Tiểu luận CSVHVN - Diện mạo văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần và những ảnh hưởng đến sự phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn hiện nay

Việc tìm hiểu diện mạo văn hóa Đại V iệt thời Lý – Trần , sẽ giúp chúng ta có sự hiểu hơn về nền văn hóa Đại Việt th ời Lý – Trần nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung, đồng thời hiểu

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Việt Nam là một quốc gia có nền văn hóa đa dạng, phong phú với nhữn

g nét đặc trưng và độc đáo, không thể nhầm lẫn với một nước nào trên thế giớ

i Một trong những nét tinh hoa của văn hóa Việt Nam đó chính là nền văn hóa Đại Việt Dưới thời Lý Trần nét văn hóa này đã trở nên phong phú ở một tầm cao mới Như Lê Quý Đôn đã nhận định: “Nước Nam ở hai triều Lý, Trần nổi tiếng là nền văn minh” Trong lịch sử hàng năm của dân tộc Việt Nam, thời đại Lý – Trần được xem như mốc son chói lọi, đánh dấu bước ngoặt căn bản t rong tư duy, nhận thức của người Việt về lòng yêu nước và tinh thần độc lập, t

ự cường Thời Lý – Trần là thời kỳ nhà nước phong kiến củng cố và phát t riển chế độ trung ương tập quyền, nhiều cải cách về chính trị, kinh tế, quân

sự đem lại thành quả rực rỡ về nhiều mặt Trên cơ sở về chính trị, kinh tế, nền văn hóa cũng được phát triển mạnh mẽ Việc tìm hiểu diện mạo văn hóa Đại V iệt thời Lý – Trần , sẽ giúp chúng ta có sự hiểu hơn về nền văn hóa Đại Việt th

ời Lý – Trần nói riêng và văn hóa Việt Nam nói chung, đồng thời hiểu rõ h

ơn bản sắc dân tộc mình Với những lý do trên, tôi đã chọn đề tài: “Diện m

ạo văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần và những ảnh hưởng đến sự phát triển văn hóa Việt Nam hiện nay”.

2 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

2.1 MỤC ĐÍCH

Nghiên cứu và làm rõ diện mạo văn hóa Đại Việt thời kỳ Lý – Trần và c

hỉ ra những ảnh hưởng của nền văn hóa này đến sự phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn hiện nay

2.2 NHIỆM VỤ

Tìm hiểu về văn hóa và bối cảnh lịch sử thời Lý - Trần

Khái quát nền văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần rồi trình bày diện mạo văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần

Những ảnh hưởng đến sự phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn hiện nay

Đưa ra các giải pháp để bảo tồn và phát huy trong việc giữ gìn văn hó

a Đại Việt thời Lý – Trần

3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Diện mạo văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần và những ảnh hưởng đến s

ự phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn hiện nay

3.2 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Về không gian: Tìm hiểu diện mạo văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần

Về thời gian: Đề tài tập trung nghiên cứu nền văn hóa Đại Việt trong kh

oảng thời gian từ năm (1009 - 1400)

4 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

Để thực hiện đề tài này, tôi đã dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, những quan điểm đường lối , chính sách của Đảng về văn hóa, các công trình nghiên cứu văn hóa của các n

hà khoa học trong và ngoài nước

4.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Tác giả quán triệt những nguyên tắc phương pháp luận của Chủ nghĩa D

uy vật biện chứng và chủ nghĩa Duy vật lịch sử, đồng thời sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể như: phương pháp nghiên cứu logic kết hợp

phương pháp lịch sử, phân tích tổng hợp, phương pháp liên ngành, phương pháp tiếp cận hệ thống,…

5 KẾT CẤU KHÓA LUẬN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và tài liệu tham khảo, nội dun

g của đề tài được bố cục gồm ba chương:

Chương I: Khái quát chung về văn hóa và bối cảnh lịch sử nước Đạ

i Việt thời Lý – Trần

Chương II: Diện mạo văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần và những ảnh hưởng đến sự phát triển văn hóa Việt Nam giai đoạn hiện nay

Chương III: Giải pháp để bảo tồn và phát huy trong việc giữ gìn vă

n hóa Đại Việt thời Lý – Trần

NỘI DUNG CHƯƠNG I: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ VĂN HÓA VÀ BỐI CẢNH

LỊCH SỬ NƯỚC ĐẠI VIỆT THỜI LÝ – TRẦN 1.1 Khái quát chung về văn hóa

1.1.1 Khái niệm văn hóa

Trong Giáo trình Cơ sở văn hóa Việt Nam (PGS.TS Phạm Ngọc Trung , Nxb Hà Nội, 2013, tr24.) đã đưa ra khái niệm: Văn hóa là một khái niệm gầ

n gũi với cuộc sống hàng ngày của mỗi chúng ta Theo nghĩa thông dụng nhấ

t, người ta thường hiểu văn hóa là những nét tinh hoa, những nét đẹp của cuộ

c sống cộng đồng hoặc là cách ứng xử giữa con người với nhau trong xã hội

1.1.2 Các loại hình văn hóa

Văn hóa vật chất: Bao gồm những lĩnh vực của văn hóa mà con ngườ

i có thể dùng giác quan để cảm nhận

Văn hóa tinh thần: Bao gồm những trạng thái, những hoạt động củ

a con người mà người ta không thể dùng giác quan để nhận biết, mà phải dùn

g tư duy trừu tượng, cũng như sự suy lý thì mới có thể nhận biết được

1.2 Bối cảnh nước Đại Việt thời Lý – Trần

Thời đại Lý – Trần là thời đại huy hoàng trong lịch sử Việt Nam Hai triều đại phát triển nối tiếp nhau gần bốn thế kỷ và thể hiện nhiều nét tương đồn

g Đây là thời kỳ các triều đại phong kiến Việt Nam, xâu dựng Nhà nước phon

g kiến trung ương tập quyền hùng mạnh, khẳng định sức mạnh dân tộc, thực h iện nền độc lập tự chủ vững bền sau 1000 năm mất nước, đây cũng là thời kỳ v

ăn hóa Việt Nam được phục hưng mạnh mẽ Hào quang của văn hóa Đông Sơ

n được tỏa sáng một thời gian dài bị lu mờ

Triều đại Lý - Trần cũng dựa trên cơ sở của nền kinh tế điền trang, thái ấ

p Vua là chủ sở hữu tối cao với đất đai và nhà vua tiến hành phân phong ruộn

g đất cho các vương hầu, quí tộc Tùy theo phẩm hàm cao thấp mà nhận phần ruộng đất phân phong làm điền trang thái ấp lớn hoặc nhỏ Các vương hầu, qu

í tộc, quan lại không có chế độ lương bổng mà sử dụng ruộng đất nhà vua ban cho để phát canh, thu tô cho tá điền lấy nguồn lợi mà sinh sống Những người được hưởng lương lộc, ruộng đất vua ban phát cho phải thực hiện một số n ghĩa vụ với nhà nước về các mặt kinh tế, chính trị, quân sự Chế độ điền trang thái ấp là nền tảng chủ yếu quy định một số đặc điểm văn hóa của thời đại Lý – Trần về các mặt xây dựng hệ thống chính trị, tuyển dụng nhân tài, xây dựng các công trình, kiến trúc tôn giáo

Nhìn chung, triều đại Lý – Trần tương đối ổn định và phát triển nhưng x

en kẽ trong thời kỳ phát triển đó cũng xuất hiện, những cuộc biến loạn, hoặc nh ững mâu thuẫn lúc công khai, lúc ngấm ngầm giữa các bè phái phong kiến

CHƯƠNG II: DIỆN MẠO VĂN HÓA ĐẠI VIỆT THỜI LÝ- TRẦN VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA VIỆT NAM

GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 2.1 Diện mạo văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần

2.1.1 Khái quát nền văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần

Cùng với sự lớn mạnh về chính trị và kinh tế, các vương triều Lý, Trần

đã chứng kiến một sự phát triển rực rỡ về văn hóa Đây là giai đoạn thịnh đạt c

ủa nền văn hóa Đại Việt

Đây là những thế kỷ phục hưng, văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần đã trở nên phong phú và phát triển ở một tầm cao mới qua một quá trình tiếp biến và tích hợp văn hóa Trên cơ sở cốt lõi của nền văn hóa Việt cổ, với tư cách là nh ững vương triều phong kiến độc lập, các triều đình Lý – Trần đã tự nguyện, ch

ủ động tiếp thu và cải biến các yếu tố của văn hóa Đông Á Trung Hoa, cũng nh

ư nền văn hóa Champa phương Nam chịu ảnh hưởng Ấn Độ, tích hợp vào nền văn hóa dân tộc Tuy nhiên lúc này, những ảnh hưởng văn hóa ngoại sinh du nhập còn ở mức độ hạn chế, được gạn lọc luyện hợp thành những yếu tố nội sinh

Cũng như về mặt xã hội, văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần đã pha trộ

n giữa những yếu tố Nam Á và Đông Á trong một vị thế cân bằng văn hóa Sự cân bằng đó thể hiện trong tính đối trọng lưỡng nguyên đan xen giữa Phật, Đạo và Nho, giữa văn hóa dân gian làng xã và văn hóa quan liêu cung đình

Xu hướng phát triển là từ yếu tố vượt trội của văn hóa Nam Á dân gian Phật gi

áo trong thời kỳ đầu chuyển sang sắc thái văn hóa Đông Á quan liêu Nho giáo trong giai đoạn cuối

2.1.2 Về văn hóa vật chất

Trong thời đại Lý – Trần đã đạt được một số thành tựu quan trọng Thành tựu to lớn thứ nhất ở thời kỳ này là xây dựng được kinh thành Thăng L

ong Từ 1009, khi Lý Công Uẩn lên ngôi vua thay thế triều Tiền Lê, ông đã ch

o dời đô từ Hoa Lư ra Thành Đại La (Thăng Long) Kinh đô Thăng Long đư

ợc xây dựng ven bờ sông Hồng, nơi trung tâm trời đất được kết cấu bởi 3 vòng thành: Thành Nội, thành Trung, thành Ngoại Thành Nội là khu vực ở và làm việc của vua cùng Hoàng tộc, thành Trung là nơi làm việc của các quan lại tr ong Tam ty, lục bộ, thành Ngoại là nơi ở và buôn bán, sinh hoạt của dân cư K inh thành có 4 cổng ở 4 hướng: Tường Phù(Đông), Quảng Phúc (Tây), Đại Hư

ng (Nam), Diệu Đức (Bắc) Cổng thành phía Bắc có sông Tô Lịch chảy qu

a, phía nam thành là sông Kim Ngưu, phía đông thành là sông Hồng Bằng con đường thủy này, nhà vua có thể đi thuyền ra sông Hồng, sông Đuống, sông Đ

áy rồi ra biển

Trong kinh thành, vua cho xây dựng các cung điện: Càn Nguyên, Tập hi

ền Giảng võ, Long An, Long Thụy, Nhật Quang, Nguyệt Minh, rồi Lầu Ngũ P hụng, cung Thúy Hoa Những cung điện này được xây dựng theo lối cổ truyền , đó là nhà làm trên hệ thống cột gỗ, thưng ván bức bàn, có nhiều tầng mái lợp ngói âm dương, sử dụng các hình rồng, phượng bằng đất nung rất sinh độ

ng để trang trí trên bờ nóc và diềm mái

Trong kinh thành Thăng Long cũng được xây dựng một số ngôi chùa: C hùa Diên Hựu (Một Cột), chùa Hưng Thiện, chùa Thắng Nghiêm… Chùa Một Cột tuy không lớn nhưng lại thể hiện sâu sắc triết lý Phật giáo Việt Nam Chù

a Một Cột là biểu tượng hoa sen, vươn lên giữa một hồ nước hình vuông Về hì

nh thức, chùa làm trên một cột gỗ lim lớn, phía trên được thể hiện 8 mái có đầ

u dao uốn cong lên hình bông hoa sen Hoa sen tượng trưng cho sự thanh cao, khiêm nhường và nhẫn nại Hoa sen mọc từ bùn nhưng lại kết thành một búp lửa hồng, thơm ngát Mỗi khi hè về, những búp sen hồng nhô lên giữ

a thảm lá sen xanh ngát, vươn lên trong nắng gió bằng một nhánh cây thẳng đ ứng rất hiền hòa mà lại toát lên một bản lĩnh cao sang Kể cả khi hè qua, thu đ

ến, những cánh lá sen cứ úa héo dần, những bông hoa sen sau một thời gian nở

xòe, cháy hết mình, hiến dâng cho đời những gì tinh hoa nhất lại lặng lẽ ẩn m ình vào dòng nước hồ xanh mát, giấu mình trong những lớp bùn để chờ mùa sau, như mối nhân duyên luân hồi lại vươn lên mạnh mẽ, tô điểm cho cõi trần gian thêm tươi đẹp

Biểu tượng chùa Một Cột – Hoa sen gần gũi mà sâu sắc, là sự kết tinh tr

í tuệ, tinh thần Phật giáo Việt Nam một cách độc đáo lạ thường

Ở các địa phương, ngoài khu vực kinh thành, các hoàng hậu, công chúa, phi tần có điều kiện thường cung tiến cho nhà Phật những khoản tiền rất lớn

để xây dựng những ngôi chùa có quy mô to lớn Ở thời đại Lý – Trần chùa thường gắn với núi non, sông nước, mây trời Những ngôi chùa Phật Tích, chùa Giạn, chùa Yên Tử, chùa Dâu, chùa Keo, chùa Thái Lạc… Là những ngôi chùa nổi tiếng ở nước ta đều được xây dựng vào giai đoạn thế kỷ XI- XI

V Kiến trúc Phật giáo thời Lý – Trần luôn được thể hiện trong bố cục đăng đố

i, chiều cao vừa phải, tạo ra một không gian kiến trúc thâm nghiêm phù hợp vớ

i triết lý phật giáo

Trong khuôn viên một số chùa cũng được xây dựng tháp bằng gạc

h nung, cao 11 – 13 tầng, là nơi chôn cất xá lỵ Phật Các tháp Báo Thiên, Chư ơng Sơn, Sùng Thiện – Diên Linh, Phổ Minh, Bình Sơn,… là những tháp Phật

có quy mô hoành tráng cũng được xây vào thời kỳ này

An Nam tứ đại khí (4 hiện vật bằng đồng cỡ lớn của An Nam) là những

kỳ tích của giai đoạn này Các sử gia nhà Tống khi tiếp xúc với Chuông Qui Đ iền (Thăng Long), tháp Báo Thiên (Thăng Long), vạc Phổ Minh (Nam Đ ịnh) và tượng Phật chùa Quỳnh Lâm (Quảng Ninh) đã phải thán phục vì qui m

ô đồ sộ và kỹ thuật tinh xảo của nghệ thuật đúc đồng nước ta

Theo các nhà nghiên cứu lịch sử mỹ thuật Việt Nam thì con rồng thời L

ý - Trần cũng có những điều hết sức đặc biệt Tiếp nối từ văn hóa Đông Sơn và tâm thức cư dân nông nghiệp cổ truyền, hình tượng con rồng thời Lý – Trần v

ẫn thể hiện tín ngưỡng thờ Nước, cầu mong mưa thuận gió hòa Rồng là con v

ật tưởng tượng không có thật trong thực tế, đó là sự kết hợp của những loài b

ò sát (rắn, trăn, cá sấu) với loài thú (sư tử) để thể hiện sự uyển chuyển, sức mạ

nh và nguồn sinh lực vũ trụ dồi dào Rồng thời Lý – Trần có thân dài, uốn khú

c theo kiểu hình sin tương đối đều đặn, không có vẩy, đầu sư tử với mũi to, mắt lồi, có bờm và mào lửa dài, vừa thực, vừa ảo, vừa gần gũi, vừa linh thiêng Hình dáng bay lên của con rồng thời Lý – Trần biểu tượng cho một thời h oàng kim của chế độ phong kiến Việt Nam, khẳng định sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, sức mạnh của vương quyền Rồng ở đây đã được thần thánh hóa, đồn

g nghĩa với mặt trời, với sức mạnh vũ trụ, mây, mưa, sấm chớp để phù hộ c

ho đất nước thái bình, toàn dân no đủ

Văn Miếu – Quốc Tử Giám được khởi công xây dựng từ thời Lý (1070 ) là một quần thể kiến trúc tiêu biểu cho sự ảnh hưởng Nho giáo vào nước ta V

ăn Miếu nằm ở trung tâm kinh thành Thăng Long, trên một vùng đất rộng lớ

n được xây dựng theo kiểu đặc trưng phương Đông: Qui mô vừa phải, hài hòa với tự nhiên, hài hòa âm – dương Trong khái niệm kiến trúc có khu trung tâm

và Hồ Văn Hồ Văn là nơi để các trí thức, nghệ sĩ bình văn, thơ, biểu diễn ngh

ệ thuật Khu Trung tâm từ ngoài vào trong có cổng tam quan – Văn Miếu môn , Đại Trung môn, Khuê Văn Các, Thiên Quang Tỉnh (Hồ nước), hai dãy nhà bi

a chạy dọc hai bên tả hữu, Đại thành môn, Đại Bái Đường, Hậu Cung, Khu Th

ái học Có một số kiến trúc được bổ sung thêm thời Lê, thời Nguyễn, nhưng ta vẫn thấy sự cân đối, hài hòa

Cùng với kiến trúc, các nghề thủ công rất phát triển ở thời Lý, như ngh

ề dệt, gốm, mĩ nghệ,… Nghề dệt đã có nhiều thành tựu Từ vải, lụa đến những loại gấm đoạn với đủ các màu sắc và họa tiết trang trí đặc sắc đã được những người thợ dệt khéo tay và thông minh nhà Lý làm ra

Nghề gốm có bước phát triển khá dài và đạt trình độ cao Những lò gốm thời này làm ra khá nhiều gạch, ngói, đặc biệt là loại ngói bằng sứ trắng, ngói tráng men và những loại gạch khổ lớn có trang trí và khắc niên hiệu đời Lý

Thời Trần, nghề thủ công còn có những bước phát triển mới, hình thành những làng nghề chuyên sản xuất một mặt hàng nhất định, như làng Ma Lôi (H

ải Hưng) Kinh thành Thăng Long mở rộng chia thành 61 phường Tại đây khô

ng chỉ có chợ mà còn có phường thủ công và phố xá buôn bán

2.1.3 Về văn hóa tinh thần

2.1.3.1 Hệ tư tưởng

Đặc trưng nổi trội thời Lý – Trần là sự dung hòa tam giác (Nho – Phật – Đạo), còn gọi là chính sách Tam giáo đồng nguyên Tinh thần văn hóa Lý – T rần là tinh thần khai phóng đa nguyên phối hợp Phật, Nho, Đạo cùng các tín ng ưỡng dân gian khác kể cả ảnh hưởng đến tôn giáo Chămpa

Đến thế kỷ X, Phật giáo đã có những bước phát triển lớn, nhiều chùa ch iền xuất hiện Đó là các đại danh lam kiêm hành cung, các trung danh lam và chùa của các đại sư Tất nhiên là ngay từ cuối thời Bắc thuộc, đạo Phật đã có

tư cách là một tác nhân của khối đoàn kết, là chỗ dựa tinh thần của dân tộc Đặ

c biệt vai trò quan trọng của các tri thức Phật giáo lúc bấy giờ Tinh thần đó vẫn được duy trì dưới thời Lý nhằm tạo ra một phần sức mạnh của sự kiến thi

ết Trong một chừng mực, chúng ta thấy khá rõ, đạo Phật thời này đã nhập thế,

vì yêu cầu của con người mà tồn tại và phát triển Sự dung hồi với tín ngư ỡng dân dã cũng là điểm nổi, để tạo ra một đạo Phật được Việt hóa, phù hợp với hoàn cảnh Năm 1031, triều Lý bỏ tiền ra xây dựng 950 chùa Năm 112

9, mở hội khánh thành 84000 bảo tháp (tháp hàng đất nung) Nhà vua và tần

g lớp quý tộc rất sùng mộ đạo Phật Thời kỳ này các sư tâng và tín đồ Phật giá

o phát triển về cả số lượng lẫn chất lượng Theo nhà sử học Lê Văn Hưu, đời L

ý “nhân dân quá một nửa làm sãi, trong nước chỗ nào cũng có chùa” Nhiều v

ị cao tăng nổi tiếng là người Việt Nhà chùa chiếm hữu khá nhiều ruộng đất, d

o đó có một cơ sở kinh tế nhất định

Nho sỉ còn thưa thớt, vì thế nhà chùa cũng là nơi đào tạo ra những s

ư tăng đồng thời là những trí thức thời đại Những trí thức Phật giáo này đã nố