Giáo trình Đại cương truyền thông quốc tế dành cho sinh viên học viện ngoại giao

Bên cạnh đó, môn học cũng hỗ trợ các kỹ năng cần thiết cho hoạt động trong lĩnh vực truyền thông quốc tế như: kỹ năng phân tích sự kiện; nắm bắt được quy trình chuyển hóa thông tin thành

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Trong bất kỳ xã hội nào, thông tin luôn là

trọng trong đời sống xã hội Con người luôn tìm mọi cách để

thông tin được truyền di nhanh nhất, tới được nhiều người nhất với chỉ phí thấp nhất Trong những thế kỷ trước, do hạn chế về mặt kỹ thuật, công nghệ nên chỉ phí truyền thông tỉn rất cao, tốc

độ chậm, số lượng người được tiếp cận các thông tin đầy dủ, nhanh chóng là rất ít Từ nửa cuối thế kỷ XIX dến nay, đặc biệt trong mấy chục năm gần dây, với sự bùng nổ của cách mạng khoa học - công nghệ, con người đã sáng tạo ra rất nhiều phương thức truyền tin mới với tốc độ cao, chỉ phí thấp, mọi cá nhân có thế dễ dàng tiếp cận, như diện tín, điện thoại, phát thanh, truyền hình và hiện nay là Internet Nhờ có các thành tựu này, con người đã phá vỡ những trở ngại về không gian và thời gian tự nhiên để tiến hành hoạt động giao tiếp và trao đối thông tin trên phạm vi toàn cầu

lĩnh vực quan

Với sự phát triển của các hình thức truyền thông mới, không gian tương tác hiện nay được thực hiện trên phạm vi toàn cầu chứ không còn là từng khu vực riêng lẻ như trước kia, truyền thông ngày nay đã trở thành truyền thông quốc tế Sự phát triển của truyền thông quốc tế đã lôi kéo hầu hết các nước trên thế giới tham gia, bao gồm đủ các chủ thế: từ quốc gia, doanh nghiệp, tổ chức, cộng đồng, nhóm xã hội

nhân với những xu hướng chung như sự tập trung sở hữu của „ cho đến các cá

5

các tập đoàn truyền thông lớn; mở rộng không gian giao tiếp cá nhân, các cá nhân có thế đễ dàng tiếp cận các luồng thông tin khác nhau, nhưng cũng đặt ra vấn đề chọn lọc thông tin cần tiếp nhận cho phù hợp; truyền thông quốc tế phát triển giúp dễ dàng phổ biến các giá trị văn hóa ra toàn cầu, nhất là đối với các nền văn hóa nhỏ, nhưng đó cũng là tác nhân khiến các nền văn hóa nay dé dàng bị đồng hóa Truyền thông quốc tế hiện nay có khả năng lớn trong việc hình thành nên ý thức, tình cảm và thị hiếu của đông đảo công chúng nên mối quan tâm đối với truyền thông quốc tế đang gia tăng mạnh mẽ trên phạm vỉ toàn cầu Nhằm giúp bạn đọc, nhất là sinh viên, học viên ngành ngoại giao, báo chí có tài liệu tham khảo, học tập, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia — Sự thật xuất bản cuốn sách Giáo trình đại

cương truuền thông quốc tế do PGS.TS Phạm Thái Việt

biên soạn

Cuốn sách sẽ cung cấp cho bạn đọc khái niệm, vai trò và

chức năng của truyền thông quốc tế, các lý thuyết truyền thông,

trật tự truyền thông quốc tế, mối quan hệ giữa toàn cầu hóa và truyền thông quốc tế, và xu hướng phát triển của truyền thông, quốc tế

Do truyền thông quốc tế là vấn đề đang phát triển mạnh

mẽ, có nhiều biến động trên phạm vi toàn cầu nên nội dung cuốn sách không tránh khỏi còn thiếu sót, Nhà xuất bản và các tác giả rất mong nhận được sự góp ý của bạn đọc để hoàn thiện nội dung cuốn sách trong lần xuất bản sau

Tháng 10 năm 2015

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

MỞ ĐÀU

Toàn cầu hóa gắn liền và dan bện chặt chẽ với những

thành tựu khoa học và công nghệ mà lịch sử trước đó chưa

từng biết đến như: kinh tế số, thông tin cáp, giao dịch từ xa, Internet, thương mại điện tử, thị trường vốn quốc tế, du lịch

siêu tốc Con người dang vận dụng các thành tựu khoa học

và công nghệ mà đặc biệt là công nghệ thông tin để khắc

phục các hạn chế về mặt địa lý, phá vỡ những trở ngại về

không gian và thời gian tự nhiên, tiến hành trên phạm vi

toàn cầu các hoạt động giao tiếp và trao đổi

Lần đầu tiên trong lịch sử nhân loại, một cấp độ giao tiếp

mới - cao hơn đã xuất hiện, lấy không gian toàn cầu làm dịa

bàn tương tác chứ không phải là từng khu vực riêng lẻ như

trước kia Bởi vậy, cần phải gọi nó với cái tên chính xác là

giao tiếp toàn cầu Thuật ngữ “truyền thông quốc tế” ở dây

được luận giải như một thành tổ không thể thiếu của hình

thái giao tiếp nói trên

Các phương tiện truyền thông đang được cải tiến không

ngừng và, một cách tương ứng, tốc độ cũng như khối lượng,

các ấn phẩm văn hoá cũng không ngừng gia tăng Liên quan

đến bình diện này, nhiều nhà nghiên cứu đã đi đến kết luận:

Chính các hoạt động truyền thông đại chúng đã cuốn các

T7

nước thuộc Thế, thứ ba uào trong “cơn lốc thông tin” uà

gâu ra “hiệu ứng toàn cầu hoá”

Một mặt, hiện đang diễn ra quá trình tập trung sở hữu

của các tập đoàn truyền thông đại chúng Một số ít công ty

xuyên quốc gia (TNC) khổng lồ hiện đang sở hữu và kiểm

soát hệ thống truyền hình, hệ thống vệ tỉnh và đường truyền

cáp, với đủ loại hình truyền thông đi kèm như phát hành báo,

tạp chí, sách, phim, video, băng đĩa, v.v Các công ty này khi

theo đuối mục tiêu kinh tế đã phát tán tri thức, luận thuyết,

tư tưởng, các giá trị văn hoá và văn minh, các chuẩn mực

khoa học và công nghệ, các quy tắc pháp lý và ứng xử mang

tính khuôn mẫu chung ra khắp toàn cầu

Mặt khác, những nối kết Internet và những liên lạc qua

mạng truyền thông đa phương tiện toàn cầu đang làm cho

không gian sống của các cá nhân và cộng đồng trở nên đa

chiều, phức hợp, và không đồng đẳng Điều đó có nghĩa là, không gian văn hoá ngày càng phát triển theo chiều hướng

phá vỡ không gian địa lý Internet và mạng truyền thông đa

phương tiện toàn cầu đã làm cho đường biên giữa các nền

văn hoá không còn rõ ràng như trước kia

Nhờ Internet, các yếu tố văn hoá bản địa được phat tan

và được "toàn cầu hoá”; các chuẩn mực nghệ thuật cũng

được nâng cấp; những tư tưởng nghệ thuật mới được khuyến

khích; các giá trị văn học được quảng bá; tính đa dạng và độc

đáo của các nền văn hoá được biết đến

1 Xem Sussman G and Lent J eds: Transnational Communications: Wiring the Third World, Sage Publication, 1991

8

Bên cạnh những hiệu ứng tích cực thì mặt trái của giao lưu văn hoá qua Internet cũng đang tăng lên Nhiều chủ thể

tham dự Internet đã lợi dụng sự tự do của không gian văn

hoá ảo để phô trương

thông quốc tế, mà đặc biệt là Internet, đang gây ra những vấn

lên quan tới việc tuân thủ các chuẩn mực

những vấn đề này đang cần được giải quyết Thêm vào đó,

Internet còn mở rộng và phát tán các mẫu hình văn hoá

phương Tây và gây ra những phản ứng từ phía những người

bảo vệ văn hóa truyền thống

Hiện nay, truyền thông quốc tế được hình dung như “sân

khấu của đời sống toàn cầu” khi nó cuốn vào bản thân đủ mọi chủ thể: từ quốc gia, doanh nghiệp, tố chức, cộng đồng,

nhà nước, thị trường và xã hội Cũng bởi vậy, truyền thông

quốc tế có khả năng lớn trong việc hình thành nên ý thức,

tình cảm và thị hiếu của đông đảo công chúng

Không chỉ làm biến đổi nhận thức, truyền thông quốc tế còn làm thay đổi thói quen, lối sống, phương thức sinh hoạt

của nhiều người Nhờ mạng truyền thông toàn cầu mà những

“việc làm từ xa” xuất hiện Kết cấu phân bố thời gian giữa lao động và nghỉ ngơi giải trí cũng thay đổi

Ảnh hưởng của truyền thông quốc tế đối với đời sống của

các cá nhân và cộng đồng trên thế giới đang không ngừng tăng lên, khiến mối quan tâm về nó cũng ngày càng lớn mạnh, đến độ: xuất hiện nhu cầu ứng xử với nó không chỉ với

tư cách là một thực tiễn mà còn với tư cách một ngành khoa

9

học Liên quan đến khía cạnh sau này, chính là sự xuất hiện hàng loạt các trung tâm nghiên cứu, các khoa trong trường, đại học, các môn học về truyền thông quốc tế trên khắp thế giới trong vòng vài thập niên trở lại đây

Nhằm phục vụ nhu cầu giảng dạy và học tập môn truyền thông quốc tế tại Khoa Truyền thông và Văn hóa đối ngoại, Học viện Ngoại giao, cuốn Giáo trình đại cương truyền thông quốc tế được xây dựng với kết cấu gồm 8 chương, thời lượng 4o tiết (2 tín chỉ) đành cho đối tượng là sinh viên cuối năm thứ 2 của Khoa

Mục tiêu của môn học là trang bị các kiến thức cơ bản nhằm giúp người học nắm được bức tranh hiện thực (hiện tại), lich sử (quá khứ) và xu hướng (tương lai) của truyền thông quốc tế; cùng các lý thuyết phản ánh nó

Bên cạnh đó, môn học cũng hỗ trợ các kỹ năng cần thiết cho hoạt động trong lĩnh vực truyền thông quốc tế như: kỹ năng phân tích sự kiện; nắm bắt được quy trình chuyển hóa thông tin thành sức mạnh; thấu hiểu và biết cách vận dụng các chức năng của truyền thông đại chúng ở cấp độ quốc tế

dé dinh hình văn hóa đại chúng

Với những mục tiêu trên, nội dung giáo trình được triển khai thành các chương (đi kèm với thời lượng học tập) như dưới đây:

Chương 1: Khái lược uề truyền thông quốc tế (3 tiết) giới thiệu về truyền thông quốc tế với những nội dung cốt lõi như

“khái niệm”, "cách tiếp cận", "tính chất liên ngành” của truyền thông quốc tế

10

Chương 2: Vai trò uà chức năng của truyền thông quốc

tế (3 tiết) xem xét vai trò thúc đẩy của truyền thông quốc tế trên 3 lĩnh vực chính của đời sống quốc tế: chính trị, kinh tế,

và văn hóa Bên cạnh đó, chức năng của truyền thông quốc tế

cũng được đưa ra phân tích trên 2 phương diện cơ bản là:

góp phần định hình các chuẩn văn hóa của cộng đồng và của

cá nhân

Chương 3: Lịch sử phát triển truuền thông quốc tế

(3 tiết) tổng kết sự phát triển của truyền thông quốc tế qua

các giai đoạn Theo đó, mỗi diểm mốc của sự phát triển được đánh đấu bằng sự ra đời của một "công cụ” truyền thông mới

Đây là việc ứng dụng phương pháp phân tích của C Mác khi

xem xét vai trò cách mạng và biến đổi xã hội của “công cụ lao

động” trong lực lượng sản xuất Chương này chú trọng vào

việc phân tích lịch sử ở thời điểm "kết thúc chiến tranh lạnh”,

khi coi giai đoạn “hậu chiến tranh lạnh” chính là trạng thái đương đại - cái cần được phân tích riêng và cụ thể ở những

nội dung tiếp theo

Chương 4: Trật tự truyền thông quốc tế mới (3 tiết) được hình dung như bước chuyển của lịch sử truyền thông quốc tế

từ trạng thái “trong chiến tranh lạnh” sang “hậu chiến tranh

lạnh” Giai đoạn quá độ này được đánh dấu bằng sự xuất hiện

nhu cầu về một trật tự truyền thông mới - tương ứng với "một

trật tự thế giới mới” đang manh nha hình thành

Chương ø: Các lý thuyết truyền thông quốc tế (6 tiết) hàm chứa những nội dung quan trọng đối với người học Nó

cung cấp các khung lý thuyết và nhãn quan học thuật dùng để

phân tích các sự kiện “truyền thông quốc tế” đang diễn ra

11

xung quanh chúng ta Đây cũng là những tri thức nền tảng

mà trên đó “truyền thông quốc tế” trụ vững và phát triển với

tư cách một “ngành khoa học”, thay cho quan niệm coi

truyền thông quốc tế chỉ là một lĩnh vực thực tiễn đơn thuần Chương 6: Mi quan hệ giữa toàn cầu hóa uà truyền thông quốc tế (3 tiết) giúp luận giải khái niệm “toàn cầu hóa”,

*vị trí của truyền thông quốc tế trong toàn cầu hóa”, cũng như đưa ra đánh giá về "ảnh hưởng của truyền thông quốc tế

đối với toàn cầu hóa”

Chương 7: Sức mạnh của thông tin uà truyền thông trong kỷ nguyên toàn cầu hóa (6 tiết) bàn đến vai trò của thông tin, của mô thức truyền thông mới, và cơ chế chuyển

hóa thông tin thành sức mạnh qua các phương tiện truyền thông đại chúng Chương này cũng đề cập đến một phương tiện truyền thông đang nổi lên hiện nay là Internet

Chương 8: Xu hướng phát triển của truyền thông quốc

tế (3 tiết) đề cập đến viễn cảnh của truyền thông quốc tế trên

cơ sở phân tích các xu hướng đang tồn tại trong hiện thực truyền thông quốc tế như: xu hướng tư nhân hóa và định

hướng bởi thị trường; xu hướng hình thành một hạ tầng kỹ

thuật chung cho truyền thông toàn cầu; xu hướng công nghiệp văn hóa

Xét về kết cấu logic, chương này có tác dụng như một

mắt xích nối liền sự phát triển lịch sử của truyền thông quốc

tế, đem lại một cái nhìn toàn diện và nhất quán về sự vận

động của đối tượng - từ quá khứ đến hiện tại và hướng tới tương lai

12

cùng các thể chế uà luật lệ điều tiết chúng

Dĩ nhiên, các yếu tố của truyền thông nói chung vẫn

được đề cập đến trong truyền thông quốc tế như: quy trình

truyền thông, chủ thể, công chúng, v.v.; tuy nhiên, trong truyền thông quốc tế, chúng được nhìn nhận từ góc độ mới - góc độ toàn cầu

Có những trùng hợp nhất định giữa “truyền thông quốc

tế” và “thông tin đối ngoại” Trong thời kỳ chiến tranh lạnh,

“thông tin đối ngoại” là hình thức phổ biến của truyền thông

quốc tế Hoạt động thông tin đối ngoại đã giúp hình thành nên các tuyến thông tin xuyên biên giới giữa các quốc gia nhằm

1 "The communication that occurs across international borders", xem: Thussu, D.: International Communication: Continuity and Change, London, Arnold, 2000, p.1

13

mục đích tuyên truyền, quảng bá, giải thích và thuyết phục công chúng nước ngoài - liên quan đến thái độ, đường lối, chính sách của quốc gia thực hiện hành vĩ truyền thông này

Nguyên nhân thứ hai: sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đang giúp con người tiến hành giao tiếp với nhau vượt qua các rào cản không gian địa

lý và thời gian vật lý Không gian hoạt động (bao gồm cả không gian giao tiếp) của các chủ thể sống (ở mọi cấp độ - từ

cá thể cho đến cộng đồng) đang được mở rộng, vượt ra khuôn khổ biên giới của các nhà nước dân tộc

Dưới tác động của những nguyên nhân nói trên, hầu hết các hình thức (các phương tiện) truyền thông đang chuyển hóa theo hướng: rũ bỏ dần tính chất địa phương để khoác lên mình tính chất quốc tế Ví dụ như một trang báo mạng của một địa phương nào đó, bất cứ ai trên thế giới cũng có thể truy cập đến để đọc nó (nếu như biết ngôn ngữ), thu nhận thông tin và đưa ra các phán xét Đây là một thực tiễn phổ biến, nhất là với các trang web viết bằng tiếng Anh - một ngôn ngữ được toàn cầu hóa và truyền thông quốc tế sử dụng như thứ ngôn ngữ giao tiếp chủ đạo

14

Hiện nay, những dòng tin xuyên biên giới không còn đơn

thuần đo chính phủ các nước phát tán và chỉ phối Dưới sự dan dat cla các quy luật thị trường, và trong một thế giới

đang toàn cầu hóa, các dòng thông tin xuyên quốc gia hướng đến mục tiêu đáp ứng nhu cầu đa dạng của quảng đại quần

chúng trên thế giới Một cách khách quan hơn, chúng biểu

hiện như một tập hợp da dạng các dòng chảy xuyên biên giới,

mà ở đó "thông tin đối ngoại” của các nhà nước dân tộc chỉ là

một bộ phận

Truyền thông quốc tế đang trở thành một “sân chơi

chung” Từ nhà nước, công ty, cộng đồng cho đến cá thể -

tất cả đều có thể tham dự với những “quy ước và luật lệ tự

xây dựng” tương ứng Đơn cử như, nếu một nhà nước nào đó

muốn hiện diện trên Facebook, nó buộc phải "đóng vai”

thành viên giống như các thành viên còn lại, và không thể

mang theo "quyền uy” mà nó có trong đời sống chính trị vào

không gian này

Trước kia, các nghiên cứu về truyền thông quốc tế

thường chỉ quan tâm đến khía cạnh trao đổi thông tin giữa

các chính phủ với nhau, trong điều kiện một số cường quốc

nắm quyền thiết lập chương trình nghị sự Nhưng khi “bức

màn sắt” phân đôi thế giới trong chiến tranh lạnh bị sụp đổ

và kỹ thuật truyền thông (đặc biệt phải kế đến công nghệ thông tin và công nghệ số) được ứng dụng rộng rãi thì truyền thông quốc tế thực sự đã vượt ra khỏi lĩnh vực nhỏ hẹp là quan hệ giữa các chính phủ để bao hàm cả quan hệ thị

trường uà xã hội - ở cấp độ toàn cầu

lỗ

Với thực tiễn đó, có thể gọi mọi hoạt động “thông tin đối ngoại” của nhà nước là “truyền thông quốc tế” nhưng chiều ngược lại - thì không Đó là điểm khác biệt căn bản của

truuền thông quốc tế hiện naụ so uới trước kia

Hiện nay, tham dự truyền thông quốc tế không chỉ có các

chủ thế nhà nước mà còn “các chủ thể phi nhà nước”, như các chủ thể đến từ xã hội (các tổ chức xã hội, phong trào xã

hội, các tổ chức phi chính phủ, các thành viên của mạng xã hội toàn cầu ); kế đó là các chủ thể đến từ thị trường (các

công ty và tập đoàn xuyên quốc gia, các hoạt động kinh

doanh xuyên biên giới ); và các chủ thể quốc tế (các thể chế

quốc tế mang tính khu vực cũng như toàn cầu như ASEAN, WTO, WB )

Cũng bởi vậy, nội dung của khái niệm “truyền thông quốc tế” đến nay đã mở rộng ra rất nhiều, nó bao hàm từ

chính trị, kinh tế, xã hội, uăn hóa cho đến quân sự

Với tư cách là một môn học, truyền thông quốc tế hiện

nay đang nóng lên bởi những hướng nghiên cứu lớn như: văn hóa, các phương tiện truyền thông và truyền thông so sánh Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có sự nhất trí của

giới nghiên cứu về ngành khoa học này

Nhiều quan điểm cho rằng, truyền thông quốc tế chưa phải là một bộ môn độc lập vì nó là kết quả giao thoa của nhiều ngành khác nhau (mà cụ thế là ngành quan hệ quốc tế

và ngành truyền thông) Đi theo hướng đó, trong nhiều trường đại học ở Hoa Kỳ, bộ môn truyền thông quốc tế được giảng dạy như một cấu thành của ngành quan hệ quốc tế (IR) hay một môn thuộc khoa học chính trị (Political Sciences)

16

Tuy nhiên, ở châu Âu (đặc biệt là Anh), Australia, Trung, Quốc, Nhật Bản và một số quốc gia khác trên thế giới, truyền thông quốc tế đang được nhìn nhận như một ngành tương đối độc lập, với những môn chuyên sâu như: toàn cầu hóa;

chủ nghĩa liên văn hóa; giao thoa văn hóa, chủ nghĩa đa văn

hóa; truyền thông toàn cầu; công nghiệp văn hóa

2 Các cách tiếp cận

2.1 Cách tiếp cận triết học

Một trong những luận thuyết sớm nhất về truyền thông

là do nhà triết học người Pháp Saint Simon (176o-182s) khởi

xướng Ông sử dụng phương pháp “tương tự” để mô tả bản chất, chức năng và vị trí của truyền thông trong xã hội

Ông biện giải: Cũng giống như cơ thể, một xã hội bao

gồm các cơ quan và hệ tuần hoàn; các cơ quan được ví với

những thiết chế kinh tế, chính trị, văn hóa hợp thành cơ

thể của một xã hội; hệ tuần hoàn của cơ thể dó sẽ là: vận tải,

truyền thông, tài chính

Phát triển lý thuyết của Saint Simon, nhà triết học Herbert

Spenser (1820-1903) cho rang, khi nhan loai phat triển lên xã hội công nghiệp thì khi đó, đời sống nhân loại cần được hình

dung như một cơ thể sống bao gồm các bộ phận khác nhau được kết nối thành một thể thống nhất, hoạt động có ý thức và

nhịp nhàng Giao thông vận tải, tài chính giữ vai trò là huyết

mạch (hệ tuần hoàn); còn truyền thông (các tuyến truyền tín

hiệu, thông tin như thông tấn, điện tín, bưu điện ) giữ vai trò

như hệ thần kinh - truyền tín hiệu từ trung ương (não) đến các

cơ quan, đồng thời nhận tín hiệu phản hồi để xử lý và đưa ra

các quyết định cho các cơ quan chức năng

17

+.2 Cách tiếp cận kinh tế - chính trị

Cách tiếp cận này có cội nguồn là học thuyết Mác, tuy nhiên sau đó đã được cải biến trong điều kiện lịch sử mới Nội dung cơ bản của thuyết này là: giai cấp cầm quyền không

chỉ nắm trong tay phương thức sản xuất ra của cải vật chất

mà cả phương thức sản xuất ra đời sống tỉnh thần Sự thống

trị về kinh tế dẫn đến sự thống trị vé tinh thần và văn hóa

Trong chủ nghĩa tư bản, truyền thông là công cụ để truyền bá ý thức hệ của giai cấp tư sản, phản ánh lợi ích của giai cấp tư sản và đi ngược lại lợi ích của các giai cấp khác

trong xã hội (xem C Mác: Hệ tư tưởng Đức và Tuyên ngôn của Đảng cộng sản)

Bởi vậy, khi chủ nghĩa tư bản vượt ra khỏi khuôn khổ của

“nhà nước dân tộc” để trở thành “chủ nghĩa tư bản quốc tế”

thì đĩ nhiên, bước chuyển của truyền thông từ cấp độ “quốc

gia" sang cấp độ “quốc tế” là một hệ quả tất yếu

Do nắm trong tay phần lớn hạ tầng cơ sở và công nghệ thông tin nên giai cấp tư sản vẫn là giai cấp thống trị trong

trật tự thông tin toàn cầu; và dẫn đến tình trạng bất bình

đẳng về thông tin cũng như truyền thông như hiện nay

2.3 Cách tiếp cận chính trị học

Đến đầu thé ky XX, các nghiên cứu về truyền thông quốc

tế tiếp tục tiến hóa và phân nhánh Một cách tiếp cận đại diện cho thời kỳ này là gắn truyền thông quốc tế với lĩnh vực chính trị khi coi nó (truyền thông quốc t) vừa là một loại quyền lực, vừa là công cụ định hình quyền lực

Đi theo hướng này, Walter Lippmann với công trình về

18

dư luận xã hội cho rằng, các quốc gia có thể sử dụng truyền

thông quốc tế để định hướng dư luận thế giới nhằm củng cố

quyền lực của mình trên trường quốc tết

Một cách tiếp cận khác cũng nổi tiếng không kém, bắt

nguồn từ khoa chính trị học là học thuyết “tuyên truyền” của Harold Lasswell (1927) Ong hướng sự quan tâm nghiên cứu

đến việc sử dụng truyền thông quốc tế như một công cụ

tuyên truyền trong chiến tranh2

2.4 Cách tiếp cận toàn cầu

Ở kỷ nguyên toàn cầu hóa hiện nay, khi các quốc gia bước vào hội nhập thì cách tiếp cận chính trị “lấy nhà nước dân tộc làm trung tâm” đã bộc lộ một số hạn chế, khiến các

nghiên cứu về truyền thông quốc tế phải tìm kiếm những

cách tiếp cận khác (hoặc phù hợp hơn, hoặc để bổ sung)

Về cơ bản, hướng di mới này nhìn nhận truyền thông

quốc tế từ nhãn quan “toàn cầu”, trong đó nổi bật là cách tiếp

cận xã hội thông tin Với nó, truyền thông quốc tế được hình

dung như các tuyến liên kết nhân loại vào một “ngôi nhà

chung” - “ngôi làng toàn cầu”, đưa lại khả năng chia sẻ trì thức và giá trị chung giữa các xã hội với nhau3

2.g Cách tiếp cận uăn hóa

Cách tiếp cận này cũng đang trở nên nổi bật trong ky

1 Xem Lippmann, W.: Public opinion, NY, Free Press, 1929

2 Xem Lasswell, H.: Propaganda techniques in the world war, NY, Alfred Knopf, 1927

3 Xem McLuhan, M.: Understanding media, London,

Methuen, 1964

19

nguyên toàn cầu hóa, mặc dù đã có những tiền đề trước đó vào thập niên 9o của thế kỷ XX

Trong khi da phần các nghiên cứu về truyền thông quốc

tế từ sau năm 1945 đến thời điểm kết thúc chiến tranh lạnh

đều tập trung vào hai khía cạnh là chính trị và kinh tế, thì kể

từ những năm 19oo, bước chuyển trong nghiên cứu truyền

thông quốc tế đã diễn ra: truyền thông quốc tế bước vào kỷ

nguyên của các nghiên cứu về văn hóa, hay nói cách khác, truyền thông quốc tế hiện nay dang được nhìn nhận chủ đạo

từ lăng kính văn hóa

Mặc dù khía cạnh văn hóa của truyền thông quốc tế ít

nhiều cũng đã được đề cập trong các lý thuyết trước đó dưới

dạng các quan điểm về "ý thức hệ”, “nhận thức”, “sở thích”, nhưng chỉ đến lý thuyết truyền thông Birmingham

(Birmingham School of Media) của Anh thì cách tiếp cận này

mới thật sự nối bật

Trường phái này đã khảo sát truyền thông chủ yếu từ

giác độ sắc tộc, thế hiện thông qua hàng loạt nghiên cứu thực

chứng về văn hóa của những người nhập cư - từ thói quen, sở

thích xem tivi, nghe nhạc, đọc báo , tiêu dùng và sử dụng,

thời gian rồi

Tuy nhiên, việc nhấn mạnh quá mức đến tính đặc thù của yếu tố nhân chủng và sắc tộc, cũng như thiên hướng đi

theo “chủ nghĩa đa văn hóa”, khiến cho lý thuyết này bị nhiều

nhà nghiên cứu miền Bắc (thuộc các nước phát triển ở khu

vực Bắc bán cầu) phê phán

Trong khi đó, các học giả miền Nam (thuộc các nước đang phát triển ở khu vực Nam bán cầu) lại cho rằng, lý 20

thuyết truyền thông Birmingham đưa ra là phiến diện do nó

“lấy văn hóa phương Tây làm trung tâm”, dánh giá thế giới

qua lăng kính phương Tây

Bất chấp những phê phán như vậy, cách tiếp cận văn hóa

đối với truyền thông (mà lý thuyết truyền thông Birmingham

đã thổi sinh lực vào đó) quả thật có sức hấp dẫn và lợi ích lớn

đối với việc nghiên cứu một thế giới dang toàn cầu hóa Bởi

lẽ, sự gặp gỡ của các “chủ thể người” (cùng sản phẩm và hành vi của họ) ở mọi cấp độ (cá nhân, tổ chức, cộng đồng)

đến từ những khu vực khác nhau trên thế giới đang đặt ra

những vấn đề “giao tiếp liên văn hóa” Đó là một trong những

lý do khiến trong vòng một thập kỷ trở lại đây, cách tiếp cận

ăn hóa được nhiều nhà nghiên cứu truyền thông quan tâm,

đặc biệt là tại Hoa Kỳ và Australia

+ Với cách tiếp cận văn hóa, truyền thông quốc tế được

hình dung như các kênh giao tiếp liên văn hóa, dẫn đến

những hệ quả hết sức đa dạng như: “giao thoa văn hóa”, chia

sẻ “chuẩn mực chung” cho đến “bài xích”, “phản kháng”

giữa các cộng đồng trên thế giới

Bên cạnh đó, truyền thông quốc tế còn được nhìn nhận như một mắt khâu quan trọng của ngành công nghiệp uän hóa, có mức doanh thu tăng nhanh hàng năm

3 Tính chất liên ngành của truyền thông quốc tế Khái niệm “communication” (truyền thông) có gốc Latin

là “to share” (chia sẻ), bởi vậy, truyền thông quốc tế hàm nghĩa là chia sẻ tri thức, tư tưởng và niềm tin giữa những người khác nhau trên khắp thế giới Như vậy, nó có thé tré

21

thành một trong các yếu tố đóng góp vào việc tăng cường, hiểu biết lẫn nhau.giữa các dã tộc và giải quyết xung đột ở

cấp độ toàn cầu

Đi theo hướng này, truyền thông quốc tế trở thành một

công cụ hỗ trợ đắc lực cho hoạt động ngoại giao giữa các

chính phủ (ngoại giao văn hóa) Và uới cách nhìn đó, truyền

thông quốc tế được xem như một chuyên ngành thuộc khoa

quan hệ quốc tế hay chinh tri quốc tế

Tuy nhiên, hiện nay đa phần các kênh truyền thông quốc

tế lại tập trung chủ yếu vào việc thúc đẩy lợi ích kinh tế của

những người đang nắm giữ và kiểm soát chúng Quá trình tư

nhân hóa rộng khắp các mạng lưới thông tin và truyền thông,

mà trước đó do nhà nước quản lý - đã được WTO cing WB

ra sức cổ xúy trong suốt những năm 19oo cho đến nay - dang

làm thay đối lớn lao diện mạo của truyền thông quốc tế

Theo báo cáo của UNESCO năm 1997 thi thế giới truyền

thông đang dần chuyển đổi từ trạng thái “khan hiếm” và do

nhà nước kiểm soát - sang trạng thái được định hướng bởi

nền kinh tế tự do, nhằm đáp ứng nhu cầu khổng lồ và đa dạng Sự chuyển biến này đang đẩy nhanh tiến độ loại trừ

độc quyền trong chuyển giao và phân bố thông tin trong cả hai lĩnh vực - viễn thông và nghe nhìn!

Trong một môi trường mà truyền thông chịu sự định

hướng của thị trường thì các phương tiện truyền thông đại

chúng thuộc sở hữu nhà nước bị suy giảm vai tro Dau rang

vẫn có một số cơ sở truyền thông quốc gia vẫn giữ được

1 Xem UNESCO: World Communication Report, 1997

22

lượng công chúng đông đảo (chẳng hạn như Doordarshan's

của Ấn Độ có 8o% lượng công chúng; BBC của Anh có gần

35% lượng công chúng), nhưng xét trong tổng thể, xu hướng

suy giảm là khá rõ rệt ở nhiều quốc gia trên thế giới (như ở Brazil, kênh REDE Brasil - một kênh dịch vụ công miễn phí chỉ giành được 4% lượng công ching’)

Với sự chuyển dịch từ tính chất “nhà nước” sang “tư

“dịnh hướng chính trị” sang "định hướng thị

trường” , truyền thông quốc tế đang trở thành công cụ của

các hoạt động kinh doanh xuyên biên giới

Cùng với sự chuyển dịch này, việc tìm hiếu, xác dịnh, đánh giá và thỏa mãn nhu cầu của công chúng (người tiêu dùng) đần trở thành tâm điểm của các hoạt động truyền

thông quốc tế

Với cách nhìn đó, truyền thông quốc tế trở thành một bộ

phận của ngành quan hệ công chúng (PR), quảng cáo uà

tiếp thị (marketing) trong thị trường toàn cầu

Không chỉ thể hiện với tư cách là công cụ của chính trị

hay kinh tế, truyền thông quốc tế còn “đứng trên đôi chân

của mình”, khẳng định vị thế của bản thân như một thứ

quyền lực mềm, có tính độc lập tương đối, và có cơ sở riêng Tinh déc lap nói trên thể hiện rõ thông qua xu hướng: a)

truyền thông quốc tế trở thành một dạng quuền lực (quyền lực mềm, quuền lực thông tin); và b) bản thân truyền thông

quốc tế là một ngành công nghiệp

1 Xem UNESCO: World Communication Report, 1997

23

a) Liên quan đến khía cạnh quyền lực mềm, có thể coi

Hoa Kỳ là một ví dụ thành công Đất nước này đang kiểm soát hệ thống truyền thông toàn cầu liên quan đến thông tin

và tư tưởng Âm nhạc, phim ảnh, tivi và các phần mềm của

Hoa Kỳ đã chứng tỏ ưu thế của chúng đến độ chúng có mặt ở

khắp nơi Chúng ảnh hưởng đến “khẩu vị”, đến cuộc sống và

cảm hứng của các dân tộc khác trên thế giới

Sở dĩ có tình huống nói trên là do Hoa Kỳ cùng với các

công ty đa quốc gia đã có những đóng góp lớn trong việc hình thành, xây dựng và duy trì hệ thống truyền thông quốc tế

theo định hướng thị trường Cũng bởi vậy, hơn bất cứ nước

nào khác, Hoa Kỳ có thể triển khai lợi ích của họ bằng cách

chủ động kiếm soát phần cứng và phần mềm của hệ thống

truyền thông thế giới

Những khối kinh tế lớn như EU, Nhật Bản và Trung

Quốc cũng thu được nhiều lợi ích từ quá trình tự do hóa hệ thống truyền thông quốc tế, nhưng rốt cuộc Hoa Kỳ vẫn là nước hưởng lợi nhiều nhất đo nắm giữ trong tay hệ thống vệ

tỉnh viễn thông hùng mạnh và có đông đảo các đại diện hàng, đầu trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa cũng như thương, mại điện tử

Với truyền hình và Internet, số lượng hình ảnh của Hoa

Kỳ và thế giới phương Tây được nhân bội tỷ lệ thuận với hạ

tầng truyền thông mà họ đang nắm giữ Đặc biệt là truyền

hình - với “ngôn ngữ” chủ đạo là hình ảnh - đã thể hiện năng lực xuyên qua các rào cản ngôn ngữ và văn hóa để đến được với đại chúng, điều mà trước đó các phương tiện truyền

thông "viết" và “nói” không thé làm nổi Mặc di Internet 24

đang là tâm điểm của các nghiên cứu về truyền thông quốc tế

trong những năm gần đây, nhưng với tính trực quan, phổ

ảnh hưởng rộng rãi và “có thâm niên”, truyền hình vẫn là

một tác nhân quan trọng trong việc định hình chương trình

nghị sự cho “hệ thống truyền thông toàn cầu” hiện nay

Bất chấp những lời lẽ liên quan đến tự do hóa thông tin

và tự do hóa truyền thông quốc tế, thực tế lại dang diễn ra xu

hướng tập trung hóa, sáp nhập hóa các công ty truyền thông

và mạng truyền thông quốc tế, mà chủ yếu là đo phương Tây

tiến hành Một minh chứng cụ thể là sự sáp nhập giữa hai công ty truyền thông quốc tế hàng dầu là America Online và

Time Warner; hay cuộc “hôn nhân” giữa Vodaphone (Anh) với Mobile Telephone Company Mannesmann (Đức) với số

vốn lên đến 190 ty USD

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, xu hướng tập trung hóa

như vậy trong truyền thông quốc tế sẽ làm cho bản đồ truyền

thông trên toàn cầu trở nên mất cân đối và bất bình đẳng:

một phương Tây hùng mạnh đang thống trị thế giới còn lại về

phương điện thông tin, văn hóa và truyền thông Điều này đã

làm dấy lên sự quan ngại của các nước đang hoặc chậm phát

triển về hiểm họa bị xâm hại chủ quyền văn hóa

Hiện đang xuất hiện tình trạng: một miền Nam nghèo

thông tỉn đang ngày càng trở nên phụ thuộc vào một miền

Bắc giàu thông tin Lịch sử dường như vẫn giữ nguyên quy luật: nước giàu thống trị về chính trị, kinh tế, quân sự, ngôn ngữ, mạng lưới vận tải và truyền thông đối với số đông

những nước nghèo còn lại Thực tiễn nói trên đang thu hút

các nghiên cứu về truyền thông quốc tế hướng đến “quyền

25

tiếp cận thông tin”, “trật tự thông tin mới” và “không gian công cộng toàn cầu” (global public sphere)

b) Tính độc lập tương đối của truyền thông quốc tế còn thế hiện ở chỗ: bản thân truyền thông quốc tế hiện nay là một ngành công nghiệp có tốc độ tăng trưởng mạnh mẽ uà chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng sản phẩm toàn cầu

Các số liệu của Satellite Industry Guide nim 1999-2000 cho thấy, truyền hình thư trực tiếp tại nhà, hay còn gọi là truyền hinh DTH (direct-to-home television), đang là một trong những thị phần phát triển nhanh nhất với doanh số lên đến 2o tỷ đôla Mỹ và có tốc độ tăng trưởng o%/năm",

Các số liệu khác thể hiện doanh thu từ thị trường ấn phẩm văn hóa, phim ảnh, âm nhạc cũng chỉ ra rằng: công nghiệp truyền thông, văn hóa và giải trí đang là những ngành mang lại lợi nhuận cao và chiếm tỷ trọng lớn trong GDP của nhiều quốc gia hiện nay

Với tư cách là một ngành công nghiệp, truyền thông quốc tế đang trở thành đối tượng nghiên cứu mới của uăn hóa học, kinh tế học uà chính trị học quốc tế

Tuy nhiên, cũng giống như bất kỳ sự kiện nào, truyền thông quốc tế không thể nảy sinh từ “hư vô” mà luôn có các tiền đề lịch sử Bản thân "truyền thông” - với tư cách là một hiện thực và là một khoa học - đã tồn tại trước đó từ lâu Bởi vậy, theo quan điểm của nhiều nhà nghiên cứu truyền thông:

1 Thussu, D.: International Communication: Continuity and Change, London, Arnold, 2000, p.4

26

“truyền thông quốc tế” về thực chất là “truyền thông đại chúng” được mở rộng từ cấp độ “quốc gia” sang "quốc tế” Nói cách khác, các yếu tố cấu thành một quá trình truyền thông đại chúng như: người gửi, thông điệp, mã hóa, kênh phát, giải mã, người nhận, phản hồi, các yếu tố gây nhiễu, vẫn còn nguyên chức năng và giá trị, chỉ có diều trong bối cảnh toàn cầu hóa như hiện nay, chúng đang khoác lên mình

“tính chất xuyên biên giới

3) Mã hóa và giải mã được thực hiện theo những chuẩn

mực kỹ thuật, công nghệ và thiết bị mang tính chất quốc tế

4) Kênh phát thế hiện dưới dạng tập hợp các phương tiện truyền thông đại chúng, được sử dụng một cách đơn lẻ

hoặc kết hợp Đặc điểm chung của những phương tiện này là khắc phục trở ngại địa lý để giao tiếp đồng thời với đông đảo công chúng ở bất cứ đâu, một cách không phân biệt uà xuyên

dạng của truyền thông đại chúng, có phổ giao tiếp “xuuên biên giới” uà chứa đựng “những chuẩn mực quốc tể” trong

quụ trình truyền thông

'Tổng kết những quan điểm và cách tiếp cận khác nhau

trước đó, có thể thấy, truyền thông quốc tế chủ yếu được nhìn nhận từ hai góc độ sau:

a) Với tư cách là một hiện thực, truyền thông quốc tế là

hoạt động thông tin va giao tiép xuyên biên giới của các chủ

thể đến từ ba khu vực: nhà nước, thị trường và xã hội

b) Với tư cách là một lĩnh uực học thuật, truyền thông quốc tế thể hiện đưới dạng một khoa học liên ngành - kết quả

của sự giao thoa giữa các môn “quan hệ quốc tế”, “truyền

thông đại chúng”, "PR”, "văn hóa học”, “toàn cầu học”

CÂU HOI ON TAP CHUONG 1

1, Định nghĩa truyền thông quốc tế?

2 Các cách tiếp cận chính trong nghiên cứu truyền thông quốc tế?

3 Luận chứng về tính chất liên ngành của truyền thông quốc tế?

28

Chương 2

VAI TRO VA CHUC NANG CUA TRUYEN THONG QUOC TE

1 Vai trò của truyền thông quốc tế

1.1 Vai trò thúc đầu quyền lực chính trị

a Truyén thông quốc tế - công cụ tuyên truyền ú thức hệ Như Chương 1 đã trình bày, cách tiếp cận kinh tế - chính

trị có cội nguồn là học thuyết Mác Mệnh đề cơ bản của cách tiếp cận này là: giai cấp cầm quyền không chỉ nắm trong tay

phương thức sản xuất vật chất mà cả phương thức sản xuất đời sống tỉnh thần Sự thống trị về kinh tế dẫn đến sự thống trị

về tỉnh thần và văn hóa Trong chủ nghĩa tư bản, truyền thông,

là công cụ để truyền bá ý thức hệ của giai cấp tư sản, phản ánh

lợi ích của giai cấp này và đi ngược lại lợi ích của các giai cấp còn lại trong xã hội

Trong thời đại toàn cầu hóa, khi chủ nghĩa tư bản đã

phát triển vượt ra khỏi khuôn khổ của nhà nước dân tộc để

trở thành một thực thé mang tinh toàn cầu, thì đĩ nhiên, cơ

chế truyền thông vốn giữ vai trò là “hệ thần kinh” của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa cũng phải đạt được tầm với toàn cầu; hay nói cách khác là phải mang tính quốc tế

Cách tiếp cận nói trên cũng cho rằng, nhờ có trong tay hạ

29

tầng kỹ thuật và công nghệ thông tin nên giai cấp tư sản là

giai cấp thống trị trong trật tự thông tin toàn cầu, dẫn đến

tình trạng bất bình đẳng về thông tin và truyền thông như hiện nay Đây là cách nhìn nhận toàn cầu hoá như sự triển khai hiện thực tư bản chủ nghĩa ra khắp toàn cầu [quan điểm

của Ross và Trachte (1ooo)!; Sklair (1995)* ]

Có thể nhận diện những học giả thuộc trường phái này thông qua cách tiếp cận của họ đối với toàn cầu hoá Họ đã đấu tranh để đi đến quan niệm “toàn cầu hoá”, mà ở đó, các lý giải về quan hệ quốc tế dựa trên quan niệm lấy nhà nước làm trung tâm phải đần nhường chỗ cho một hiện thực chung đang lớn mạnh không ngừng: chủ nghĩa tư bản toàn cầu

Di theo đường hướng này, Ross và Trachte đã giải thích khá thành công hiện tượng “phi công nghiệp hoá” (deindustrialization) ở một số khu vực thuộc trung tâm của chủ nghĩa tư bản và những biến chuyển theo cơ chế thị trường

ở những nước mà chúng ta vẫn gọi là Thế giới thứ ba3

Họ cho rằng, toàn cầu hoá là sự tự điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản nhằm chống lại những cơn khủng hoảng do các

cú sốc giá dầu lửa, do sự gia tăng tỷ lệ thất nghiệp, gia tăng trạng thái mất an ninh gây ra Toàn cầu hoá còn là phương cách mà chủ nghĩa tư bản dùng để thay thế cho mô hình nhà nước phúc lợi, vì mô hình này đã tỏ ra lỗi thời, tốn kém và không còn đem lại hiệu quả như mong muốn

1,3 Xem Ross R and Trachte K.: Global Capitalism: The New

Leviathan, Albany, N.Y., State University of New York Press, 1990

2 Xem Sklair, L.: Sociology of the Global System (second

edition), Baltimore, Johns Hopkins UP, 1995

30

Một khi toàn cầu hoá được hiểu như sự tự diều chỉnh của chủ nghĩa tư bản bằng cách vượt thoát khỏi khuôn khổ của

“vật mang” nó trước kia là quốc gia, thì kết luận của họ dĩ nhiên sẽ là: “Chúng ta mới chỉ ở giai đoạn đầu của kỷ nguyên

toàn cầu”,

Trong số các luận thuyết coi toàn cầu hoá là trạng thái

phát triển của chủ nghĩa tư bản trong điều kiện lịch sử mới, quan điểm của Sklair được xem là khá tường minh Ông cho

rằng, chủ nghĩa tư bản ngày nay đã không còn lấy nhà nước

dân tộc làm đại

tiễn xuyên quốc gia” = một thứ thực tiễn nảy sinh từ hoạt

động trao đối và qua lại giữa các tác nhân phi nhà nước và

vượt qua các đường biên giới

n cho nó nữa, mà thay vào đó là “các thực

Các thực tiễn này được phân loại theo ba khu vực: kinh

tế, chính trị và văn hoá - tư tưởng Hầu như mỗi loại trong số

đó đều có các thể chế đại diện đi kèm:

(1) Công tụ xuyên quốc gia (TNC) là một thể chế đại diện

cho thực tiễn kinh tế xuyên quốc gia;

(ii) Giai tầng các nhà tư bản xuyên quốc gia

[Transnational Capitalist Class (TCC)] là một thể chế đại

diện cho thực tiễn chính trị xuyên quốc gia;

đi) Văn hoá - ý thức hệ của chủ nghĩa tiêu dùng (culture-ideology of consumerism) là thể chế cơ bản đại điện

1 Ross R, and Trachte K: Giobø! Capitalism: The New Leviathan, Albany, N.Y., State University of New York Press, 1990,

p 230

31

cho thực tiễn văn hoá - tư tưởng xuyên quốc gia’

Bởi vậy, lý thuyết của Sklair đặc biệt quan tâm đến các cách thức mà các công ty đa quốc gia và ý thức hệ của chủ

nghĩa tiêu dùng đang làm chuyển hoá thế giới theo hướng

hiện thực hoá chủ nghĩa tư bản toàn cầu

b Truyền thông quốc tế - phương tiện của ngoại giao công chúng uà ngoại giao uăn hóa

Nhiều nhà phân tích chính trị cho rằng, một trong những,

vai trò quan trọng của truyền thông quốc tế hiện nay là việc

người ta sử dụng nó như công cụ cho các hoạt động ngoại

giao công chúng (Publie Diplomacy) và ngoại giao văn hóa (Cutural Diplomacy) Hai hình thức ngoại giao này đều có mục đích là gây ảnh hưởng đến chính sách của những quốc gia khác bằng cách tác động đến ý thức người dân của những

quốc gia này thông qua các phương tiện truyền thông

(Fortner, 1993)

(1) Ngoại giao công chúng: Bên cạnh lĩnh vực ngoại giao

truyền thống là chính phủ của nhà nước có chủ quyền xử lý

các mối quan hệ quốc tế thông qua giao thiệp, đàm phán và

các phương thức khác, còn có một lĩnh vực ngoại giao khác,

trong đó, chính phủ của một nước tác động đến công chúng

của nước khác, và lĩnh vực này được gọi là “ngoại giao công, ching” (Public Diplomacy)

Đây là loại hình quan hệ công chúng do nhà nước tiến

1, Xem Sklair, L.: Sociology of the Global System (second

edition), Baltimore, Johns Hopkins UP, 1995

32

hành hướng tới cộng đồng quốc tế, dân chúng nước ngoài

Hoạt động này nhằm tạo dựng hoặc gây ảnh hưởng tới dư

luận công chúng quốc tế nhằm thực thi ý đồ chiến lược

ngoại giao của mình Các phương thức thường được sử dụng để triển khai là các cơ quan truyền thông (phát thanh,

truyền hình, điện ảnh, báo chí, các nhà sản xuất ấn phẩm

văn hóa), Internet và các hoạt động giao lưu khoa học, giáo

dục, văn hóa

Edmund Gullion (Hoa Kỳ) là người đưa ra thuật ngữ

này Với tư cách là Viện trưởng Viện Pháp luật và Ngoại giao Fletcher thuộc Đại học Tufts của Hoa Kỳ, ông đã dưa ra lý thuyết “ngoại giao công chúng” Theo ông, ngoại giao công

chúng khác với những loại hình ngoại giao khác ở chỗ: chủ

thể của nó là chính phủ của một nước; còn khách thế - cái mà

nó hướng tác động tới - lại là công chúng của nước khác

(công chúng nước ngoài)

Ông viết: Ngoại giao công chúng có nhiệm vụ xử lý thái

độ của công chúng đối với những ảnh hưởng phát sinh từ

việc hình thành và thực thi chính sách ngoại giao của chính

phủ Nó là một cấp độ của lĩnh vực quan hệ quốc tế vượt ra

khỏi phạm vi ngoại giao truyền thống Nó bao gồm sự khai

phát và tạo dựng của chính phủ một nước đối với dư luận của

các nước khác Thông qua quá trình nói trên, nó tao anh

hưởng đối với hoạt động hoạch định chính sách và hoạt động

xử lý công việc đối ngoại"

1 Edmund Gullion: What is Public Diplomacy www.publicdiplomacy.org

38

Gây ảnh hưởng đến chính sách đối nội và đối ngoại

Ngoại giao công chúng có nhiệm vụ giải thích lập trường, quan điểm của quốc gia bằng cách tạo dựng sự thấu hiểu và đồng cảm từ phía công chúng nước ngoài, nó xây dựng hình ảnh về đất nước, con người trong con mắt của cộng đồng quốc

tế, Mụe tiêu cuối cùng của nó là chiếm được “cảm tình” hay

"lòng dân”, để trên cơ sở đó thực hiện các mục tiêu lợi ích

(2) Ngoại giao uăn hóa: Milton Kamins thuộc Trường đại học Johns Hopkins Hoa Kỳ cho rằng: “Ngoại giao văn hóa

là sự giao lưu về tư tưởng, thông tin, nghệ thuật và các hình

thức văn hóa khác, được tiến hành nhằm thúc đấy sự hiểu biết hai bên giữa các quốc gia và dân tộc”

‘Thong qua các kênh truyền thông quốc tế, văn hóa của một quốc gia thâm nhập vào đời sống xã hội của những quốc

1 Bành Tân Lương: Ngoại giao văn hóa và sức mạnh mềm

Trung Quốc: một góc nhìn toàn cầu hóa, Nxb Giảng dạy và Nghiên

cứu ngoại ngữ, Bắc Kinh, 2008, tr.76-77

34

gia khác, để rồi trở thành một thành phần trong văn hóa đại chúng của những quốc gia bị thâm nhập này

Đối với các nhà nước dân chủ, nguyện vọng, ý chí của người dân có tác dụng định hình chính sách của nhà nước

Do đó, một cách trực tiếp hay gián tiếp, qua nhiều khâu chuyển hóa trung gian, văn hóa của một đất nước có thể trở thành sức mạnh thương lượng trên bàn đàm phán với những nước khác, một khi đời sống xã hội của những nước bị thâm nhập chịu nhiều ảnh hưởng từ nền văn hóa đó

Hiện nay, sự phân biệt khái niệm ngoại giao văn hóa với ngoại giao công chúng chỉ mang tính tương đối Chẳng hạn, ở Hoa Kỳ, Đan Mạch tồn tại quan niệm coi ngoại giao văn hóa như một phân nhánh của ngoại giao công chúng! Xét về thực chất, theo quan điểm này ngoại giao công chúng cũng như ngoại giao văn hóa đều có chức năng xuất khẩu tư tưởng, truyền bá, kết nối lòng tin, trao đổi các chuẩn giá trị ; tiến hành tuyên truyền, giáo dục, cảm hóa công chúng nước ngoài trực tiếp ảnh hưởng đến thái độ của công chúng, từ

đó ảnh hưởng đến quyết sách của chính phủ nước khác

Trong khi đó, ở Anh, ngoại giao văn hóa lại được quan niệm là một lĩnh vực rộng hơn so với ngoại giao công chúng bởi các chủ thể tham dự không chỉ là nhà nước, mà còn các tác nhân đến từ đời sống xã hội

1 Xem: Cultural Diplomacy - The Linchpin of Public Diplomacy, Report of the’ Advisory Committee on Cultural Diplomacy, U.S Department of State, September 2005; Handbook

on Public Diplomacy, http:/Avww.ambdhaka.um.dk/NR/rdonlyres/ 2A69BFE1-5AAA-4DBF-8D

35

'Ngoại giao công chúng và ngoại giao văn hóa cần đến các

công cụ hùng mạnh như mạng lưới thông tỉn, truyền thông, thị trường của các ấn phẩm văn hóa Xét trên phương diện

đó, có thể thấy các nước đang và chậm phát triển đã tỏ ra tụt

lại khá xa so với các nước phát triển

Nhờ nắm trong tay phần lớn các tổ hợp truyền thông nên

phổ khuếch tán hàng hoá - thông điệp văn hoá của phương,

'Tây, mà đặc biệt là Mỹ, trở nên xa hơn và rộng hơn Điện ảnh

Hollywood và nhạc Pop của Mỹ đã đạt tới tầm với toàn cầu

Ngành công nghiệp giải trí của Mỹ đã phát tán “các giá trị Mỹ” thông qua các ấn phẩm văn hoá Ý thức về tự do cá nhân

và về những gì mà lối sống tự do có thể mang lại luôn ẩn

chứa trong mọi cuốn phim, mọi chương trình tivi, mọi cuốn sách hay bất cứ sản phẩm nghe nhìn nào của Mỹ

Tận dụng thế mạnh về truyền thông đại chúng, một

trong những chính sách đối ngoại được nước Mỹ ưu tiên sử dụng trong khoảng thập kỷ trở lại đây là “chiến dịch chỉnh

phục trái tìm và khối óc” đối với cộng đồng Hồi giáo ở

Trung Déng’

Qua các ấn phẩm văn hóa và các kênh truyền thông đại

1 Xem: Abdelwahab B-Affendi: The Conquest of Muslim Hearts and Minds? Perspectives on US Reform and Public Diplomacy Strategies, (Working Papers) the Brooklin Institution, 2005; Giacomo Chiozzay: How to Win Hearts and Minds? The Political Sociology of the Support for Suicide Bombing, 2009 (http:/theory1.net/How-to-Win-Hearts-and-Minds-The-Political- Sociology-of-the-pdf-e8536.html); Zachary Shore: Can the West win Muslim hearts and minds, Orbis (Journal of World Affairs), Vol 49,

No 3, Summer 2005, p 475-490

36

chúng, giá trị và lối sống Mỹ được quảng bá với tư cách “hệ giá trị phổ quát”, hay “các chuẩn thức văn hóa mang tính

toàn cầu”

Chính sự thống trị của Mỹ trong lĩnh vực truyền thông

và văn hóa đại chúng đã khiến cho nhiều nhà văn hoá lo ngại về một sự thống trị của văn hoá Mỹ đối với cả văn hoá châu Âu “cựu lục địa” lẫn các nền văn hoá khác trên thế giới Mệnh đề “toàn cầu hoá hay Mỹ hoá?” dang làm dấy lên nhiều cuộc thảo luận xoay quanh thị trường toàn cầu của các ấn phẩm văn hoá Nước Mỹ đang tạo dựng hình ảnh về

một cường quốc “kiểu mới” hậu chiến tranh lạnh - "cường, quốc văn hóa”

Trong khi đó, ở khu vực châu Á, các nước khác như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc cũng đang nỗ lực gia tăng ảnh hưởng văn hóa của mình thông qua các kênh truyền thông đại chúng, các ấn phẩm văn hóa và hàng tiêu dùng

Hàng loạt quảng cáo, các chương trình quảng bá du lịch, giới

thiệu hình ảnh đất nước và con người, các đặc trưng văn hóa

dân tộc, lối sống thông qua những bộ phim truyền hình dài

tập, âm nhạc, các mẫu thời trang, báo phát hành miễn phí và các trang web đang phát tán đi khắp thế giới

Các thông điệp văn hóa do truyền thông đại chúng mang

lại đang tác động mạnh đến những khu vực đói nghèo và kém phát triển, do ở những nơi đó không có đủ phương tiện và

nguồn tài lực để đáp ứng nhu cầu tỉnh thần, giải trí và thị

hiếu của đông đảo quần chúng

Một trật tự thông tin bất bình đẳng đang đần được hình thành trong thế giới ngày nay, trong đó, nước giàu có khả

37

năng chỉ phối nước nghèo bằng sức mạnh của các chuẩn mực giá trị và thị hiếu

1.2 Vai trò thúc đầu kinh tế

Truyền thông quốc tế hiện đang giữ vai trò quan trọng

trong nền kinh tế toàn cầu, trên hai phương diện:

Thứ nhất, nó đang cung cấp các dịch vụ thông tin hỗ trợ

thị trường ở cấp độ toàn cầu Một khi thiếu đi những thông

tin nói trên, chắc chắn thị trường và nền kinh tế toàn cầu

không thế vận hành được Đó là những dịch vụ cung ứng thông tin về thị trường, hàng hóa, giá cả, các chỉ số tài chính,

quảng cáo, giới thiệu, v.v

Thứ hai, bản thân truyền thông quốc tế là một ngành công nghiệp hiện đang có doanh số chiếm tỷ trọng cao trong, GDP toàn cầu, và xu hướng này vẫn tiếp tục gia tăng cùng với

mức tăng nhu cầu về thông tin, tri thức, văn hóa và giải trí

của công chúng thế giới

Sự lan rộng của truyền thông quốc tế cần được xem xét

trong bối cảnh phát triển của chủ nghĩa tư bản trong thế ky

XIX Vige sẵn có các nguồn thông tin nhanh và tin cậy là điều

kiện mấu chốt để mở rộng tư bản của các nước châu Âu Các thị trường vật chất (physical market) đần được thay thế bởi

các thị trường ước lệ (notional market) mà ở đó giá cả và giá

trị được đánh giá thông qua việc phân bổ các thông tin

thường xuyên và đáng tin cậy - chẳng hạn như thị trường cổ

phiếu hay chứng khoán, thị trường tài chính và vàng Mạng lưới thông tin vừa giữ vai trò là nguyên nhân vừa là kết quả của chủ nghĩa tư bản Vương quốc Anh đã thống trị truyền

38

thông quốc tế trong suốt thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX

bằng việc kiểm soát mạng điện tín và cáp ngầm xuyên đại

dương; còn sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Hoa Kỳ đã nổi lên như một siêu cường thông tin thế chỗ nước Anh

Năm 1944, tạp chí Fortune của Hoa Kỳ đã đăng tải một bài viết về “Truyền thông thế giới” (World Communication), trong đó cảnh báo rằng, tương lai tăng trưởng của Hoa Kỳ

phụ thuộc vào việc các hệ thống thông tin của nó làm việc

hiệu quả đến đâu, điều này cũng xảy ra tương tự như đã từng diễn ra đối với nước Anh trong quá khứ: “Vương quốc Anh

đã cho thấy một minh chứng rõ ràng về tầm quan trọng và ý nghĩa lớn lao của hệ thống truyền thông đối với một quốc gia

Vĩ đại có tầm với thế giới”

Liên quan đến khía cạnh thứ hai - “bản thân truyền

thông quốc tế là một ngành công nghiệp” ~ sẽ được trình bày riêng ở Chương 8 của cuốn sách này

1.3 Vai trò thúc đẩu giao lưu uăn hóa

Truyền thông quốc tế dang mở ra một phổ giao lưu và tương tác rộng lớn, với cường độ và tần suất mà lịch sử trước

đó chưa từng biết đến “Sự trao đổi và giao lưu văn hoá đó khiến mỗi nền văn hoá khác nhau, trong quá trình va chạm với nhau, trên cơ sở gìn giữ bản sắc nền văn hoá của mình,

đã đồng thời hấp thu và tham khảo các nền văn hoá khác,

1 Thussu, D.: International Communication: Continuity and Change, London, Arnold, 2000, p.3

39

thậm chí còn hình thành sự hoà đồng giữa các nền văn hoá khác nhau về chất”,

Mặc dù giao lưu và tương tác văn hoá vốn không phải là

điều xa lạ đối với các nền văn hoá trong lịch sử Kể từ khi loài

người xuất hiện đến nay, quá trình trao đổi và giao lưu lẫn

nhau giữa các nền văn hoá khác nhau luôn luôn diễn ra

Nhưng khi những ngăn trở địa lý đối với hoạt động giao tiếp

giữa người với người đần được khắc phục nhờ khoa học và

công nghệ hiện đại thì những giao lưu liên văn hoá (vốn vẫn

diễn ra lẻ tẻ và chiếm số ít so với những hình thức giao lưu

khác trong quá khứ) đang trở thành hiện tượng phố biến

hiện nay

Các chủ thế đến từ những nền văn hoá - văn minh khác

nhau có cơ hội tiếp xúc với nhau thường xuyên hơn, trong cả không gian thực (của đời sống kinh tế, chính trị và văn hoá

quốc tế) lẫn cả không gian ảo của Internet và mạng truyền

thông toàn cầu Chính sự chuyển biến này đã tạo nên một

trong những nét mới cho giao lưu văn hoá trong điều kiện

toàn cầu hoá

Các hình thức giao lưu truyền thống trong lịch sử như: hoạt động trao đối buôn bán - thương mại; các cuộc di cư lớn nhỏ; sự hoà huyết, hôn phối giữa các tộc người; hoạt động truyền giáo; hoạt động ngoại giao; du học; du lịch cũng đang, bước vào kỷ nguyên toàn cầu hoá với những sắc thái mới

Hiện nay, cường độ, tần suất, tốc độ và phố giao lưu của những hình thức nói trên đã đạt đến trình độ mới nhờ các thành tựu của toàn cầu hoá như: sự phân công lao động toàn cầu, hệ thống giao thông vận tải mới, công nghệ thông tin và mạng viễn thông không dây toàn cầu

Các phương tiện giao thông vận tải và công nghệ truyền thông hiện đại cho phép chuyển giao những khối lượng giá trị vật chất và tỉnh thần khổng lồ vượt qua những khoảng cách lớn, trong một thời gian ngắn hơn nhiều so với trước kia Cường độ tương tác giữa các chủ thể văn hoá đang tăng lên rõ rệt theo hướng tỷ lệ thuận với số lượng tín hiệu và vật phẩm văn hoá thu được từ sự giao lưu - tương tác

Những trở ngại về không gian và thời gian đối với giao lưu văn hoá ngày càng bị thu hẹp Nhờ vậy, các dân tộc và những nền văn hóa khác nhau trên thế giới ngày càng thường xuyên tiếp xúc với nhau Tần số hấp thu, tham khảo đối với các hệ thống văn hóa khác nhau cũng không ngừng gia tăng đối với từng cá thể

Phổ giao lưu và hội nhập văn hoá trên thế giới hiện nay đang diễn ra trên quy mô lớn hơn bao giờ hết Những hoạt động trao đổi kinh tế, mậu dịch, đầu tư quốc tế, du lịch trên toàn cầu, học thuật trên phạm vỉ quốc tế và làn sóng di dân

đã khiến cho sự trao đổi văn hóa trên thế giới phát triển mạnh mẽ hơn Nếu như trước kia, giao lưu văn hóa chỉ mang

tính chất lẻ tẻ, bộ phận và tự phát, thẩm thấu một cách tự

nhiên, thì nay nó đã mang một tầm cao mới với tính toàn thể,

phát triển từ quy mô quốc gia đến quy mô khu vực và quy mô toàn cầu

41

Mạng Internet và hệ thống truyền thông vệ tỉnh toàn cầu

đem những hình ảnh, con số và sự kiện đang xảy ra ở khắp

nơi trên thế giới, kể cả ở những ngõ ngách xa xôi nhất của địa

cầu, đến với từng nhà Sự chứng kiến, thái độ, cảm xúc, sự phán xét, tất thảy những trạng thái tỉnh thần ấy đường như đang xảy ra đồng nhịp, chỉ có điều tại những tọa độ khác

nhau trên bề mặt địa cầu Từ đó đã dẫn đến quan niệm của nhiều nhà văn hoá học cho rằng: không chỉ các nền văn minh đang ý thức, mà cả trái đất cũng đang xúc cảm Các nhà nước, các địa phương, các tổ chức phi chính phủ và người lao động ngày càng vượt qua những ranh giới của không gian

sống truyền thống

Truyền thanh, truyền hình và Internet đã chuyển hoá nhiều yếu tố văn hoá thành đơn vị chung cho tất cả các nền

văn hoá trên thế giới (chẳng hạn như: âm nhạc, phim ảnh,

thời trang, thể thao, du lịch ) Cũng nhờ công nghệ thông tin mà nhiều thành tựu văn hoá riêng lẻ của các dân tộc - từ

những di sản cổ đại đến các hiện tượng trác tuyệt trong nghệ

thuật, văn học và âm nhạc, trong triết học và khoa học - đã

bước qua biên giới dân tộc để trở thành tài sản chung của

nhân loại Đây là xu hướng hội nhập văn hoá và tạo ra hệ các

giá trị phố quát trong điều kiện toàn cầu hoá

Các cá nhân trên thế giới đang không ngừng làm giàu vốn văn hoá của mình bằng cách hấp thụ những yếu tố văn

hoá bên ngoài Hệ quả là: sự vay mượn lẫn nhau triết lý, các

biểu tượng, các loại hình nghệ thuật, các kỹ năng biểu đạt

văn hoá và kể cả các thuật ngữ đang trở thành những hiện tượng phổ biến trên thế giới

42

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, kết quả của những giao lưu liên văn hoá dưới tác động của truyền thông quốc tế dang dần hình thành nên một hệ thống giá trị vd uật thể ăn hoá chung cho tất cả chúng ta (không phân biệt là thuộc về dân tộc nào) Và họ gọi hiện tượng nói trên là nền uăn hoá toàn cầu hay uăn minh toàn cầu

Tuy nhiên, giao thoa văn hóa không chỉ đơn thuần diễn

ra theo xu hướng hội tụ để dẫn đến việc hình thành nên hệ giá trị chuẩn chung cho toàn nhân loại như dã đề cập trước

đó Nó cũng có thể làm nảy sinh những xu hướng ngược lại, chẳng hạn như: dụng độ văn hoá, thái độ bài ngoại hoặc chủ nghĩa biệt lập văn hoá, v.v Trong bối cảnh đó, truyền thông

tiếp và trao đổi giữa các nền văn hóa Bởi vậy, ảnh hưởng của truyền thông quốc tế là rất đa diện, da xu hướng, và thậm chí

có những xu hướng trái ngược nhau

Truyền thông quốc tế có thể giúp phát tán các yếu tố văn hóa của một khu vực nào đó ra khắp toàn cầu Do đó, một cách trực tiếp hay gián tiếp, chúng tạo cơ hội cho những khác biệt

về văn hóa gặp gỡ với nhau, và tạo ra sự giao thoa văn hoá Truyền thông quốc tế có thể dẫn đến sự hòa ding va tao

ra hệ giá trị chung mang tính chia sẻ, nhưng điều đó không

có nghĩa là nó sẽ xóa bỏ đi tính độc đáo và khác biệt văn hóa Mỗi dân tộc, mỗi cộng đồng , để tồn tại được đến ngày nay,

đã phải đấu tranh không ngừng để bảo tồn “cái tôi” độc đáo của mình Va tính độc đáo ấy chính là bản sắc của họ - cơ sở văn hoá dùng để khu biệt họ với người khác Một mặt, văn hoá thẩm thấu vào tầng tâm thức sâu xa của con người, bởi

43