Truyện Ngắn Vũ Trọng Phụng Từ Góc Độ Tương Tác Thể Loại.pdf

Trong chuyên luận Đặc sắc văn chương Vũ Trọng Phụng, tác giả Trần Đăng Thao đã nhận xét: “Ở Vũ Trọng Phụng dường như cả hai cái tài phóng sự và tiểu thuyết đều hội tụ, chúng hòa nhập với

AD

TRUYEN NGAN VU TRONG PHUNG

TU GOC NHIN TUONG TAC THE LOAI

NGUYEN PHƯỚC BẢO KHÔI”

ghĩ đến Vũ Trọng Phụng, chúng ta nhớ đến một nhà phóng sự và tiểu thuyết bậc thầy chứ chưa mấy ai nghĩ ông là người sáng tác truyện ngắn có tiếng Người đọc thường quên mất rằng tác giả khởi nghiệp văn chương bằng truyện ngắn Từ năm 1931, Vũ Trọng Phụng đã có truyện ngăn đăng trên Ngọ báo Ngay trong giai đoạn đỉnh cao của sự nghiệp (1933 - 1936) với thành công trong phóng sự và tiêu thuyết, tác giả vẫn có những sáng tác truyện ngắn có giá trị

Qua quá trình tìm hiểu truyện ngắn Vũ Trọng Phụng, trong thư mục tham khảo, chúng tôi đã phát hiện những ý kiến gợi mở vẻ đẻ tài này

Trong chuyên luận Đặc sắc văn chương Vũ Trọng Phụng, tác giả Trần Đăng Thao đã nhận xét: “Ở Vũ Trọng Phụng dường như cả hai cái tài phóng

sự và tiểu thuyết đều hội tụ, chúng hòa nhập với nhau để tạo nên thể tiểu thuyết phóng sự — một thê loại rất phù hợp với cái tạng văn chương của nhà văn này””), Ở một chỗ khác, khi khảo sát tính kịch như một nét đặc sắc trong tiêu thuyết của Vũ Trọng Phụng, ông cho rằng: “Trên phương diện bố cục của tiêu thuyết, Vũ Trọng Phụng cũng là người đạt được những thành tựu rực rỡ trong việc chỉ ra những con đường, những mối quan hệ liên thông có

vai trò quyết định sự thành bại của tiêu thuyết phóng sự Đó là vai trò nhà

nghệ sĩ trong việc dàn dựng và xử lý các thao tác kịch trong toàn bộ tiền trình của tác phẩm”),

Bên cạnh đó, trong bài viết Chất phóng sự trong tiêu thuyết Vũ Trọng Phụng, tác giả Nguyễn Hoài Thanh với những dẫn chứng sinh động đã chỉ ra:

f ThS — Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh

22 NGHIÊN CỨU VĂN HỌC SỐ 1 - 2013

“Có thể nói, trong các tiêu thuyết của Vũ Trọng Phụng đều ít nhiều có chứa cái “giọng” phóng sự”?),

Thời gian gần đây, khi nghiên cứu lịch sử văn học quốc ngữ Việt Nam giai đoạn trước 1945, tác giả Nguyễn Thành Thi từ góc nhìn quá trình hình thành và tương tác thể loại đã xem truyện ngắn Vũ Trọng Phụng như một ví

dụ tiêu biểu cho loại hình truyện ngắn - kịch hóa Ông đã nêu ý kiến như sau:

“[ ] Sự tương tác giữa các thê loại truyện ngắn cũng tao ra những kết quả phong phú không kém: Truyện ngắn - trữ tình hóa (Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan, Cô hàng xén, Quyền sách bỏ quên, Tình xưa, Sợi tóc — Thạch Lam; Tình trong câu hát, Làng, Bến nứa — Thanh Tịnh); truyện ngắn - kịch hóa (Kép Tư Bên, Người ngựa, ngựa người, Mất cái ví, Tỉnh thân thể dục — Nguyễn Công Hoan; Bộ răng vàng, Bà lão lòa - Vũ Trọng Phụng); truyện

ngắn - tiểu thuyết hóa (Chí Phèo, Đời thừa, Lão Hạc, Dì Hảo, Nửa đêm -

Nam Cao; Mợ Du — Nguyên Hong)”,

Những nhận định trên đã góp phần chỉ rõ cho chúng tôi fính chất tương tác thể loại như một nét đặc sắc trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng và cũng

đã nêu lên một hướng nghiên cứu, tiếp nhận mới về truyện ngắn của nhà văn

họ Vũ

1 Về truyện ngắn phóng sự hóa

Chúng tôi hoàn toàn xác tín với nhận định của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan khi ông đã phát hiện ra mối quan hệ hữu cơ giữa “tố chất” phóng sự và tiểu thuyết trong cây bút đa tài này: “Cây bút của Vũ Trọng Phụng trong những năm đầu là một cây bút phóng sự sắc sảo và khôn ngoan, sau ông luyện

nó ra cây bút tiểu thuyết, nhưng cái giọng phóng sự vẫn còn”), Từ đó, chúng tôi xin được khang định thêm: “cái giọng phóng sự” vẫn xuất hiện rải rác trong truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng

Xét về hình thức, vấn đề đầu tiên chúng tôi nhận ra được là trong truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng, tác giả có đôi chỗ chen vào những bài phóng sự điều tra, những đoạn tin như được dẫn nguyên văn từ một tờ báo nào đó

Ví như:

“BẮT NGƯỜI

Chủ nhật vừa qua, khi viên sen đầm G.L cùng hai người lính vận xe hơi

đi săn về, đến phố ga Y.V, thì tình cờ gặp một người có vẻ hung tợn đang đứng giữa một đám đông người, định tuyên truyền chủ nghĩa quá khích Nghe

Truyện ngắn 23

đâu người ấy là một tay rất lợi hại của Đông Dương Cộng sản đảng, ở Nam

Kỳ mới ra Được tin thêm, bản báo sẽ đăng tiệp”

(Cái tim vặt) Trong chuyện vui Sao mày không vỡ, nắp ơi?, đê lật tây bộ mặt giả tra, tung tin đôn nhảm nhăm gây chú ý, tạo tính giật gần câu khách cho báo Nhái Đông Dương của tay phóng viên dư tài thiêu đức, tác giả cling da dan ra hai bài phóng sự điều tra thật đặc sắc:

“PHAI CHANG DAY LA MOT VU BUC TU?

Điện tín của bản báo ( )”

“QUANH CÁI CHÉT KHẢ NGHI Ở HUYỆN V.L

Bản báo phóng viên đã tìm ra hung phạm ( )”

Cách thức trần thuật của nhà văn cũng cho ta thấy chất phóng sự vẫn hiện diện đâu đó trong tác phẩm Đọc truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng, ở đôi chỗ chúng ta nhận ra tác giả muốn thuyết phục người đọc bằng fhời gian chính xác kiểu đưa tin Ông đã mở đâu truyện ngắn của mình hoặc đan xen trong tác phẩm những thông báo về thời gian diễn ra sự kiện Chắng hạn truyện ngắn Một cái chết bắt đầu băng câu văn: “7 giờ tối.”; câu chuyện Lấy vợ xấu được ghi lại khởi nguồn với thời gian chờ đợi giải quyết “việc quan” nơi tòa

sứ Hà Đông: “Tôi bước chân vào công đường lúc 9 giờ sáng, phải ngồi khoanh tay đợi trên một chiếc ghế dài mãi cho đến 11 giờ” Rải rác trong một

số truyện ngắn khác chúng ta cũng bắt gặp cách thức trần thuật này như:

“Đông hồ đã điểm 10 tiếng”, “Cùng giờ ấy ”, “Ba phút sau ”, “Một tiếng

đồng hồ sau lúc ấy ” (Thú đoạn); “Mười hai giờ đêm” (Máu mê); “8 giờ tôi”,

“Đêm hôm trước, một đêm thứ bảy”, “Sáu giờ chiều hôm sau” (Phép ông láng

giêng), “23 tháng chạp”, “Hai giờ chiều mồng một” (Tết ăn mày)

Bên cạnh đó, chúng ta cũng không thê không chú ý đến cách trần thuật giấu tên như một thủ pháp của phóng sự được vận dụng vào truyện ngắn Chắng hạn tên địa phương nơi xảy ra cái chết cần điều tra trong truyện vui $đo mày không vỡ, nap ơi? được ghi tắt là “huyện V.L.” hoặc địa điểm tọa lạc tiệm bán tạp hóa diễn ra cảnh trái ngang trong truyện Phép ông láng giêng được phi lại với tên “Phố hàng Ð.” Một loạt tên nhân vật trong tác phẩm khác cũng được viết tắt như thế Ta có thê liệt kê ra day mot số nhân vật sau: kí H (Thủ đoạn), ông chủ Th (Pháp ông láng giêng), bác nhiêu B (Bà lão lòa), văn

sĩ T.L (Con người điêu trá) Chính yếu tố này đã làm tăng tính thuyết phục

24 NGHIÊN CỨU VĂN HOC SO 1 - 2013

cho câu chuyện tác giả thuật lại Người đọc có cảm giác nó có thật chứ không phải là những hư cấu nghệ thuật, cũng chính từ đó, giá trị hiện thực mà tác giả mang đến sẽ đề lại những dấu ấn sâu sắc hơn

Nhưng điều chính yếu nhất để xác định cái “sene phóng sự” vẫn hiện hữu trong truyện ngắn của nhà văn này là lượng thông tin cung cấp và việc xử lí

nó có ý đô nghệ thuật trong từng tác phẩm

Trong truyện ngắn Thủ đoạn, thông qua suy nghĩ của nhân vật bà phán ở cạnh nhà kí H., thông tin về đời sống của những viên chức trong nhà nước bảo

hộ được thê hiện rất chỉ tiết, cụ thể Từ đó, tác giả giúp người đọc đặt ra môi

nghi vẫn về nhân vật ký H Làm thế nào với một mức thu nhập thấp như thế

mà “quân áo tây nó diện năm bảy bộ, mũ ba bốn chiếc, giày năm bảy đôi [ ]

vợ chồng ăn tiêu xa xỉ, cơm tây, rạp hát luôn ” Nhờ những thông tin khá chính xác này, dần dần bộ mặt thật của kí H hiện rõ ra: không phải là thầy kí

mà là tay ma cô giả danh trí thức Vì công danh, tiền tài hắn đã cứu vớt người phụ nữ lỡ lầm tội nghiệp, lấy cô làm vợ chỉ để nhằm vào việc trục lợi trên thân xác cô Chính vì vậy kí H đã ép vợ mình làm việc xấu xa; dồn cô đến đường cùng phải chọn lẫy cái chết, chết trong đau xót, nghẹn ngào, uất ức Nhưng ghê gớm, bất ngờ và khó tưởng tượng hơn: khi chưa ép buộc được vợ làm chuyện đôi bại, bất chấp liêm sỉ, kí H sẵn sàng làm điểm đực đề thỏa mãn dục vọng cho quan trên Đời sông tệ hại, mặt trái nhân cách của một lớp trí thức Tây học, viên chức hạng thấp trong xã hội qua những thông tin chỉ tiết của tác giả đã được bóc trần, dù khá tàn nhẫn, khốc liệt và đau xót

Trăn trở trước hiện tượng bao nhiêu thanh niên đắm đuối trong cuộc vui với nàng tiên nâu dé dần phá hoại đời mình, nhà văn không ít lần đề cập đến tệ nạn này Đặc biệt, với truyện ngắn Đời là một cuộc chiến đấu, ông đã cho người đọc thông tin rất tỉ mi về bộ bàn đèn của dân nghiện sang trọng Từ cái đèn pha lê, đến cái tâu, rồi giọc, cái kéo khêu bắc và “nồi hơn hết, cầu kỳ hơn

cả, là một cái bàn tính nhỏ, khung bạc, chốt ngà mà con triện là những viên ngọc tròn, đỏ và xanh Cái bàn tính ấy [ ] dùng để đo lường sức tiêu thụ thuốc, cái lượng của khói đã lùa vào phôi” Công cuộc khai hóa của thực dân biến một số đông thanh niên Việt Nam thành dân “bẹp tai” (người nghiện thuốc phiện) và Pierre Quyền trong truyện ngắn này là một minh chứng Là con một trọc phú lừng danh, vì là trọc phú nên bố y đã cho y “sang tận Pháp

để làm du học sinh”; về nhà — dù “chẳng giật được mảnh văn bằng nào” — vẫn

“lây được một cô vợ đẹp nõn”; mới ba mươi tudi dau nhung Pierre Quyền “đã

Truyện ngắn 25

là một cái gương hưởng thụ đáng cho bọn trẻ soi chung” Nghiệt ngã thay khi bao con người có học thức, dù ít hay nhiều, đang kéo lê đời mình trong vũng bùn trụy lạc, những thú vui vô bỗ hủy hoại thê xác, bào mòn ý chí và lý tưởng

Và chính họ với sự bề tắc và vô tâm, bạc nhược của bản thân cũng đang tự hoại đời mình Rất chỉ li, tỉ mi, xa xỉ trong thú vui nhiều tác hại nhưng phó mặc những điều quan trọng hơn trong cuộc sống, thông tin tưởng chừng đơn giản mà Vũ Trọng Phụng cung cấp đến giờ vẫn còn nguyên giá trị

Truyện ngắn Tế: ăn mày như một phóng sự ngăn về cuộc đời của các cô đầu thời rớt giá Bằng những thông tin đắt giá, nhà văn dựng lại trước mắt người đọc cảnh huy hoàng của các đào nương thuở thịnh thời khi hát ả đào còn sang trọng, nghề hát xướng còn được người ta nâng niu Nhưng thời huy hoàng trôi qua quá nhanh, giờ đây chỉ còn những lời hứa hẹn suông, những chèo kéo, mặc cả tình - tiền ngang nhiên diễn ra trong ngày trước Tết Sau bao lời lả lơi đưa đây, đào nương cũng chỉ nhận lại từ đám quan viên làng chơi những cuộc viếng thăm chớp nhoáng, bòn rút vui thú cho thỏa rồi chuồn nhanh, thậm chí còn trơ mặt chơi khăm những cô đào mà cuộc đời của họ vốn

đã đủ thảm hại Còn đâu sự thiêng liêng lễ nghĩa những ngày quá khứ huy hoàng, chỉ còn đây sự mê mệt trong vòng xoáy tha hóa, những môi chài lơi lả tro trén khi nghề cô đầu đến thời rớt giá Nghề thảm hại và người cũng thảm hại theo nghề Không chè nước, tráp trầu, không bàn thờ khói trầm nghi ngút

mà chỉ có sự tha hóa nhuốc nhơ; câu chúc đắt chồng vắng bóng đã lâu giờ chỉ còn lời đề nghị khiếm nhã để mong đắt khách hòng kiếm tiền đón Tết Cách trần thuật dựa trên sự đối lập tương phản về thời gian khiến lòng người phải

“bồi hồi và giật mình”, bồi hồi cho thân phận con người đang dan bi rẻ ring

va giat minh vi su xuống cấp của đạo đức xã hội

Ấn tượng nhất chính là truyện ngắn Mơ ngày rết Trong tác phẩm, Vũ Trọng Phụng miêu tả lại cảnh ngày tết qua hai bối cảnh: trong nhà và ngoài phô Cảnh ở nhà thật đầm ấm, êm vui Người ta không tất bật với cơm áo gạo tiên, mỗi người một việc nhà, thật nhẹ nhàng, đúng phong vị ngày tết Nhưng cảnh ngoài phố mới thật ngoạn mục

Ở đó, chúng ta thây một ngày tết thật vui vì mọi người đối xử với nhau

tràn đầy tình thân ái: “Những ông lính tây, mỗi khi xuống xe, lại để vào bàn

tay phu xe một nắm tiền, rồi ôm cổ phu xe mà hôn dé cam on, may thay linh canh sat 1é mé khiéng may gánh cam để lên hè cho mấy bà hàng rong một

An,

cách đáng quý Mẫy ông lính gác đương đem hoa vào chào tết tù nhân”; xã

26 NGHIEN CUU VAN HOC SO 1 - 2013

hội sang trọng, đời sống mọi người đủ đầy vì “người nào cũng có quân áo đẹp [ ] không thấy một người ăn mày” Đáng nói nhất là không còn cảnh thực dan cha đạp người thuộc địa khi mà văn hóa Đông Tây giao hòa, người Việt cùng người Tây giao hảo: “Hai ông tây là hai ông tây đoan, vì không có thuế rượu nên đã đổi nghè, bây giờ ngồi đánh chén với Ong gia ma ngay xua minh

đã bắt giam mấy bận Tiếng kèn La Marseillaise Rồi đến tiếng kèn điệu Hành Vân sang Nam Trên trời, 20 cái phi cơ Mười cái do phi công tây; mười cái khác do phi công An Nam ngồi, vì đưới cánh tàu bay thấy có dán câu

đối đỏ”

Quả là một ngày tết yên bình nhất, sung sướng nhất, hạnh phúc nhất Nhưng chỉ “một tràng pháo tết” — “tỉnh mộng” Vũ Trọng Phụng đã thắng trong trò chơi đánh đồ đầy nghệ thuật qua truyện ngắn này Cảnh xuân vui, cảnh tết yên lành cũng chỉ là một giấc mộng mà thôi Nhà văn đã khéo vẽ nên bức tranh ngày tết với bao viễn cảnh tốt đẹp, nhưng cũng chính ông tạo nên cơn gió hiện thực lạnh lùng thôi tung bức tranh ay, khiến nó chỉ còn trơ lại cái khung xám xịt những cảnh đời Điều khiển máy quay hiện thực sắc nét, tác giả

ghi lại những thước phim “lộng giả thành chân” thật đặc sắc về xã hội Việt

Nam thực dân nửa phong kiến lúc bấy giờ Ngày tết thật sự mãi là một giác mộng đẹp chăng bao giờ thành hiện thực Lộn trái hiện thực, tác giả cho ta một cái nhìn toàn cảnh thật ẫn tượng: khi ngoài xã hội người ta còn chà đạp nhau bằng bất công, giết chết nhau bằng sự tàn nhẫn, đầu độc nhau bằng rượu côn và thuốc phiện; tìm đâu ra một cảnh êm đẹp, âm cúng, nhàn hạ cho ngày

tết cô truyền

Truyện ngắn này được đăng báo vào xuân 1936; đặt trong không khí thời đại càng thấy rõ hơn giá trị của nó Ngòi bút sắc sảo, tỉnh tế với khả năng bao quát hiện thực rộng lớn như chụp, như ghi lại toàn cảnh xã hội Việt Nam thời Pháp thuộc và nhãn quan tinh nhạy, sáng suốt thé hiện trong một truyện ngắn nóng hỗi tính thời sự đã khiến tác phẩm này dẫu mới được phát hiện không lâu nhưng sẽ còn sống được rất dài

Cũng như trong tiêu thuyết, ở truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng yếu tố phóng sự hòa nhập vào cốt truyện một cách tự nhiên, bao nhiêu thông tin đi vào thể giới nghệ thuật của truyện ngắn đã được miêu tả, xử lí nhuần nhuyễn,

đầy nghệ thuật Những dấu vét thời sự của một thời, những số liệu cụ thể, cách

trần thuật hướng đến sự chính xác đã tạo một nét đặc sắc nêng biệt cho thé loại truyện ngắn của nhà văn họ Vũ

Truyện ngan 27

2 Về truyện ngắn kịch hóa

Nói đến truyện ngắn kịch hóa, chúng ta thường nghĩ về Nguyễn Công Hoan với những tác phẩm xuất sắc của ông: Đồng hào có ma, Mất cái ví, Tinh than thé duc Voi Vi Trọng Phung, ta cũng tìm thấy những tác phẩm như thế

Điều đáng chú ý đầu tiên truyện ngắn kịch hóa của Vũ Trọng Phụng chính là nghệ thuật xây dựng nhân vật Trong những tác phẩm này, nhân vật thường là nhân vật loại hình, thê hiện tập trung các phẩm chất xã hội, đạo đức của một loại người nhất định Đây là kiểu nhân vật nhằm khái quát chung về các loại tính cách, vấn đề trung tâm của loại nhân vật này là bao giờ cũng có một số phẩm chất loại biệt về mặt xã hội được xây dựng nổi bật hơn hắn các

tính chất khác

Trong truyện ngắn Bộ răng vàng, hai đứa con ông lão xấu số chính là tiêu biểu cho quan hệ tình cảm gia đình đang dần xuống cấp trong xã hội cũ

Sự nhẫn tâm, bất hiểu của chúng được đây cao lên mức cực đỉnh: bỏ mặc thay ma, lo tim tum 4n chia gia tai; tàn nhẫn hơn là cô gắng moi móc trong trí nhớ để rồi bóc lột người chết đến tận cùng Nhân vật “tôi” trong Một đồng bạc lại tiêu biêu cho quan hệ láng giềng đây tính toán Sự ích ki, hẹp hòi được phát triển mỗi lúc một rõ nét Ban đầu nó được giấu kín trong sự tử tế khi còn gần gũi thân tình; càng về sau càng ghê gớm, thủ đoạn khi một bên

đã sa cơ thất thé

Là nhân vật loại hình nên những nhân vật này được tác giả tô đậm hành

động hơn là miêu tả, phân tích thế giới nội tâm Với nhân vật Lê Vân trong Gương tổng tiên, ta có thê tim thay nét tiêu biểu nhất cho tính cách điêu tra

Sau khi bị phụ tình, han da song một cuộc đời vứt đi khi “làm bạn với ả phù dung” đến nỗi ma đại thân tàn Nhưng sự tiều tụy, xác xơ này không bằng sự xác xơ trong nhân cách và tâm hồn của Lê Vân Cai không được thuốc, Vân đành để bạn tống tiền Loan, người tình xưa của mình, bằng những lá thư tình

cô đã viết Khi bạn hạch hỏi Loan, ta thấy Vân có ngượng, có thấy thẹn “trước mặt người đàn bà bạc tình” Nhưng cuối cùng hắn “cứ việc nằm dài, ngạo mạn nhìn Loan”, nhìn vở kịch sáu cảnh này tiếp diễn Lê Vân xuất hiện trong cả sáu cảnh kịch đó và Vũ Trọng Phụng với lời văn nghệ thuật như “điễn lại” trước mắt ta rất chỉ tiết từng nét ngoại -hình và từng hành động nhỏ, từng lời

thoại được chăm chút Vân đã đóng vai chính diện suốt cả bốn cảnh; vai bị có,

28 NGHIÊN CỨU VĂN HOC SO 1 - 2013

vai tự trọng có, thậm chí cả vai người hùng bảo vệ tình yêu chân chính tốt đẹp Nhưng khi tấm màn nhung nhân cách khép lại, đó mới là lúc Vân sống thật với tính cách điêu trá phản diện của mình Gương tổng tiên, thật mia mai, đáng buồn thay khi có một ngày con người không sống băng lòng tự trọng, bằng tình yêu, tình bạn thật sự mà đành đoạn tồn tại bằng cách “xin đều” những kỉ niệm, những quá khứ đẹp đẽ của mình

Đặc biệt, trong cách xây dựng nhân vật của truyện ngắn kịch hóa, một

đặc điểm khá quan trọng chính là sự nhắn mạnh những đối lập trong hành

động để tạo kịch tính cho tác phẩm Hai anh em trong Bồ răng vàng là một dẫn chứng sống động Trái với thái độ, hành động lén lút, sợ sệt thậm chí hãi hùng của thằng em là sự bình tĩnh, thản nhiên đến lạnh lùng của thắng anh Một bên là bất hiểu và ăn cắp thiểu sự chuân bị; một bên là bất hiểu trong vai

“ngư ông đắc lợi”, đối lập ấy đã khiến câu chuyện diễn tiến bất ngờ Trong

truyện ngắn Một đồng bạc, đối lập với hành động muốn đến gần để bắt chuyện, nối lại quan hệ khi xưa là thái độ muốn giẫy ra, dứt ra cho nhanh của nhân vật “tôi” Nếu chị Bích với đôi mắt “bỗng quắc lên vì sung sướng và hy vọng” được người hàng xóm xưa thương tình giúp đỡ thì nhân vật “tôi” lại đem một đồng bạc ra với “cái lối rất cô điển: cho hắn, để mà "rào đường"” bởi

“sơ nhất cái chuyện sẽ bị quay nhiễu về sau!” Đến lần sau trên xe điện, khi chị Bích “sắp nâng một bên vạt áo lên để giới thiệu con”, một lần nữa nhân vật

“tôi” lại “bỗng có cái cảm tưởng lạ lùng y như người ta lúc sắp được thấy, trong cuốn sách phóng sự, bao nhiêu điều xấu xa bí mật sắp bị phơi ra dưới ánh sáng vậy Thật thế, không gì thất vọng bằng một cái mặt trẻ con mà lại

không đủ cái hay, cái kháu, để mời chào ta một cái hôn ” Và dần dần lúc chị

Bích “bắt đầu kể lễ [ ] cảnh nheo nhóc, mọi điều tai biến, mọi sự đói khát,

đau khổ, mà cái số phận ác hại đã hành hạ gia đình nhà chị từ bây đến nay” để mong tìm sự đồng cảm, sẻ chia; nhân vật “tôi” lại cam thay “phan uất đến cực điểm” và nghĩ cách thật hèn hạ để thoát khỏi sự đeo bám ngoài ý muốn ấy Bất ngờ thay đến cuối cùng, khi vợ nhân vật “tôi” muốn gắn kết, kêu gọi và đến

gan thì chị Bích “lại vờ như không nhìn thấy nữa, ôm con và ôm rổ cúi đầu

quay đi thắng, trước còn bước chậm, sau thoăn thoắt rõ nhanh, và sau cùng, thì

chạy hắn!” Chính điều ấy khiến nhân vật “tôi” và cả người đọc đều bất ngờ,

từ đó phải suy nghĩ và thấm thía bao điều Hoặc với truyện ngắn Bà lão loa, nhân vật bác đánh giậm bị dằng xé giữa hai yếu tố đối lập: thái độ của con và thái độ của vợ Ngay từ đầu, tác giả cũng đã khéo léo dựng lên cho ta sự đối

Truyện ngắn 29

lập trong hành động của bà lão lòa năm xưa và những người bà con thân thích của bà hiện nay Nếu bà tử tế, nhân từ, luôn dang rộng đôi tay cứu giúp những

người khốn khó, kê cả người không phải họ hàng ruột thịt thì giờ đây, đám họ

hàng lại vô ơn bạc nghĩa, bỏ rơi thân phận khốn khô của bà một cách không thương tiếc Không chỉ tạo kịch tính cho tác phẩm, những đối lập này đã đem đến cho truyện ngắn Vũ Trọng Phụng những ý nghĩa nhân sinh sâu sắc

Như đã nói, một trong những yếu tô quan trọng nhất của truyện ngắn kịch

hóa đó là tác giả phải fgo được những sự kiện giàu kịch tính Muôn làm

được điều này, tác giả cần chú ý đến cách thức trần thuật, phải có được nhịp

độ trần thuật tăng cấp dần, dồn dập, nhanh chóng và nhất là nguyên tắc tạo nút

tỉ mi và mở nút bất ngờ trong tô chức cốt truyện Vì vậy, không ngạc nhiên khi trong cách dựng truyện của mình, Vũ Trọng Phụng đã rất quan tâm đến việc xây dựng nhiều đối thoại để đây nhanh diễn biến đến cao trào, đỉnh điểm và tô chức các yếu tố, xây dựng tình huống dẫn dắt khéo léo sao cho câu truyện kết thúc thật bất ngờ, ấn tượng

Chúng tôi đã thực hiện một thong ké don gian về số câu (đoạn) đối thoại xuất hiện trong một số truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng như sau:

Tên tác phẩm Số lượng câu (đoạn) đối thoại

Trong những truyện ngắn trên, cá biệt có những truyện dày đặc đối thoại

(Phép ông láng giêng, Cuộc vui ít có), hoặc một số truyện như Duyên không đi

lại, Ăn mừng tuy số lượng thống kê không nhiều nhưng tỉ lệ của câu (đoạn) đối thoại so với những câu, đoạn miêu tả, dẫn dắt, giới thiệu người phát ngôn

30 NGHIEN CUU VAN HOC SO 1 - 2013

trong truyện lại không phải là nhỏ, thậm chí áp đảo với số liệu lần lượt là 28/23 và 25/31 Cũng cần nói thêm một điều, những đối thoại dài hơi trong truyện ngắn của Vũ Trọng Phụng cũng chiếm số lượng rất cao Những đối thoại này đã giúp đây nhanh hơn nhịp độ trần thuật, giảm bớt đi những câu văn miêu tả về tâm lí, hành động nhưng tính cách nhân vật vẫn được bộc lộ rõ nét và tạo được những màn hài kịch, bị kịch hoặc bi - hài kịch rất đặc sắc

Ở khía cạnh thắt nút tỉ mỉ và mở nút bắt ngờ trong tô chức cốt truyện, tác giả đã khéo léo cài đặt những tình huong độc đáo vào tac pham dé tang hiéu img tham mi V6i truyện Ông đừng lâm, tình huong nhằm lẫn được sử dụng

để làm bật lên tiếng cười phê phán sâu sắc Nhằm lẫn đã khởi đầu ngay từ khi câu chuyện diễn ra nhưng tác giả đã khéo léo che giấu nó Với những cảnh tượng liên tục xảy ra trước mắt, với tư cách người kể chuyện, tác giả có những

ý phê phán khi thấy người phụ nữ “đẹp nõn”, “răng trắng như ngà” ấy “lâ lơi với chồng, có khi lại lả lơi với cả bạn chồng” Người kể chuyện sau khi chứng kiến đã quy ước như sau về hai người đàn ông: âu phục tím là chồng còn âu phục xanh là bạn chồng Do vậy anh ta đã rất bất ngờ, “bất bình”, “muốn phát điên”, “bứt rứt như người bị mất cắp” khi thấy người phụ nữ “hôn trộm bạn chồng sau một tảng đá” Lát sau, tại phòng của người được cho là chồng, anh

đã chứng kiến “cả hai vợ chồng đang ôm ấp nhau trên một cái giường Tây” thật lang man va danh giá Nhưng hỡi ôi, khi anh có lòng tốt tô giác, cảnh báo rằng người vợ có tình ý với anh bạn của “người chong” thi bat ngờ, “người chong” ay cả cười: “Ông đừng lâm, chính ông mặc quần áo xanh ay mới là chồng Còn tôi, tôi chỉ là người bạn thân mà thôi _: Người chứng kiến từ đầu đến cuối câu chuyện tự thấy mình là “một thăng, ngốc, một thằng ngu đại, bồng không rước lay mot chuyen be bang” Đến đây, cả người đọc cũng bị cuốn vào chính kết thúc day bat ngờ ay Sur dụng một tình huống nhằm lẫn tinh tế, Vũ Trọng Phụng dẫn dắt người đọc vào câu chuyện thật mà như đùa Giật mình sau cái cười thoáng qua, truyện ngắn này quả “bẽ bàng” thật Vũ Trọng Phụng đã không dùng từ “bẽ mặt” mà hạ thật chính xác hai chữ “bẽ bàng” Trong su bat ngờ ấy có lẫn nỗi chua xót cho lòng người trâng tráo và điêu trá đến khôn lường Nó tạo được tiếng cười có dư âm, dư âm của một nỗi đắng chát trước nhân sinh, thói đời giả dối

Ngoài ra, Vũ Trọng Phụng còn lưu ý đến việc sử dụng tình huỗng thử

thách đê tạo nên những kết thúc bất ngờ Điều này thể hiện rõ trong hai tác

pham Sir cụ triết lý và Bệnh lao chữa bằng môm hay là thầy lang bat hi