật làm tin Nguyễn Ảnh đã buộc lỏng giao Hoảng tử Cảnh cho Bá Đa Lộc để cùng ông này lên đường qua Pháp cầu viện Nguyễn Ảnh lại làm tờ

Quốc Thư, cho phép Bá Da Lộc được quyển tự tiện sang thương nghị với chính phủ Pháp dé xin viện binh.

Như vậy, “vi quyền lợi của dỏng họ mà Nguyễn Anh da xem nhẹ hậu quả củanhững rang buộc với Pháp sau nayTM”

Người tính không băng trời tính: “Moi sự đã xếp đặt cả rồi nhưng vì còn trái

mùa gió nên öng Bá Da Lộc chưa khởi hành được Nguyễn vương tuy đã nghe lời ông

Bá Đa Lộc sang cầu viện Pháp nhưng trong bụng chưa quyết hẳn còn ý muốn nhờ

Xiêm La

2.3 Câu viện Xiêm và lưu vong nước ngoài

2.3.1 Mục đích cầu viện

Sau khi đánh cho Nguyễn Ảnh phải phiêu bạt khắp nơi Anh em Nguyễn Huệ.

Nguyễn Lữ thấy tình hình Gia Định tương đối yén ổn, đã rút quản về Quy Nhơn.

Nhưng khác với lần trước, lần nảy trước khi vẻ, Nguyễn Huệ đã bo trí phòng thủ Gia

Định chu đáo hơn rất nhiều: “Bang những đồn bình vững vang ở khắp các đường bộ,

đường sông cửa biển và một kỷ luật nghiêm minh, đồng thời lại nhân từ với nhân

**Đã Bang (1996) - Chân dung các vua Nguyễn - NXB Thuận Hóa Huẻ - Trang 25.

“Tran Nam Tiến (2006) - Ngoại giao giữa Việt Nam và các nước phương Tây đưới triểu Nguyễn 1802 - 1858 - NXB Dai Học Quốc Gia TPHCM - Trang 38.

“Trin Nam Tiến (2006) - Ngoại giao giữa Việt Nam va các nước phương Tay đưới triểu

Nguyễn 1802 - 1858 - NXB Dai Học Quốc Gia TPHCM - Trang 38.

“Tran Trọng Kim (2001) - Việt Nam sử lược - NXB Tong hợp TPHCM - Trang 344

30

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyén Van Quang

đân"”” Lực lượng Tây Sơn đóng ở Gia Định lần nay không những đủ sức phòng thủ Gia Định, mà côn có kha ning đi giúp nước láng giéng Chan Lap Hơn nữa người

thống lĩnh là phò mã Trương Văn Đa một viên tướng có tải.

Khi Nguyễn Huệ vita rút khỏi Gia Định cũng như các lan trước các tướng củaNguyễn Anh như Hồ Văn Lan, Tôn Thất Hội Lê Văn Quân còn lan trén ở Gia Định ra

mặt hoạt động.

Tháng 10 năm 1783, Hồ Văn Lân đem tàn quân đánh thăng một cánh quân Tây

Sơn ở Tân Châu rỏi tiến lên Cẩn Thơ, đánh bại tướng Nguyên Hóa và bắt được 13 chiến thuyền lớn di biển của Tây Sơn Tôn Thất Hội cũng thu thập tướng cũ chiếm giữ

đồn Tinh Phụ Lê Văn Quân cũng mộ quân chiếm sông Tân Hòa.

Nhưng lần nay do Nguyễn Huệ bố tri phòng thủ chu đáo nên các tướng Nguyễn

không thể mở rộng hoạt động, giành lại Gia Định được Khi Tôn Thất Hội tiến giữ đồn

Tinh Phy, lập tức Trương Văn Da cho quan tới vây chat đồn này Tháng | năm 1784,

Hỗ Văn Lan đem quân giải cứu đồn Tinh Phụ Tôn Thất Hội ở trong đồn cô găng đánh

phá vòng vây vượt ra, cùng Hồ Văn Lân chạy vẻ Tân Hòa hợp quân với Lê Văn Quân Song Trương Văn Da đã đem quân đến đánh đồn Tân Hòa, quân Nguyễn ở đây tan vỡ, cùng đường Lê Văn Quân, Tôn Thất Hội phải chạy sang Xiêm.

Nếu như trong năm 1778 có Đỗ Thành Nhân, năm 1782 có Chu Văn Tiếp giànhlại Gia Định cho Nguyễn Anh, thi năm này các tướng Nguyễn đã bat lực trong việc tái

chiếm lại Gia Định.

Sau thất bại năm 1783, Nguyễn Anh đã trải qua một thời ky đen tôi nhất trongnhững năm tháng gian truân, đất không có để đứng chân, quân không có lương, thuyén

bè không có nơi neo dau, phải lénh dénh trên mặt biển, luôn bị đe dọa vay bat Luc nayNguyễn Ảnh đã ở vào bước đường cùng, buộc phải nghĩ đến con đường cau viện Pháp.Nhưng do thời tiết nên phái đoàn cầu viện phải tạm hoãn thời gian lên đường lại Điều

này khiển cho Nguyễn Ảnh rất sốt ruột, ông tính đến việc cầu viện Xiêm.

“Nguyễn Lương Bich - Pham Ngọc Phụng (1977) - Tim hiểu thiên tải quản sự của Nguyễn

Hué - NXB Quân đội nhân dan - Trang 83

3

Khóa luận tot nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Nguyễn Anh vẫn còn e dé, mặc dù mới quan hệ Xiêm - Việt đã có dau hiểu duge cai thiện, Nhưng chưa đủ dé cho Nguyễn Anh thấy Xiém tỏ ra quén mỗi thù cũ trong

quá khử.

Nam Vang - Ha Tiên là hai địa điểm đầu mối gay chiến giữa Xiêm va Đại Việt

Việc mở rộng biên giới Hà Tiên qua phía Xiém đã gây nên trận chiến tranh giữa Mạc

Thiên Tứ va Trịnh Quốc Anh Năm 1777 khi Duệ Tông bị quan Tây Sơn giết, Mạc

Thiên Tứ cùng Tôn Thất Xuân chạy trốn bị thuyền Xiêm bắt vẻ Vọng Các Mùa xuânnăm 1778, Nguyễn Ảnh sai người sang hòa hiểu với Xiêm tiện thé đón Mạc Thiên Tứ,Tôn Thất Xuân về nhưng không được Đến mùa hạ năm 1778 một thuyền buôn Xiêm

di qua Hà Tiên bị quân Nguyễn cướp giết, thêm vào đó có người Chan Lạp nói dém

rằng Tứ và Xuân làm nội ứng dé chiếm Vong Các Vốn tính đa nghỉ nên Trịnh Quốc

Anh đã cho người giết Mạc Thiên Tứ cùng các con của ông, Tôn Thât Xuân cũng chịu

chung số phận Tình hinh bang giao không may khả quan, thì xảy ra việc tranh quyềnbảo hộ Chân Lạp Vào cudi năm 178! Trịnh Quốc Anh sai các tướng Chat Tri, Sô Si

sang hỏi tội vua Chân Lạp là Nặc Ản vụ Nặc Vinh bị Đỗ Thành Nhân giết chết VuaChân Lạp câu cứu, Nguyễn Anh sai tướng Nguyễn Hữu Thoại, Hỗ Văn Lan đem 3.000quân sang cứu Trong khi quân Xiêm và quân Nguyễn đang chéng nhau ở Chân Lạpthi ở Vọng Các Trịnh Quốc Anh cho bắt vợ con hai tướng Chất Tri, Sô Si Bởi vậy haitưởng này đã giao kết với Nguyễn Hữu Thoại thé phải cứu nhau trong lúc hoạn nạn

Sau đó hai tướng Chất Tri, Sô Si dem quân vé Xiêm giết Trịnh Quốc Anh rỏi tự lập

làm vua Chất Tri xưng là phật vương (RaMa !), phong em Sô Si là đệ nhị vương, cháu

Ma Lạc làm đệ tam vương Từ đây mối quan hệ Xiêm - Việt được cải thiện.

Đến đầu năm 1784 khi Nguyễn Anh nhận đựơc thư của cận thần thân tín Châu

Văn Tiếp, lúc này dang ở Xiêm, Nguyễn Anh đã quyết định qua Xiém dé nhận quân

“cau viện".

Đất Xiêm không quá gân vùng đất Gia Định, để quân Tây Sơn có thê tới đây truy

lùng Nhưng cũng không quá xa để khi thời cơ tới, quân Nguyễn Ảnh có thẻ cấp tốc

quay vẻ lay lại đất Gia Dinh làm căn cử đánh Tây Sơn Hon nữa Xiêm là một nước lớn

ở khu vực, triểu đình RaMa vừa được sáng lập, Nguyễn Anh có thẻ tranh thủ sự giúp

đỡ vẻ mọi mặt dé xây dựng lại cơ đỗ Nói tóm lại, Xiém là nơi khá an toản cho quan

quân Nguyễn Ảnh tả túc.

32

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Mùa xuân Giáp Dan 1784, Nguyễn Anh lan dau tiên đặt chân lên dat Xiêm trong

tư thể của một chủa vương that cơ lỡ vận cầu xin sự giúp đỡ cưu mang Nguyễn Anh

được vua RaMa I đón tiếp “chu đáo ân cần như là một thái tử sắp nối ngôi”, Tất cả

gia quyền, thuộc hạ của Nguyễn Ảnh được sắp xếp sinh hoạt ở một khu riêng ngoại

thanh Vọng Các.

Nguyễn Anh đã thoát khỏi cơn nguy khốn, tránh được sự truy sát của quân Tây

Son, có cơ may va điều kiện dé tiếp tục mưu câu nghiệp lớn Một mặt Nguyễn Anh

khan trương thu thập, tổ chức lại đám tan quân trước đó bị quân Tây Sơn đánh cho tan

tác tìm về Vong Các Mặt khác, Nguyễn Anh cũng tích cực khai thác sự giúp đỡ về

quân sự của triểu đình Vong Các Không phải chờ lâu, chỉ một tháng sau khi đến Vong

Cac, vua RaMa I đã chuẩn y lời cẩu thỉnh của Nguyễn Anh, cho viện binh vẻ đánh Tây

Về phia quân Xiém cũng muốn lợi dụng việc giúp Nguyễn Anh, nhằm mục đích

“thôn tính Chân Lạp va cả vùng hạ lưu sông Mé Kông” Cả hai bên đi cầu viện vađược cau viện đều có mục tiêu của riêng minh, không có sự nhất trí về mục dich, nên

sau này cả hai đều bại trận trước Nguyễn Huệ.

232; Quân Xiém bại trận

Mùa hạ năm 1784 vua Xiêm sai hai cháu là Chiêu Tăng, Chiêu Sương làm tiên

phong thống lĩnh hai vạn thủy binh, 300 chiến thuyền, hợp cing với đạo quân của

Nguyễn Anh từ Vọng Các vượt biển sang Gia Định Đông thời vua Xiêm lại phái hai

“Mai Văn Bảo (1978) Lịch sử nên thống trị của Thái Lan, Băng Cốc Viện Đông Nam A

-Trang 117.

“'Lai Bích Ngọc (2003) - Ve việc vua Xiêm Rama | cưu mang, giúp đỡ Nguyen Anh - Tạp chi

nghiên cửu Đồng Nam A sé 1 - Trang $8.

“Mai Khắc Ứng (1996) - Chính sách khuyến nông đưới thoi Minh Mạng - NXB Văn hóa

thông tin - Trang 104.

33

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

tướng là Luc Côn và Sa Uyên đem hai đạo binh ba vạn người kéo sang Chân Lap rồi

từ đỏ kéo xuống Gia Định phối hyp với thủy quân của Chiêu Tang, Chiêu Sương Chu

Văn Tiếp đã thuộc đường lối va biết rõ các nơi hiểm yếu ở Gia Định nên dẫn quân di

trước.

Nguyễn Anh tin rang việc cầu viện quân Xiém, sẽ giúp ông lấy lại được Gia

Dinh Quân Xiêm vẻ tổ chức quan đội có cá lục quân vả thủy quản Trong lục quân

tượng binh va bộ binh 1a hai binh chủng chủ yêu Qua các trận chiến với quân Miễn

Điện thi tượng binh, bộ binh Xiêm tỏ ra khá thông thạo khi tác chiến trong rừng núi

Nước Xiêm cũng có nhiều sông ngòi có biển, nên thủy bình Xiêm có điều kiện phát

triển khá mạnh Thủy quân Xiêm có đủ các loại thuyén chiến: Thuyền chiến lớn đi

biển thuyền chiến vừa và thuyền chiến di sông.

Vẻ trang bị quân đội Xiêm căn bản không khác gi các quân đội phong kiến Việt

Nam, Trung Quốc va các nước phương Đông khác Tử giữa thé ky XVIII để day mạnh

âm mưu xâm lược Chân Lạp Triều đình phong kiến Xiêm đã liên lạc với các nước tư

bản phương Tây mua vũ khi trang bị cho quân đội của họ Thuyền chiến di biển của

Xiêm được trang bị khá đây đủ

Trong lịch sử, quân đội Xiêm đã nhiều lần tác chiến với quân đội chúa Nguyễntrên các địa hình nhiều sông ngòi ở miền Nam nước ta và ở Chân Lap, Nhưng đây mới

là lần đầu tiên quân Xiêm chạm trán với đội quân Tây Sơn thiện chiến

Vẻ kế hoạch tiến công, trước hết liên quân Xiêm - Nguyễn muến ding ưu thé thủy quan, nhanh chóng tiêu diệt các đội quân nhỏ của Tây Sơn đồn trú ở những nơi xa

Gia Định Đảm bảo cho Nguyễn Anh có căn cứ xây dựng lực lượng đồng thời kéomột bộ phận quân Tây Sơn ra khỏi thành Gia Định để tiêu diệt Sau đó với lực lượngđược tăng cường, liên quân Xiêm - Nguyễn vẫn có ưu thé đối phó với sự tăng viện củaquân Tây Sơn từ Quy Nhơn đưa tới Nếu quân tăng viện của Tây Sơn không đến kịp,

thi ưu thé tắn công của liên quân càng lớn khí tiễn lên thành Gia Định.

Cho nên cuộc tắn công lần nay liên quản Xiêm - Nguyễn không vội vàng đánh

thành Gia Định ngay, ma trước hết đánh chiếm các vũng từ vịnh Xiêm đến Tien Giang đánh đến đâu củng có đến đó.

34

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Đến thang 7 nam 1784 liên quân Xiêm - Nguyễn bắt đầu tan công Liên quan dé

bộ lên Rạch Giá, chiếm giữ nơi này làm một đầu cấu chiến lược vừa thuận lợi cho việc cung cấp lương thực vừa thuận tiện cho việc tiến hoặc rút lui Liên quan Xiêm -

Nguyễn tiến rất chậm, trong vòng hơn 3 tháng từ tháng 7 đến tháng 10, quân Xiêm

-Nguyễn mới tiến đến Can Thơ, chiếm máy đồn Ba Xác Tra Ôn rồi tiền lên Sa Đéc.

Tin tưởng với những thắng lợi đạt được bước đầu Nguyễn Ảnh đã viết thư bảotin mừng cho Ba Đa Lộc đang ở Chantaboun chờ lên đường sang Pháp câu viện

Khi về đến vùng đất Gia Định, Nguyễn Ảnh tích cực lo kiến tạo lực lượng choriêng minh Nguyễn Ánh sai cai cơ Trịnh Ngọc Tri đi đến các làng kêu gọi hào kiệt,cựu than đang lan trốn về phia mình Kết quả sơ khởi cũng khá khả quan: O vùng vũngLiêm pho đốc chiến Ly của Tây Sơn ra hang, cai cơ Nguyễn Tan Văn hang Tây Son

năm trước cũng trở vẻ Sau đó cỏ thêm Lê Văn Duyệt, Nguyễn Văn Thiêm bị bat trong

trận Đông Tuyển, cùng với một số dư đảng Đông Sơn do Nguyễn Văn Thanh chiêu dụ

được.

Còn vẻ phía quân Xiém, sau khi vào ving đất Gia Định, giành được một số

thăng lợi chúng đã tỏ ra chủ quan và bộc lộ bản chất thật của mình Quân Xiêm tiến

hanh cướp bóc, vơ vét của cải, him hiếp phy nữ, sát hại những người Việt Nam cỏ ý

định chống đôi Chúng đã dùng thuyén trở vẻ Xiêm không biết bao nhiêu của cải va

con gái mà chúng cướp được.

Việc làm của quân Xiêm, khiến cho nhân dân hết sức căm giận Đội quân mà

Nguyễn Anh dẫn về không phải là một đội quân chính nghĩa mang tinh chất giảiphóng ma lả một đạo quân bắt nhân Điều nảy làm cho uy tin của Nguyễn Anh đã bị

giảm sút nghiêm trọng trong mắt người dân Nguyễn Ánh đã phải than thở với Bá Đa

Lộc: “Người Xiêm lira gat ông, lấy cớ lập lại quyền binh cho ông chỉ để dùng danh vị

ông cướp bóc dân chúng va bắt sống ông ma thôi" Ẻ

Nguyễn Anh thấy việc cầu viện Xiêm có nguy cơ thất bại, nên ông đã thúc dục

Bá Đa Lộc lên đường sang Pháp cầu viện vào ngày 25 tháng 11 năm 1784.

“Sdd - Tạ Chí Đại Trường - Lịch sử nội chiến ở Việt Nam 1771 - 1802 - Trang 124.

35

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Trong lúc, Nguyễn Anh đang lo ngại vẻ hành động tan bạo của quần Xiém có thé

dẫu đến thất bại Tưởng Tay Sơn là Trương Văn Da đã đem thủy quân xuống Long Hỗ

dé chống nhau với liên quân Xiêm - Nguyên lúc này đã xuất hiện mâu thuẫn Nhưng

do lực lượng quá chênh lệch Trong khi quân Tây Sơn ở Gia Định chỉ khoảng may

nghìn người thì liên quân Xiêm - Nguyễn với sức mạnh vượt trội đã khiến cho quân

Tây Sơn chống đỡ hết sức khó khăn

Trước sức mạnh của liên quân Xiêm - Nguyễn Trương Văn Đa phải cho quân

vừa đánh, vừa rút để bảo toàn lực lượng Quân Tây Sơn buộc phải lui về giữ đạo Kiên Giang ở Rạch Giá và đạo Châu Đốc Quân Xiêm - Nguyễn đuôi theo quân Tây Sơn

theo đường sông Hậu Giang lui xuống Ba Thác

Ba Thác là vùng rộng lớn bao trùm Sóc Trăng va Bạc Liêu, dat dai phan lớn lả

rừng biến với người Mién sinh sông là chủ yếu Quân Xiêm - Nguyễn đuôi đến đây bị

quân Tây Sơn phục kích đánh cho phải thối lui Chỉ chờ có thé, quân Tây Sơn thừa thé

vượt sông Hậu Giang sang Tra Ôn rồi lui vẻ đông khấu đạo ở Sa Đéc

Đến ngày 30 thang 11 năm 1784, Chu Văn Tiếp đem thủy quân đến đánh quânTây Sơn của Trương Văn Đa trên sông Mang Thit Một trận kịch chiến dit dội đã diễn

ra Chu Văn Tiếp do quá hãng hái xông lên chiến thuyén Tây Sơn, nên đã bị quân của Trương Văn Đa đâm chết Được tin dy Nguyễn Anh đã đem quân đến cửu viện,

Trương Văn Đa phải rút quân về đóng ở Mỹ Tho

“Gia Định Tam Hing”, Chu Văn Tiếp chết đi là một tổn thất lớn đối với Nguyễn

Anh Không chi là tướng tải, từng có công cứu giá cho Nguyễn Anh Ma Chu Văn

Tiếp lại là người có quan hệ thân mật nhất với quân Xiêm, có ông thì quân Xiêm còn e

dé Nguyễn Anh Trước khi chết Chu Văn Tiếp đã kêu nẻn: “Troi chưa muốn dep Tây

Sơn a", Báo hiệu trước thất bại của liên quân Xiêm - Nguyễn.

Nguyễn Ảnh trước cái chết của Chu Văn Tiếp cũng tỏ ra vô cùng tiếc thương:

“Van Tiếp cùng ta trung cuộc vui này, nay đến nửa đường bỏ cuộc, thiệt khiến tinh

người khó nỗi" Và cái quan trọng hơn là Nguyễn Anh đã thấy được: “Nay Chu Van

“ Sđđ - Đại nam thực lục, đệ nhất ky, tập | - Trang 222.

'* Sdd - Đại nam thực lục, đệ nhất ký, tập | - Trang 222

36

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

liép da chết, quân Xiẻm không ai chế neự được Nếu được Gia Dinh ma mắt lòng dân

thi ta cũng không nỡ Thả lui quân đề đừng lảm khô nhâu danTM,

Cải chết của Chu Văn Tiếp khiến cho liên quan Xiêm - Nguyễn mắt một người

hướng đạo quan trọng làm cho cuộc tan công phải chung lại.

Sau đó, liên quân Xiêm - Nguyễn còn dụng độ với quân Tây Sơn một số trận

nữa Dang kẻ là trận tháng 1] năm 1784 tại đồn Ba Lai ở giữa Định Tường va Vĩnh

Long Chi huy trận này là Lé Văn Quân vừa mới thay Chu Văn Tiếp làm Tổng Nhung Nhưng tran này quan Nguyễn Anh bị Tây Sơn phục binh đánh cho đại bại Tướng

Đặng Văn Lương bị tướng Tây Sơn là Nguyễn Văn Kim chém chết, con Lê Văn Quân

bị đánh trọng thương phải bỏ chạy Sau trận này, quân Xiêm - Nguyễn chiếm đượcphân nửa vùng đất Gia Định là: Rạch Giá, Ba Thắc, Trà Ôn, Man Thít, Sa Đéc; phan

con lại của Gia Định do quân Tây Son tran giữ

Chiém được phân nửa vùng dat Gia Định, nhưng liên quân Xiêm - Nguyễn tiến

rất chậm Vì quân Xiêm - Nguyễn mặc dù bắt tay với nhau nhưng lại mâu thuẫn vớinhau về mục đích

Nguyễn Anh cầu viện Xiêm là muốn lợi dụng sức mạnh của quân Xiém dé về táichiếm lại vùng đất Gia Định Nhưng Nguyễn Anh không phải quá tin vào quân Xiêm,

nên ông còn lo xây dựng lực lượng cho riêng mình để sau này có thé tự đứng ving ở

Gia Định.

Còn quân Xiêm sau khi vào vùng đất Gia Định, đã bộc lộ bản chất là một đạo

quan xâm lược, ăn cướp hết sức tàn ác, khiến cho nhân dân phan uất

Qua những lời than thở với Bá Da Lộc, Nguyễn Ảnh phan nao cảm thay ân hậnkhi rước quân Xiêm vào Nhưng mọi chuyện đã quá muộn vì “đưa vào thì được nhưngđuôi ra thi rat khó”

““Sdd - Dai Nam thực lục, dé nhất ký tap | - Trang 222.

* "Trường Dai Học Sư Phạm TPHCM Khoa Lịch Sử (2006) - Những cổng trình khoa học tiểu

biểu 1976 - 2006 - NXB Giảo dục - Trang l3.

37

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang

Nguyễn Anh đã phải thửa nhận “quan Xiém cảng ngay cảng yếu đi" Ong

khong von tin tưởng vào đạo quân nay nữa nén đã hdi thúc Bá Đa Lộc đi cau viện Pháp.

Còn vẻ phia quản Tây Sơn thang 12 năm 1784 Nguyễn Huệ sau khi nghe tin cap

bao của Trương Văn Da, đã đem thủy quản vao Gia Định.

Lan vào Gia Định nay, Nguyễn Huệ không đưa quân vào thành Gia Định đón

chờ địch mà tién thắng xuống gan địa điểm tập kết của liên quân Xiêm - Nguyễn

Pau tháng 12 năm 1784, Nguyễn Huệ đã dem hai vạn quân thiện chiến xuống

Dinh Tường Nguyễn Huệ không tiến công thẳng vào đại bản doanh của liên quân

đông ở Sa Đéc Bởi vi quân của Nguyễn Anh và Xiém không phân tan ma tập trung

toàn bộ lực lượng ở Sa Đéc Hơn nữa dòng sông ở Sa Đéc có tốc độ vận động lớn, thuận lợi cho chiến thuyền Xiêm triển khai dé dàng Nguyễn Huệ nhận thấy nếu tan

công thăng vào đây khó có thẻ chiến thắng được

Không muốn cho quân Xiêm có lợi thể, Nguyễn Huệ theo lời mach nước của

“hang tướng” Lê Xuân Giác, đã quyết định dụ quân Xiêm - Nguyễn đến một vị trí

khác có lợi cho mình đẻ tiêu diệt Nguyễn Huệ đã chọn khúc sông Rach Gam - Xoài

Mat làm địa điểm quyết chiến chiến lược Doan sông từ Rach Gam tới Xoài Mat dài

chừng 7 km cách đại bản doanh của Nguyễn Huệ ở Mỹ Tho chừng 6 km Trong đoạn

sông này, lòng sông ở đây mở hơn một km, có chỗ đến trên dưới hai km Với đoạn sông dài và rộng lớn như vậy, quân Tây Sơn có thể dồn hàng trăm chiến thuyền của

dich lại ma tiêu diệt.

Hai bên bờ sông Mỹ Tho thì cây cỏ mọc rậm rạp, thôn xóm còn thưa thớt, cùng

với những bãi dat bôi ở giữa khúc sông Rach Gam - Xoài Mit là những vị trí thuận lợi

để bộ binh Tây Sơn dat đại bác mai phục ban vào sườn đội hình quân địch va sẵn sàng tiêu diệt những tên địch liều lĩnh dé bộ lên dé tìm đường tháo chạy.

Qua việc chọn địa điểm mai phục đánh quân Xiém, đã “chứng tỏ nghệ thuật lợidụng địa hinh hết sức tinh tường của Nguyễn HuệT”

“Phan Huy Lẻ (1975) - Một sẻ trận quyết chiến chiến lược trong lịch sử đản tộc - NXB Quản

đội nhân dân - Trang 320.

38

Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Van Quang

Sắp đặt đâu vào đó ngảy 19 thang 1 năm 1785 Nguyễn Huệ cho Võ Văn Dũng

kéo bình đến dai bản doanh của liên quân đóng ở Sa Đéc để khiêu chiến Quần Xiém

-Nguyễn khi được tin binh Tay Sơn kéo đến, chủ tưởng Chiêu Tăng liền cắt Sa Uyên ở

lại giữ đại bản doanh vả các nơi hiểm yếu, còn minh thống lĩnh đại thủy lục quân đi

đánh Tây Son.

Bộ binh do Lục Côn chỉ huy theo tả ngạn sông Tién Giang đi xuống thủy binh

do Chiêu Sương làm tiên phong kéo thang xuống sông Mỹ Tho Hai đạo thủy bộ đều

có tướng của Nguyễn Anh di trước mở đường.

Lúc nay, "Nguyễn Ảnh tham dy cuộc hành quân với tinh thần lo lắng hoài nghỉ

va tâm lý thất bai” Có lẻ đoán định được quân Xiêm sẽ that bại, Nguyễn Ảnh đã thận

trọng phái Mạc Tử Sinh vẻ Long Hồ chuẩn bị sẵn thuyền bẻ dé “khi xảy ra việc battrắc thi đã sẵn có đường chạy trénTM*

Nhắc lại quân Tây Sơn do Võ Văn Dũng chỉ huy vừa đánh vừa lui đến đầu sông

Mỹ Tho, đợi lúc thủy triều sắp rút thì Võ Văn Dũng tra bại Thay vậy, thuyền của quanXiêm ra sức đuổi theo, đến Rạch Gằm, một phần lớn thuyền Tây Sơn tắt hết đèn đuốc

rẽ vào rạch còn phần nhỏ chạy thắng vào dòng sông Mỹ Tho Khi thuyén của quân

Xiém đã lọt vào hết khúc sông được chon lam trận quyết chiến chiến lược - nghĩa là

tiền quân địch đã đến cửa sông Xoải Mut và hậu quân đã qua cửa Rạch Gam Thì một

tiếng pháo lệnh nỗ vang Nguyễn Huệ đã ra lệnh tông công kích

Thuyền của Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy từ rạch Xoài Mút và các khúc sông

nhỏ kéo ra chặn đánh Đồng thời súng đại bác trên cd lao Thái Sơn và ở hai bên bờ

sông nã liên tục vào thuyén Xiêm Bị đánh thình linh, Chiêu Sương hốt hoảng chodừng thuyền lại Thuyền trước dừng lại một cách đột ngột những đoàn thuyền đi sauđương da tiến nhanh theo nước triều rút, không sao ham kịp, bị va đập vảo nhau, hết

lớp nảy đến lớp khác Doan thuyền đi sau chót vừa định quay trở lại thi bị thuyền ở

Rạch Gam kéo ra đánh thôi lui vào trận địa

“Phan Huy Lé (1975) - Một sé trận quyết chiến chiến lược trong lịch sử din tộc - NXB Quần

đội nhắn dân - Trang 336.

“Phan Huy Lê (1975) - Một sé trận quyết chiến chiến lược trong lịch sử dan tộc - NXB Quin

đội nhân dân - Trang 339.

39