Dấu Ấn Hậu Hiện Đại Trong Một Số Truyện Ngắn Giả Lịch Sử Của Trần Thùy Mai.pdf

Trong tiểu luận này, chúng tôi đi vào nhận diện những dấu ấn hậu hiện đại trong mảng sáng tác đó của một cây bút nữ đáng chú ý trên văn đàn – nhà văn Trần Thùy Mai – với mong muốn vận dụ



Nhóm 4:

Đoàn Dương Hồng Linh (VHVN83113) Nguyễn Thu Vy (VHVN831135) Nguyễn Trung Khoa (VHVN831109)

DẤU ẤN HẬU HIỆN ĐẠI TRONG MỘT SỐ TRUYỆN NGẮN GIẢ LỊCH SỬ

CỦA TRẦN THÙY MAI

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS.TS BÙI THANH TRUYỀN

Tp Hồ Chí Minh, ngày 01 tháng 08 năm 2021



DẤU ẤN HẬU HIỆN ĐẠI TRONG MỘT SỐ TRUYỆN NGẮN GIẢ LỊCH SỬ

CỦA TRẦN THÙY MAI

Tp Hồ Chí Minh, ngày 01 tháng 08 năm 2021

NỘI DUNG 2

1 Khái quát về loại truyện ngắn giả lịch sử trong văn học Việt Nam đương đại và nhà văn Trần Thùy Mai 2

1.1 Truyện ngắn giả lịch sử 2

1.2 Đôi nét về nhà văn Trần Thùy Mai 3

2 Tính chất đối thoại, khước từ đại tự sự trong một số truyện ngắn giả lịch sử của Trần Thùy Mai 5

2.1 Sự hoài nghi với lịch sử để nhìn nhận lại, lí giải thêm về quá khứ 5

2.2 Đối thoại với quá khứ để dự báo cho xã hội hiện đại 10

3 Xu hướng ngoại biên hóa ở việc lựa chọn và xây dựng nhân vật trong một số truyện ngắn giả lịch sử của Trần Thùy Mai 12

3.1 Lựa chọn nhân vật chính là những người phụ nữ “bên lề” của lịch sử 12

3.2 Xây dựng nhân vật nữ “khiếm khuyết” về tâm hồn, được đời thường hóa 17

4 Dấu ấn hậu hiện đại qua việc xây dựng cốt truyện, kết cấu trong một số truyện ngắn giả lịch sử của Trần Thùy Mai 20

4.1 Cốt truyện phi kết cục 20

4.2 Kết cấu truyện lồng truyện 21

KẾT LUẬN 23

TÀI LIỆU THAM KHẢO 24

MỞ ĐẦU

Hậu hiện đại là một sản phẩm văn hóa độc đáo của thế kỉ XX, ở các nước phương Tây, nó đã tác động đến hầu hết các lĩnh vực đời sống và nghệ thuật Trong văn học, hậu hiện đại đã khai mở điều kiện để các nhà văn làm những cuộc cách mạng về quan niệm và cách viết, thực hiện những thể nghiệm cách tân táo bạo nhằm bứt ra khỏi những gì lâu nay vẫn trói buộc hoạt động sáng tạo Sáng tác văn chương trở thành một “cuộc chơi” với tính chất phi đại tự sự, phi trung tâm, liên văn bản Theo xu thế chung cũng như chịu ảnh hưởng của bối cảnh đổi mới chính trị, văn hóa xã hội theo hướng dân chủ, hiện đại hóa sau 1986, văn học Việt Nam cũng không nằm ngoài xu khuynh hướng hậu hiện đại Tuy chưa hình thành chủ nghĩa hậu hiện đại đích thực nhưng dấu ấn trong cảm quan, kĩ thuật viết của hậu hiện đại đã xuất hiện trong một số cây bút đương đại Việt Nam Với khao khát làm mới mình, đem đến làn gió mới cho văn học nước nhà, nhiều cây bút đã ít nhiều tìm đến kĩ thuật viết này, tạo ra các tác phẩm thú vị

Truyện ngắn giả lịch sử là một bộ phận sáng tác khá ấn tượng của văn học Việt Nam đương đại Trong tiểu luận này, chúng tôi đi vào nhận diện những dấu ấn hậu hiện đại trong mảng sáng tác đó của một cây bút nữ đáng chú ý trên văn đàn – nhà văn Trần Thùy Mai – với mong muốn vận dụng lý thuyết về chủ nghĩa hậu hiện đại trong việc tiếp cận một chùm tác phẩm cụ thể, phần nào đem lại một góc nhìn khác khi đánh giá các tác phẩm này cũng như nhìn nhận ngòi bút của tác giả

NỘI DUNG

1 Khái quát về loại truyện ngắn giả lịch sử trong văn học Việt Nam đương đại và nhà văn Trần Thùy Mai

1.1 Truyện ngắn giả lịch sử

Trong nền văn học Việt Nam thời kì đổi mới, các tác phẩm văn xuôi viết về đề tài lịch

sử không hiếm và cũng gặt hái được một số thành tựu Ở mảng đề tài này, bên cạnh một số tiểu thuyết gây được tiếng vang thì cũng có không ít những truyện ngắn đã đem lại những lát cắt của số phận, những lát cắt đem đến những ám ảnh khôn nguôi về những nghịch lí, trớ trêu của lịch sử, thân phận Truyện ngắn viết về đề tài lịch sử giai đoạn này có thể chia thành hai xu hướng: xu hướng muốn tái hiện “chân thực” bức tranh lịch sử và xu hướng mượn lịch sử để suy tư về hiện tại, về “những khả năng có thể diễn ra” của lịch sử

Xu hướng thứ nhất thường lấy chính danh nhân làm đối tượng phản ánh, lấy tiểu sử

và sự nghiệp của họ làm cốt truyện và theo sát tính chính xác của các biến cố sự kiện lịch

sử Tất nhiên đã là truyện ngắn thì phải có hư cấu nhưng cái chính vẫn là lịch sử, cốt truyện

sẽ không tô vẽ, hư cấu quá xa thực tế Xu hướng này có thể kể đến một số truyện ngắn như:

Thời của chim Hồng chim Hạc (Phạm Ngọc Quý), Nghĩa động càn khôn (Trần Hạ Tháp),

Vụ án rạch Láng Thé (Phạm Văn Thúy), Người làm thuê quán trọ thành Thăng Long (Khúc

Hà Linh), Đào viên tình sử (Phạm Thái Quỳnh), Sông vẫn chảy cuối trời (Nam Trung Hiếu),

…

Xu hướng thứ hai là các truyện ngắn mà nhân vật và sự kiện lịch sử dường như chỉ là cái cớ để tác giả tưởng tượng, hư cấu một cốt truyện hoàn toàn khác Thay vì mô tả hiện thực sự thật, tái hiện lịch sử thì các tác giả lại xây dựng một hiện thực nghệ thuật giả định

để bổ sung một cách hình dung mới về nhân vật và diện mạo lịch sử Có thể kể đến chùm

truyện lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp (Vàng lửa, Kiếm sắc, Phẩm tiết, Nguyễn Thị Lộ, Chút

thoáng Xuân Hương, Mưa Nhã Nam), chùm truyện của Võ Thị Hảo (trong tập Những truyện không nên đọc lúc nửa đêm), Nguyễn Khắc Phục (Phủ Tường Vi), Trần Hạ Tháp (Cội nguồn vang bóng), Trần Chiến (Sư đồ), Hồ Anh Thái (Sông cạn), Trần Thùy Mai (Thần nữ đi chân

không, Nàng công chúa té giếng…), Trần Vũ (Mùa mưa gai sắc, Giáo sĩ, Gia phả), Xu

hướng này chúng tôi tạm gọi là kiểu truyện “giả lịch sử” (hay “phỏng lịch sử”, “nhại lịch sử”), kiểu truyện có đề tài lịch sử mà tác giả dẫn dắt độc giả đến với những số phận, cảnh đời, sự kiện, tình tiết, không gian, thời gian khác lạ, không hề có trong chính sử, tạo nên một hiện thực lịch sử khác và khiến bạn đọc phải băn khoăn với những trang hiện thực lịch

sử giả tưởng ấy Với loại truyện này, các nhà văn thường đào sâu vào những sự kiện, những con người mà ở đó còn những khuất lấp, những điểm mờ, những cách lý giải khác nhau về thiện và ác, về công và tội: Lý Thần Tông, Nguyên Phi Ỷ Lan, Trần Thủ Độ, Thị Lộ và vụ

án Lệ Chi Viên, Nguyễn Ánh và công chúa Ngọc Bình Cách nhìn của nhà văn có khi khác hẳn với cách nhìn của chính sử cho nên có những trường hợp đã tạo nên luồng dư luận khác nhau sôi nổi một thời, chẳng hạn như chùm truyện lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp

Đã có thời kì, các nhà văn thường nhìn lịch sử như một sự thật đã an bài, những hư cấu trong tác phẩm chỉ để bổ sung, chứng minh cho những sự thật đó Sau 1986, cách tiếp

cận về lịch sử đã dần khác trước, như Lại Nguyên Ân đã nhận xét "Mười năm gần lại đây,

có thể thấy trên đề tài lịch sử những tìm tòi mạnh dạn hơn, vượt qua các quy phạm cằn cỗi, đem lại sinh khí cho văn chương về đề tài lịch sử" [7] Khi viết kiểu truyện giả lịch sử này,

các nhà văn có thể ở những mức độ đậm nhạt khác nhau nhưng nhìn chung vẫn là cố gắng đưa ra những giả thiết, những lí giải riêng về lịch sử, đào sâu vào bi kịch cá nhân, phơi bày thế giới tâm lí bằng cái nhìn đa chiều, dân chủ Những nhân vật lịch sử không lùi vào bụi

mờ của thời gian mà dường như vẫn đang đồng hành cùng chúng ta, con người hiện tại vẫn

có thể đối thoại với họ từ những bài học trong quá khứ Với dụng ý sáng tác như vậy, loại truyện giả lịch sử phần nào đã tạo điều kiện để các nhà văn thể hiện cảm quan hậu hiện đại

1.2 Đôi nét về nhà văn Trần Thùy Mai

Nhà văn Trần Thùy Mai là một cây bút nữ tiêu biểu của văn học Việt Nam thời kì đổi mới Bà sinh năm 1954 tại Hội An, Quảng Nam và quê quán tại Thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế Năm 1976, bà tốt nghiệp Khoa Văn, trường Đại học Sư phạm Huế và được giữ lại làm giảng viên môn Văn học dân gian Năm 1987, bà chuyển sang làm biên tập cho Nhà

xuất bản Thuận Hóa và chính thức chọn nghề viết văn làm con đường của mình Trước đó, Trần Thùy Mai đã viết văn từ hồi sinh viên, trưởng thành cùng thế hệ với Lý Lan, Nguyễn Thị Minh Ngọc ở Sài Gòn, những người cầm bút đầu tiên sau chiến tranh Đến nay, nhà văn đã khẳng định được vị thế của mình trên văn đàn, là cây bút viết nhiều và khá đều tay Sáng tác của Trần Thùy Mai chủ yếu ở thể loại truyện ngắn, các tập truyện ngắn tiêu

biểu của bà có thể kể đến: Bài thơ về biển khơi (1983), Thị trấn hoa quỳ (1994), Trò chơi

cấm (1998), Người khổng lồ núi Bạc (2002), Đêm tái sinh (2003), Thập tự hoa (2003), Biển đời người (2003), Thương nhớ Hoàng Lan (2003), Mưa đời sau (2005), Mưa ở Trasbourg

(2007), Lửa hoàng cung (2008), Một mình ở Tokyo (2008), Onkel yêu dấu (2010), Trăng

nơi đáy giếng (2010)… Nhiều truyện ngắn của Trần Thùy Mai đã được chuyển thể thành

kịch bản sân khấu hoặc dựng thành phim như Hãy khóc đi em, Gió thiên đường, Thập tự

hoa, Trăng nơi đáy giếng… Đặc biệt, truyện ngắn Trăng nơi đáy giếng đã được đạo diễn

Nguyễn Vinh Sơn dựng thành phim rất thành công, đạt giải thưởng điện ảnh Cánh diều bạc năm 2008 và được công chiếu ở nước ngoài Tác phẩm của Trần Thùy Mai còn giành được nhiều giải thưởng văn học trong nước và nước ngoài như: Giải thưởng văn học Cố đô lần 2 (1998) và lần 3 (2004), Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2002, Giải thưởng Uỷ ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam năm 2003, Giải thưởng văn chương của Hội Hữu nghị San Francisco - Tp Hồ Chí Minh năm 2011 Truyện ngắn cũng Trần Thùy Mai còn vượt qua biên giới để mang thông điệp đến với độc giả ở nước ngoài:

Thị trấn hoa quỳ vàng được dịch sang tiếng Pháp, Thuỵ Điển; Gió thiên đường được dịch

sang tiếng Nhật, Chuyện cũ ở quê nhà được dịch sang tiếng Pháp, Huyền thoại chim phượng được dịch sang tiếng Đức, Thương nhớ hoàng lan được dịch sang tiếng Anh… Gần đây, Trần Thùy Mai chuyển sang viết tiểu thuyết lịch sử với tác phẩm đồ sộ Từ Dụ thái hậu

(2019) Tiểu thuyết này đã đoạt giải nhất cuộc thi Tiểu thuyết của Hội nhà văn (5 năm tổ chức một lần) và đoạt giải thưởng Sách hay năm 2020 (hạng mục Sách văn học)

Trần Thùy Mai là nhà văn nữ điển hình của xứ Huế với văn phong nhẹ nhàng, thanh đạm nhưng luôn ẩn chứa những đợt sóng ngầm Tuy truyện ngắn của Trần Thùy Mai không đến mức trở thành “hiện tượng” hay gây ồn ào, nóng bỏng như một số cây bút khác nhưng

những sáng tác của nhà văn vẫn lặng lẽ, sâu sắc, thấm nhuần vào lòng người đọc bởi một lối viết riêng Không chú trọng cốt truyện lạ hay những chi tiết gay cấn, thế mạnh của bà là tập trung xoáy sâu vào thế giới nội tâm của nhân vật Đề tài quen thuộc trong truyện ngắn Trần Thùy Mai là tình yêu và lịch sử Gắn bó với vùng đất cố đô Huế từ khi sinh ra, Trần Thùy Mai đã thể hiện sự hiểu biết về văn hóa lịch sử của vùng đất này bằng việc trong khoảng 10 năm trở lại đây, nhà văn đặc biệt viết nhiều về những đề tài và nhân vật lịch sử, nhất là những nhân vật nữ in bóng trong lịch sử triều Nguyễn, gắn liền với Kinh thành Huế

Khi chọn đề tài này, nhà văn viết bằng quan niệm hết sức nhân văn: “Chính là tôi đã hướng

đến các bạn đọc trẻ Vì quá khứ, hiện tại và vị lai đều nằm trong một mạch dẫn nhân văn không thể đứt lìa Viết về lịch sử, theo tôi không phải để phục dựng một màn diễn xa xưa,

mà là để nêu bật lên cái mạch dẫn muôn đời ấy.” [9]

Những truyện ngắn giả lịch sử của tác giả được chúng tôi khảo sát gồm Thần nữ đi

chân không, Nàng công chúa té giếng, Thể Cúc, Án lục người đàn bà họ Tống, Lửa hoàng cung, Lời hứa của hoàng đế.

2 Tính chất đối thoại, khước từ đại tự sự trong một số truyện ngắn giả lịch sử của Trần Thùy Mai

2.1 Sự hoài nghi với lịch sử để nhìn nhận lại, lí giải thêm về quá khứ

Với Trần Thùy Mai, truyện ngắn viết về lịch sử là sự khám phá bản chất và đối thoại với lịch sử Dù sử dụng bút pháp hư cấu, nhưng tác giả đã bám vào hiện thực của thời bấy giờ, gửi vào đó cái nhìn, cách nghĩ của mình, vì vậy đã tạo được sức thuyết phục nhờ tính chân thật Cách viết của bà rất gần với phương châm của Nhị Nguyệt Hà, một nhà văn Trung Quốc: “Không cần có thật, chỉ cần có thể thật” Qua các tác phẩm, Trần Thùy Mai

đã xử lý tư liệu nhuần nhuyễn, tạo nên những lát cắt phù hợp, diễn đạt những tư tưởng lớn bằng lối viết đồng hiện, tái hiện một cách lôi cuốn

Nhan đề một số tác phẩm của Trần Thùy Mai như Thần nữ đi chân không, Nàng

công chúa té giếng, Thể Cúc, Án lục người đàn bà họ Tống, Lửa hoàng cung… mang màu

sắc cổ kính, gợi ra những hình ảnh mờ xa của một thời quá khứ từng rất huy hoàng Ít nhiều

những nhan đề này cũng khiến người đọc liên tưởng đến những nữ nhân cao quý chốn thâm cung hay những hoàng hoa khuê các khó cầu gặp mặt Tuy nhiên, trong sáng tác của Trần Thùy Mai, thân phận và kết cục cuộc đời của họ lại lắm trái ngang Viết về đề tài này, nhà văn đã nhìn lại quá khứ với văn hóa phong kiến để đi sâu khám phá số phận con người, tìm hiểu bản chất đời sống của những thời đã qua nhằm đối thoại với quá khứ, với những nhân vật lịch sử và cả chính mình Điều đó đã chứng tỏ sự giàu có về tri thức lịch sử, văn hóa, văn học của Trần Thùy Mai

Đối thoại với quá khứ là cách tri nhận của tác giả với quá khứ, là cách gợi dẫn về cách đánh giá, lí giải, hồi âm của tác giả với bạn đọc cũng là cách tri nhận của độc giả trước một câu chuyện, một nhân vật lịch sử hay những phản hồi của độc giả với tác giả, tác phẩm Ngoài ra trong các tác phẩm còn có sự đối thoại của tác giả với các tư tưởng và sự đối thoại giữa chính những tư tưởng với nhau

Trong đối thoại thì tất cả đều bình đẳng, không ai hơn ai, cũng không ai có quyền ép người này phải thế này, phải thế kia Với giọng văn nhẹ nhàng, nữ tính, khi đối thoại với quá khứ, Trần Thùy Mai không áp đặt hay đưa ra mệnh lệnh hay cầu khiến cho người đọc Trước một vấn đề lịch sử, nhà văn - nhân vật - độc giả đều có chính kiến, phản biện, bảo

vệ của riêng mình… Nhà văn Trần Thùy Mai đã gợi mở hướng đi, gợi ý các cách hiểu cho người đọc chứ không kết luận chân lý Tìm ra chân lý phải là người đọc

Sắc màu văn hóa trong những trang văn giả lịch sử của Trần Thùy Mai mang đậm dấu ấn của tư tưởng văn hóa phương Đông trong sự pha trộn với văn hóa dân gian Nhà văn

đã xây dựng nên văn bản bằng cách khai thác các mảnh vỡ của những tiền văn bản Các tiền văn bản này có thể là những trước tác lịch sử, các giá trị văn hóa hoặc có thể là những câu chuyện được lưu giữ trong kí ức dân gian Từ đó, nhà văn dần bóc dỡ những lớp sương

mù huyền thoại để tìm ra vấn đề thuộc vào cốt lõi của con người

Với Thần nữ đi chân không, Trần Thùy Mai đã dùng huyền thoại để giải huyền

thoại Tấm vốn là một nhân vật hiền lành, chăm chỉ trong truyện cổ tích Tấm Cám Từ câu chuyện cổ này, nàng Tấm lại xuất hiện trong tác phẩm của Trần Thùy Mai với bản tính lương thiện, giúp người trong lúc nguy nan Chính Tấm đã cứu giúp và chăm sóc cho Gia

Long, khi ông đang đói lả bên đường và đang tìm đường vào phương Nam trước sự truy lùng của Quang Trung Người đọc thú vị khi gặp lại cô Tấm thảo hiền nhưng không còn

trong dáng vẻ xinh đẹp năm nào “Nàng Tấm ở bên ngài, thân thể nàng khỏe mạnh, vóc vạc

thô ráp, mùi mồ hôi nồng mặn Đúng là Nàng Tấm của đêm ấy, nhưng sao hôm nay ngài thấy khang khác” Và cái đêm sau 10 năm gặp lại đó, nhà vua không bao giờ đến với Tấm

lần nào nữa Trần Thùy Mai đưa người đọc đi vào câu chuyện cổ tích nhưng người đọc lại chợt nhận ra cổ tích thì ngọt ngào mà đời thực thì lại lắm đắng cay Bằng một giọng văn nhẹ nhàng, không phô trương hay lên gân chỉ trích, ở nửa đầu tác phẩm, người đọc cứ tưởng nhà vua là người trọng tình trọng nghĩa nhưng đến cuối tác phẩm, người đọc mới thảng thốt nhận ra sự giả dối, bạc tình của một vị hoàng đế Rõ ràng, huyền thoại là phương tiện để nhà văn giải hiện thực, giải niềm tin, giải tự sự Huyền thoại hậu hiện đại đặt sự kết thúc cho những giá trị lỗi thời, những niềm tin vô căn cứ cho rằng ở hiền thì sẽ gặp lành, chung thủy đợi chờ thì sẽ được đền đáp

Người dân lương thiện thường bái vọng lên trời mà gửi gắm và đặt trọn niềm tin vào các vị thánh thần trong thế giới huyền thoại Nhưng ở cõi tục hoang sơ, khi đất nước còn loạn lạc những kẻ bất lương, những quân đê tiện lại bịa đặt những câu chuyện huyền thoại

để được ca ngợi, tôn vinh, xây dựng niềm tin của nhân dân bằng sự giả tạo… để lừa gạt

những người dân lương thiện, chất phác, ngây thơ Trong Thần nữ đi chân không, để nhân

dân ca ngợi đức độ của mình, vua Gia Long và những vị quan đã “nhuận sắc” những câu

chuyện vụn vặt trở thành những truyền tích thần kì để nhân dân tôn thờ, ca ngợi: “Ở Phú

Quốc, có chuyện cá sấu quy phục Bệ hạ, trâu nước chở Bệ hạ qua sông, ở Quảng Nam có con sói và con rái cá cứu Bệ hạ thoát nạn, lại có thần nữ trong núi hiện ra dâng cơm cho ngài xin triều đình cho quan địa phương xây đền thờ, tỏ rõ triều đình không quên công nghĩa ” Một trong những sự thật là không có con chó sói nào cứu vua hết mà đó là một

con chó có chủ nuôi nấng, chính chủ nhân của nó đã cứu vua và… con chó được phong là

“Lang điện hạ” Thật hài hước và mỉa mai!

Tính siêu hư cấu trong Thần nữ đi chân không đã làm suy yếu quyền lực của tác giả,

giúp chuyện kể thay đổi bất ngờ, không theo lộ trình duy nhất, tạo xúc cảm và bình luận

nơi người đọc Tưởng chừng nàng Tấm sẽ mãi bên cạnh nhà vua sau nhiều năm thất lạc nhưng Tấm đã rời bỏ hoàng cung để trở lại quê xưa Giả sử Tấm vẫn tiếp tục ở lại trong cung, vì đã có con với vua nên chắc rằng cuộc sống của nàng sẽ không phải lo đến cái ăn, cái mặc Nhưng phải sống kiếp chồng chung, chịu đựng sự hờ hững, lạnh nhạt của nhà vua, phải tranh giành sự ban phát ơn huệ của bệ rồng thì Tấm không thể làm được Tấm âm thầm rời bỏ chốn thị phi, vô tình ấy là tất yếu Người đọc biết rằng nàng Tấm không có thật, nàng thường gắn với hình ảnh những cô gái thảo hiền nơi thôn dã, vốn không phù hợp với cuộc sống chốn kinh kì nhiều mưu tính dối lừa Phải chăng Trần Thùy Mai đã góp phần gìn giữ, bảo vệ vẻ đẹp của cô Tấm chân thành trong tâm tưởng của người Việt Nam hàng nghìn năm nay? Đó cũng là cái tài tình của tác giả khi đã khơi gợi khả năng đồng sáng tạo, suy ngẫm nơi người đọc

Kết thúc truyện ngắn Thần nữ đi chân không có câu: "Công chúa thứ sáu, mẹ là thứ

nhân họ Tống" cho thấy sự thật không có cô Tấm nào cả, có thể có chuyện nhà vua trong

lúc nguy khó có gặp và được một cô gái chăm sóc, rồi họ bên nhau… Trần Thùy Mai đã đứng từ góc độ nữ giới mà cảm thương cho người phụ nữ này, một người đã chết đi bởi sự lãng quên và bội bạc của quân vương Tác giả đã tưởng tượng ra câu chuyện để lí giải vì sao là vợ vua nhưng không được chính sử ghi chép, không được thụy phong Người thứ nhân họ Tống ấy mãi là một bí ẩn trong sự lãng quên của người đời

Chính sự đan xen giữa các mảng huyền thoại và hiện thực ấy đã làm cho câu chuyện

có chiều sâu, với những tầng ý nghĩa rộng hơn chiều dài của nó, đầy cuốn hút người đọc Trong dung lượng một truyện ngắn nhỏ gọn bằng sự tích hợp những thể loại, Trần Thùy Mai đã mở rộng khả năng để một truyện ngắn có thể chứa đựng được biết bao điều

Vấn đề nhạy cảm như sắc dục cũng là một đề tài được đề cập đến trong sáng tác của Trần Thùy Mai Sau mười năm gặp lại, nàng thần nữ năm xưa với những gió bụi của cuộc

đời đã không còn vẻ đẹp như ngày nào “Mười năm trước, trên cái chiếu xô xảm, mà sao

da thịt nàng nõn nà như lụa Bây giờ nằm trên đệm lông chim, thân thể nàng lại không có được cái mát dịu như xưa, là sao nhỉ?” Và sau đêm đó, nàng Tấm cứ chờ đợi mỏi mòn

nhưng không thấy thiên nhan trở lại Vì bên cạnh nhà vua giờ đây có biết bao giai nhân trẻ

đẹp chực chờ được thánh ân ban ơn mưa móc “Ánh đèn lồng mỗi đêm vẫn xuất phát từ điện

Cần Chánh rồi đi vào khu vực nội cung, nhưng dừng lại ở nơi khác, không đến chỗ mẹ con nàng” Nhà vua đã hiện lên là một kẻ bội bạc, đầy giả tạo

Phải chăng đây là tính liên văn bản, tính đối thoại, tính liên tưởng mà văn chương Trần Thùy Mai mang đến cho mỗi người đọc?

Trong những tác phẩm viết về đề tài lịch sử của Trần Thùy Mai, người đọc dễ dàng bắt gặp những chuyện bạc ác đểu cáng hay dối trá ngụy tạo Người đọc có thể nhận ra một

sự thật rằng: giữa thời loạn lạc, nghiệp đế chưa yên thì cái thiện, cái mĩ trở nên yếu đuối, thật giả lẫn lộn, thiện ác khó phân, cái đẹp, cái tài lúc nào cũng cận kề hiểm hoạ Những người phụ nữ tài hoa, xinh đẹp như Ngọc Bình, Tống Nương, Quỳnh Thơ…xét cho cùng cũng chỉ là những con cờ trên bàn cờ chính trị do đàn ông gây ra Nàng công chúa té giếng

đã kể chuyện đời của Ngọc Bình, cô công chúa nhà Lê, từng làm vợ hai vua là Quang Toản (con Quang Trung) và Gia Long (Nguyễn Ánh) Dân gian đánh giá về sự kiện trớ trêu này còn có câu ca dao:

“Số đâu có số lạ lùng Con vua lại lấy hai chồng làm vua”

Với Nàng công chúa té giếng, Trần Thùy Mai không cho rằng hành động tha chết

và cưới Ngọc Bình của vua Gia Long là thể hiện sự nhân từ hay bởi vì say đắm trước nhan sắc của nàng mà nó chính là chiêu trả thù tàn độc của vị hoàng đế này Qua chuyện khuê phòng, hoàng đế Gia Long lấy vợ người sau khi phanh thây chồng, đã khoái trá tâm đắc sau những năm dài bôn tẩu, bị quân Tây Sơn quật mồ tiên tổ ‘‘Sự sung sướng khi quật mồ kẻ thù (Tây Sơn) chỉ có một lần Còn Ngọc Bình (vợ Quang Toản) là một ngôi mộ sống có thể quật lên bao nhiêu lần cũng được Những đêm ở bên nàng, vua tận hưởng niềm sướng thoả của mình, ngài cố ý kéo dài nó, lần này sang lần khác" Thật xót xa cho số phận và duyên

tình của Ngọc Bình Từ đây, người đọc như hình dung ra được chân dung tàn ác, nhẫn tâm, thiếu bao dung của một vị hoàng đế Hay một nhân vật nữ nữa là Thể Cúc - con gái yêu của Tùng Thiện Vương Miên Thẩm, sau bị điên vì chồng là Đoàn Trưng cầm đầu khởi nghĩa Chày Vôi bị xử tử Thể Cúc được đặc xá nhưng nàng đã như bông cúc rũ tàn ở chính tuổi

thanh xuân của mình Hay “dâm nữ” Tống thị - người đẹp được Chúa thượng Nguyễn Phúc Lan sủng ái sau cũng chịu số phận bi thảm vì những toan tính mộng bá vương trên bàn cờ chính trị của những người đàn ông từng mê say nàng

Tinh thần hậu hiện đại hoài nghi với tất cả, hoài nghi cả lịch sử là điều chưa từng thấy trong văn học hiện đại Lịch sử được nhìn nhận từ nhiều góc độ, không còn là cái lịch

sử “đáng tin” như chúng ta vẫn nghĩ trước đây, Trần Thùy Mai đã tạo ra những lịch sử giả

để người đọc nhìn nhận lại quá khứ Vua Gia Long đã quật mồ tiên tổ vua Quang Trung sau khi ông tạo nên nghiệp đế Nhưng sự thật lịch sử đã viết lại rằng chính vua Quang Trung trước đó cũng đã cho binh lính quật mồ mả tổ tiên nhà Nguyễn Ánh Với hành động như vậy thì thật khó phán xét ai ác hơn ai Rốt cuộc những đau thương lại trút hết lên người phụ

nữ Vì sao càng ở vào địa vị tôn quý, người ta càng ham hố càng tàn ác, lạnh lùng, gớm ghê?

2.2 Đối thoại với quá khứ để dự báo cho xã hội hiện đại

Không ai có thể làm lại được lịch sử nhưng những bài học của nó thì không bao giờ

cũ Dẫu là kể chuyện cổ tích, Trần Thùy Mai trước sau viết về cuộc sống ngày hôm nay

Đó là sự sa sút của đạo đức đang diễn ra hàng ngày hàng giờ trong mọi ngõ ngách của xã hội Và tác giả đã nhìn thẳng vào sự thật của đời sống hiện tại Tác giả đã không ngần ngại nêu lên những vô cảm, ích kỉ, kể cả những sự thật rùng rợn, khủng khiếp

Đối thoại với lịch sử, Trần Thùy Mai và người đọc cùng nhìn lại thân phận đáng thương của thân phận người phụ nữ xưa từ đó trân trọng, đề cao quyền bình đẳng của nữ giới trong thời hiện đại

Với tư cách một nhà văn viết truyện ngắn và tiểu thuyết lịch sử, bắt đầu từ những hoài nghi, trăn trở đối với quá khứ, Trần Thùy Mai đã để người đọc nhìn về những sự kiện lịch sử và con người quá khứ trong sự phức tạp, nhiều chiều Một trong những điều góp phần làm nên thành công của Trần Thùy Mai chính là việc nhà văn đặt ra những vấn đề của quá khứ để suy ngẫm về hiện tại và tương lai, từ đó tìm kiếm giải pháp để khắc phục những bài toán nan giải đang diễn ra trong cuộc sống hôm nay

Thứ nhất, đó là bài học về công lí, về lẽ công bằng trong cuộc sống ở mọi thời đại Nhiều khi những cái mà chúng ta vẫn gọi là chuẩn mực đạo đức, là công lí… luôn phải ở dưới chân của quyền lực và đứng về phe cái mạnh, về bên thắng cuộc như khi Nguyễn Ánh lật đổ triều đại Tây Sơn trong con mắt của triều đình và người đương thời gọi triều đại Tây Sơn là ngụy triều Văn chương, trong một chừng mực nào đó, sẽ viết lại lịch sử, cởi bớt oan khiên cho kẻ thất thế

Thứ hai, nhà văn cũng gợi nhắc sự cảnh tỉnh trước những tham vọng quyền lực Đọc

các truyện Thần nữ đi chân không, Nàng công chúa té giếng, Án lục người đàn bà họ Tống,

Lửa hoàng cung ta chợt nhận ra: những vị quan quyền cao chức trọng thì gian xảo, cáo già

còn bậc đế vương thì vô tình, thâm hiểm không ai sánh bằng Chốn hoàng cung xa hoa đó không hề thiếu thứ gì nhưng chỉ thiếu một thứ đó là tình người Bậc đế vương vì sự nghiệp lớn mà quên lãng lòng bao dung, nhân hậu, liệu triều đại như thế có thể vững bền? Từ quá khứ lịch sử, nhà văn đã đặt ra được những câu chuyện có giá trị quan trọng cho xã hội hôm nay Thời nào cũng vậy, con người cần giữ được cái tâm trong sáng, thiện lành

Thứ ba, mỗi câu chuyện của Trần Thùy Mai là một tình khúc buồn, nhẹ nhàng mà sâu lắng Mỗi câu chuyện khép lại đều phảng phất dư vị tiếc nuối, xót xa Những tình khúc buồn ấy nhắc nhở mọi người phải biết tận hưởng, phải biết bảo vệ, phải biết nâng niu, trân trọng cái đẹp và hạnh phúc trong cuộc sống

Viết về truyện ngắn giả lịch sử, Trần Thùy Mai đã khéo léo truyền tải những bài học cho hậu thế hôm nay Có thể nói, khả năng sáng tạo, hư cấu của nhà văn Trần Thùy Mai đã góp phần giúp độc giả hiểu một cách tường tận hơn nhiều sự kiện trong tài liệu lịch sử Với

tư duy hiện đại về lịch sử, Trần Thùy Mai đã nhìn ngắm quá khứ từ những góc nhìn mới,

có chiều sâu nhân văn, nhân bản hơn Lịch sử trong truyện ngắn giả lịch sử Trần Thùy Mai

là lịch sử thuộc về cá nhân, lịch sử ghi dấu từng thân phận con người, những con người đời thường trước khi trở thành những bậc vĩ nhân

Những gì đã xảy ra hoặc có thể xảy ra trong quá khứ, dẫu thánh thiện hay xấu ác, dẫu đáng tự hào hay đau buồn, tủi nhục…, vẫn là những bài học quý giá cho chúng ta hôm nay Bởi lẽ, suy cho cùng, giá trị quan trọng nhất, to lớn nhất, vĩ đại nhất của quá khứ chính