Tiểu luận CSVHVN - Diện mạo của văn hoá Đại Việt thời Lý – Trần và những ảnh hưởng đến sự phát triển văn hoá Việt Nam hiện nay

Việc nghiên cứu “Diện mạo của văn hoá Đại Việt thời Lý – Trần và những ảnh hưởng đến sự phát triển văn hoá Việt Nam hiện nay” là vấn đề cần quan tâm để nghiên cứu để giúp mọi người có cá

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trong lịch sử hàng ngàn năm của dân tộc Việt Nam, thời đại Lý - Trần được xem như là mốc son chói lọi, đánh dấu bước ngoặt căn bản trong tư duy, nhận thức của người Việt về lòng yêu nước và tinh thần độc lập, tự cường

Thời đại Lý – Trần là thời kỳ huy hoàng trong lịch sử Việt Nam Hai triều đại phát triển nối tiếp nhau gần 4 thế kỷ và thể hiện nhiều nét tương đồng Đây

là thời kỳ các triều đại phong kiến Việt Nam, xây dựng được Nhà nước phong kiến trung ương tập quyền hùng mạnh, khẳng định sức mạnh dân tộc, thực hiện nền Độc lập tự chủ vững bền sau 1000 năm mất nước, đây cũng là thời kỳ văn hoá Việt Nam được phục hưng mạnh mẽ Hào quang của văn hoá Đông Sơn được toả sáng sau một thời gian dài bị lu mờ

Văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần chính là một sức mạnh tinh thần, vừa là một xung lực vừa là một kháng thể trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước Đồng thời nó cũng là một tố chất cố kết cộng đồng người Việt, trên cơ sở tìm về một cội nguồn lịch sử và văn hóa chung, làm chín muồi ý thức quốc gia

và tinh thần dân tộc Việt

Việc nghiên cứu “Diện mạo của văn hoá Đại Việt thời Lý – Trần và những ảnh hưởng đến sự phát triển văn hoá Việt Nam hiện nay” là vấn đề cần quan tâm để nghiên cứu để giúp mọi người có cái nhìn sâu sắc về một nền văn

hoá trong một thời đại hoàng kim đặc biệt giúp mọi người nhận thức được ý thức và hành động để vảo vệ bản sắc văn hoá của Việt Nam

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu và làm rõ diện mạo văn hoá Đại Việt thời kỳ Lý – Trần và chỉ

ra những ảnh hưởng của nền văn hoá này đến sự phát triển văn hoá Việt Nam giai đoạn hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để hoàn thành mục đích trên, tiểu luận sẽ giải quyết một số nhiệm vụ cơ bản sau:

 Làm rõ diện mạo của văn hoá Đại Việt thời kỳ Lý – Trần

 Khảo sát những ảnh hưởng của văn hoá Đại Việt thời kỳ Lý – Trần đến

sự phát triển văn hoá Việt Nam giai đoạn hiện nay

 Đề ra giải pháp bảo tồn văn hoá Đại Việt thời kỳ Lý – Trần đối với văn hoá Việt Nam hiện nay từ đó giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá của dân tộc Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Diện mạo văn hoá Đại Việt thời kỳ Lý – Trần và những ảnh hưởng đến sự phát triển văn hoá Việt Nam giai đoạn hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

 Các mặt văn hoá tạo nên diện mạo văn hoá Đại Việt thời Lý – Trần như: vật chất, tinh thần – phi vật thể

 Những yếu tố của văn hoá Đại Việt thời Lý – Trần ảnh hưởng đến sự phát triển văn hoá Việt Nam hiện nay như: môi trường tự nhiên, môi trường xã hôi, hoàn cảnh lịch sử và nhân tố con người

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Để thực hiện đề tài này, tôi đã dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá; những quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng về văn hoá; các công trình nghiên cứu văn hoá của các nhà khoa học trong và ngoài nước

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả quán triệt những nguyên tắc phương pháp luận của Chủ nghĩa Duy vật biện chứng và Chủ nghĩa Duy vật lịch sử, đồng thời sử dựng các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể như: phương pháp logic kết hợp phương pháp lịch sử, phân tích và tổng hợp; phương pháp liên ngành; phương pháp tiếp cận hệ thống…

5 Kết cấu của tiểu luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

đề tài được chia làm 3 chương:

Chương I Các khái niệm về văn hóa

Chương II Diện mạo văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần

Chương III Những ảnh hưởng của văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần đến sự pháp triển văn hóa Việt Nam hiện nay

NỘI DUNG Chương I Diện mạo văn hoá Đại Việt thời kỳ Lý – Trần

1.1 Khái niệm văn hoá

Có hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hoá, thậm chí còn nhiều hơn

thế Theo UNESCO: “Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động và sáng tạo

trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc”.

Còn theo Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc

sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo

và phát minh đó tức là văn hóa”.

Nhưng khái niệm của khoa Tuyên truyền Học viện Báo chí và Tuyên

truyền lại có tính bao quát cao nhất: “Văn hoá là một tổng thể hệ thống những

giá trị, những chuẩn mực, những thói quen, những hoạt động thực tiễn, có ý thức, mang tính xã hội, sáng tạo và nhân văn của một cộng đồng người nhất định trong lịch sử nhằm thoả mãn nhu cầu của cuộc sống và tạo ra bản sắc riêng”.

1.2 Diện mạo văn hoá Đại Việt thời kỳ Lý – Trần

1.2.1 Cơ sở hình thành văn hoá Đại Việt thời kỳ Lý – Trần

Thời Lý - Trần là thời kỳ kinh tế, xã hội Việt Nam bước sang một trang mới trong lịch sử, với sự phát triển toàn diện, vượt bậc về mọi mặt:

Về kinh tế, nhà nước Đại Việt thời Lý - Trần đã quan tâm nhiều đến nông

nghiệp. Những hành động nhà vua Lý, Trần trực tiếp đi cày ruộng, xem gặt, kiểm tra đập nước, chỉ đạo dân đắp đê, giữ nước đều không nằm ngoài mục đích

khuyến nông. Bên cạnh đó, chính sách “Ngụ binh ư nông” cũng được thực hiện

dưới thời Lý và duy trì ở thời Trần

Về thủ công nghiệp, dưới thời Lý - Trần ngành nghề thủ công rất đa dạng

như dệt lụa, nung gạch ngói, làm đồ gốm, luyện kim, đúc chuông, đúc tiền,

xưởng chế tạo vũ khí… Các nghề thủ công khác như nghề xây dựng, mộc, khắc

chạm đá, thủ công mỹ nghệ, đúc kim loại, nghề khắc in gỗ  cũng rất phát triển.

Về thương nghiệp, dưới thời Lý - Trần cũng phát triển mạnh Một số

phường thủ công ở Thăng Long xuất hiện

Về chính trị, xã hội: Nhà Lý chuyển đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, thiết

lập một triều đình tập trung quyền hành vào tay Hoàng Đế Trong triều đình, đại

thần đứng đầu hai ban văn võ là tể tướng và các á tướng. Các vua Trần đề cao vị

trí bản thân, đồng nhất ngôi vua với đất nước, ngoài ra, để quyền lợi dòng họ duy trì bền vững, một chế độ nội hôn dòng họ của nhà Trần cũng được thực hiện

nghiêm ngặt Đặc biệt, dưới triều Lý - Trần tồn tại hệ thống Tăng ban. Tăng ban

là một trong bốn ban chỉ xuất hiện dưới thời Lý – Trần

1.2.2 Diện mạo văn hoá Đại Việt thời kỳ Lý – Trần

Cùng với sự lớn mạnh về chính trị và kinh tế, các vương triều Lý – Trần

đã chứng kiến một sự phát triển rực rỡ về văn hóa Đây là giai đoạn thịnh đạt của nền văn hóa Đại Việt Như Lê Quý Đôn đã khẳng định “Nước Nam ở hai triều

Lý – Trần nổi tiếng là văn minh”

a Về mặt văn hoá vật chất

Kiến trúc

Nhìn chung, kiến trúc thời Lý mang tính hoành tráng, quy mô; kiến trúc thời Trần mang tính thực dụng, khoẻ khoắn Tinh thần Phật giáo đã thấm đượm trong các công trình này Thành Thăng Long, các khu lăng mộ và phủ đệ, một số ngôi chùa (chùa Một Cột, chùa Hưng Thiện, chùa Thằng Nghiên), các tháp phật

có quy mô hoành tráng và Văn Miếu – Quốc Tử Giám,…

Nghệ thuật đúc đồng, điêu khăc

An Nam tứ đại khí (4 hiện vật bằng đồng cỡ lớn của An Nam: Chuông Qui Điền, tháp Báo Thiên, vạc Phổ Minh, tượng Phật chùa Quỳnh Lâm) Các bức phù điêu đời Lý- Trần phần lớn đều chạm khắc các hình tượng Phật giáo (toà sen, lá đề, sóng nước), hình tượng các tiên nữ múa hát,

Điêu khắc thời Lý – Trần tiêu biểu là hình tượng con rồng vẫn thể hiện tín ngưỡng thờ Nước, cầu mong mưa thuận gió hoà nhưng có thân dài, uốn khúc theo kiểu “hình sin” tương đối đều đặn, thân không có vẩy, đầu sư tử với mũi to,

mắt lồi, có bờm và mào lửa dài tạo cảm giác vừa thật, vừa ảo, vừa gần gũi vừa linh thiêng Hình dáng bay lên của con Rồng thời Lý – Trần là biểu tượng cho thời kỳ hoàng kim của chế độ phong kiến Việt Nam, khẳng định sức mạnh đại đoàn kết của dân tộc, sức mạnh của vương quyền Rông ở đây được thần thánh hoá, đồng nghĩa với Mặt trời, với sức mạnh vũ trụ mây, mưa, sấm chớp để phù

hộ đất nước thái bình, toàn dân no đủ

Mỹ thuật thời Lý - Trần, còn có các đồ gốm, dáng hình đơn giản, thanh thoát Có các loại men đàn hoa nâu, men hoa lam và loại men ngọc trắng xanh nổi tiếng Nghệ thuật biểu diễn ca múa nhạc thời Lý- Trần phát triển phong phú, chịu ảnh hưởng của cả nghệ thuật Nam Á và Đông Á, được biểu diễn rộng rãi trong dân gian cũng như được ưa chuộng trong sinh hoạt cung đình

Trang phục: được coi là tiền đề của “chuẩn mực thời trang Việt”

b Về mặt văn hoá tinh thần – phi vật thể

Tín ngưỡng, tôn giáo

Tiếp nối văn hóa thời Ngô – Đinh – Tiền Lê, nhưng các tư tưởng tôn giáo bắt đầu thể hiện đậm nét hơn và có sự phân hóa rõ rệt Tư tưởng tiến bộ và tinh thần, trí tuệ minh sáng, quảng đại của Phật đã tác động, ảnh hưởng sâu sắc đến đường lối chính trị, quan hệ ngoại giao và các dòng văn hóa: kiến trúc, điêu khắc, thơ văn, nghệ thuật ở thời kỳ này thấm đẫm mầu thiền Nho giáo và Đạo giáo cũng dần phát huy ảnh hưởng cùng với Phật giáo Tư tưởng chính trị và

tâm linh tín ngưỡng của người dân Đại Việt thời Lý – Trần là sự kết hợp hài hòa giữa Nho – Phật – Đạo

Nhìn chung, các nhà nước Lý – Trần đã chủ trương một chính sách khoan dung hòa hợp và chung sống hòa bình giữa các tín ngưỡng tôn giáo như tín ngưỡng dân gian, Phật, Đạo, Nho Đó chính là hiện tượng Tam giáo đồng nguyên, Tam giáo tịnh tồn ở thời kỳ này Nói như Phan Huy Chú, “thời Lý – Trần, dù là chính đạo hay dị đoan đều được tôn chuộng, không phân biệt” Trên nền tảng đó, nhìn chung các tín ngưỡng dân gian, Đạo giáo và đặc biệt là Phật giáo đã được tôn sùng Các tín ngưỡng dân gian cổ truyền như tín ngưỡng thần linh, vật linh, tục thờ Mẫu, tục sùng bái anh hùng, pha trộn với Đạo giáo đã được

tự do phát triển và khuyến khích

Giáo dục, khoa cử

Thời đầu Lý, nền giáo dục Đại Việt có thể chủ yếu là Phật học Lý Công Uẩn đã học ở chùa Lục Tổ Các sư tăng đồng thời cũng là những trí thức Dần dần, cũng như Nho giáo, giáo dục khoa cử Nho học ngày càng phát triển Thời

Lý – Trần, Nho học phát triển từ trên xuống dưới Năm 1070, Văn Miếu được thành lập, cũng là nơi dành riêng để dạy học cho Hoàng Thái tử Lúc đầu, khi mới mở trường Quốc Tử Giám (1076), chỉ có các quý tộc quan liêu và con em được theo học Nhìn chung, việc giáo dục Nho học ở thời Lý còn khá hạn chế Giáo dục Nho học đã có nhiều tiến bộ dưới thời Trần Quốc Tử Giám, với những

tên gọi mới (Quốc tử viện, Quốc học viện) đã được củng cố và mở rộng đối tượng học tập

Triều Lý, trải qua 215 năm tìm kiếm, học hỏi, đặt nền móng cho việc học tập và thi cử của quốc gia phong kiến độc lập Dù chế độ học hành thi cử mới được hình thành, chưa có qui chế chặt chẽ, chưa được tổ chức thường xuyên, việc tuyển dụng quan lại cho bộ máy cai trị của chính quyền trung ương và địa phương chủ yếu vẫn dựa vào công trạng và dòng dõi, nhưng nhà Lý đã từng bước coi tong việc học hành thi cử và mở được 6 khoa thi vào các năm 1075,

1086, 1152, 1165, 1185 và 1195

Bước sang nhà Trần, nhìn chung việc học hành thi cử đã tiến bộ hơ n triều

Lý Hệ thống trường học đã được thiết lập và mở rộng từ trung ương đến các địa phương thế lệ thi cử ngày càng chặt chẽ và chất lượng Quy định thi Hương, thi Hội, thi Đình được bắt đầu Các lớp học trường làng đã giúp cho một số người nghèo vẫn có thể tham gia học tập

Văn học, nghệ thuật

Văn học thời Lý- Trần phản ánh những tư tưởng và tình cảm của con người thời đại, nhìn chung mang nhiều yếu lố tích cực, lạc quan của những vương triều đang ở thế đi lên Cơ sở tư tưởng của nó là Phật giáo và Nho giáo

Có 2 dòng văn học chính: văn học Phật giáo và văn học yêu nước dân tộc Tư tưởng Phật giáo trong thơ văn Lý – Trần chủ yếu là tư tưởng của phái Thiền tông Nó bao gồm các tác phẩm về triết học và những cảm hứng Phật giáo, cùng

là những tác phẩm về lịch sử Phật giáo thời Lý – Trần Nhiều bài thơ phú, kệ, minh do các sư tăng trí thức viết, bàn về các khái niệm sắc – không, tử – sinh, hưng – vong, quan hệ giữa Phật và Tâm, đạo và đời, con người và thiên nhiên, phản ánh sự minh triết và niềm lạc quan của cá nhân trong cuộc sống và thời đại

Sư Mãn Giác để lại những câu thơ nổi tiếng về cảm hứng đó

Có các tác phẩm văn học vĩ đại như Thiên đô chiếu của Lý Thái Tổ (1009), bản tuyên ngôn độc lập lần thứ nhất của dân tộc Việt Nam Nam quốc

sơn hà, Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn là một áng thiên cổ hùng văn, Đại

Việt sử ký của Lê Văn Hưu được coi là bộ chính sử đầu tiên của Việt Nam,… Một thành tựu quan trọng của văn học Lý- Trần là việc phổ biến chữ Nôm, vừa mang tính dân tộc (Nam Nôm), vừa mang tính dân gian (nôm na), cải biến và Việt hóa chữ Hán Chữ Nôm lúc bấy giờ được gọi là “Quốc ngữ”, “Quốc âm”

- Quân sự: Đã ban hành Hình thư để quản lý nhà nước Phát triển thành nền văn hóa quân sự với những nguyên tắc, nguyên lý chặt chẽ được thể hiện qua sách vở và thực hiện trong các trận đánh tiêu diệt quân xâm lược Văn hóa quân sự của thời đại này là tư tưởng quân sự của người phương Nam chống lại người phương Bắc của cư dân nông nghiệp chiến đấu với người du mục, của chính nghĩa đấy tranh với phi nghĩa, của ít địch nhiều, yếu chống mạnh

Như vậy, không thể không thừa nhận rằng sự cởi bỏ một cách có ý thức (dù rằng không thể nào triệt để) những ràng buộc khắt khe về một hệ tư tưởng cực quyền nào đấy, về một thứ chính trị độc quyền nào đấy, về một thứ tôn giáo

toàn trị nào đấy, nhằm đi đến một sự hỗn dung, điều hòa, đa nguyên về ý thức

hệ, là một thực tế có ý nghĩa tích cực đáng coi là kỳ lạ ở các xã hội quân chủ dưới thời Lý – Trần, đã giúp cho sự hội nhập văn hóa thời này diễn ra thuận

lợi, dễ dàng

Chương II Những ảnh hưởng của văn hoá Đại Việt thời Lý – Trần đến

sự phát triển văn hoá Việt Nam giai đoạn hiện nay

Phát triển văn hóa Việt Nam là phát triển các thành tố văn hóa theo hướng vừa dân tộc vừa hiện đại dựa trên cơ sở lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và đường lối văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam nhằm mục tiêu phát triển con người toàn diện, xây dựng môi trường văn hóa dân chủ, khoa học và nhân văn Phát triển là của con người, do con người và vì con người – đó

là giá trị trường tồn của nhân loại và cũng là của văn hóa Việt Nam

Văn hóa luôn gắn liền với phát triển Về bản chất, phát triển văn hóa chính là phát triển trình độ con người trong các quan hệ xã hội vì trong tính hiện thực khách quan, con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội, mà văn hóa lại

là do con người sáng tạo ra trong hoạt động thực tiễn, thông qua quá trình xã hội hóa lao động Phát triển văn hóa phải hướng tới mục đích cao nhất là phát triển con người toàn diện, nghĩa là phát triển đồng bộ và toàn diện các quan hệ văn hóa xã hội và phát triển toàn diện các thành tố văn hóa theo định hướng lấy giá trị con người làm thước đo để phát triển con người và môi trường văn hóa vì mục tiêu xây dựng xã hội

Chăm lo phát triển văn hóa là hướng tới phát triển con người toàn diện, bởi con người là chuẩn mực giá trị văn hóa, con người là nguồn lực quyết định của sáng tạo văn hóa Phát triển toàn diện, hướng đến chân thiện mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học; giáo dục long yêu

nước, long tự hào dân tộc, xây dựng giá trị đạo đức cho con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhân cách con người và xây dựng con người để phát triển văn hóa

2.1 Ảnh hưởng của văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần đến sự phát triển văn hóa vật chất

Sự phát triển chung của nền văn hóa dân tộc đã có tác động lớn đến sự phát triển của nghệ thuật kiến trúc và tạo hình Kiến trúc của Đại Việt thời Lý – Trần được coi là một trong những thời kỳ phát triển mạnh mẽ và chịu ảnh hưởng khá lớn của kiến trúc Trung Hoa cổ, cụ thể hơn đó là ảnh hưởng kiến trúc của thời Đường và thời Tống Kiến trúc phát triển mạnh dưới thời nhà Lý và chịu ảnh hưởng của Phật Giáo rất sâu đậm: cung điện, lâu đài, thành quách và chùa tháp được xây dựng với quy mô lớn Dễ dàng nhận thấy sự ảnh hưởng ở các công trình như đền, chùa, miếu…hiện nay Đặc điểm ảnh hưởng dễ nhận thấy

đó là thềm mái, rìa mái cong đều và nông Bên trên sử dụng ngói ống dùng song song, ngói úp nóc chồng lớp hoặc ốp trên gạch vuông làm tích Đấu cùng, hệ cột

xà đỡ mái được sử dụng rộng rãi

Điêu khắc phát triển toàn diện qua các thời kỳ luôn có vị trí thích đáng trong các quy hoạch thành phố, công viên, quảng trường, được sự trợ giúp tối ưu của khoa học – kỹ thuật hiện đại và công nghiệp hóa trên cơ sở kế thừa tốt đẹp những tinh hoa của nền điêu khắc thời kỳ này Các hình tượng trang trí gồm đầu