Tiểu luận môn Đại cương các loại hình nghệ thuật hình tượng người nông dân trong tranh lụa của họa sĩ nguyễn phan chánh

Với trải nghiệm của danh họa Nguyễn Phan Chánh, để thăng hoa trong nghệ thuật cụ thể là sở hữu được những tác phẩm đích thực có giá trị để đời, là nghệ sĩ phải thể hiện cái riêng mới lạ,

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Phương pháp nghiên cứu 3

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 4

1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài 4

1.1 Tìm hiểu khái niệm "Hình tượng nghệ thuật"? 4

1.2 Hình tượng nghệ thuật như một khách thể tinh thần đặc thù 4

1.3 Tính tạo hình và biểu hiện của hình tượng 5

1.4 Hình tượng nghệ thuật là một quan hệ xã hội thẩm mỹ 5

2 "Hình tượng nghệ thuật" trong Mĩ học là gì? 6

3 Hình tượng người nông dân trong tranh lụa Nguyễn Phan Chánh 7

3.1 Đôi nét khái quát về tiểu sử và sự nghiệp của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh 7

3.2 Hình tượng người nông dân trong tranh Nguyễn Phan Chánh 10

KẾT LUẬN 19

TÀI LIỆU THAM KHẢO 21

M Ở ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Danh họa Nguyễn Phan Chánh là người đặt nên nền tảng cho tranh lụa hiện đại Việt Nam Ông đã có những thành tựu đóng góp lớn cho nền hội họa Việt Nam hiện đại đầu thế kỷ XX Sở dĩ cứ nhắc đến tranh lụa, người ta lại nhắc đến Nguyễn Phan Chánh bởi ông là người khởi đầu cho nền tranh lụa Việt Nam Thành công của Nguyễn Phan Chánh là do ông biết kết hợp lối vẽ truyền thống dân tộc với kiến thức khoa học cơ bản của hội hoạ châu Âu trong chất liệu lụa tạo nên sự trong trẻo, vang vọng linh hồn của quê hương Việt Nam trong mỗi tác phẩm

Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh thường lấy đề tài về nông thôn, từ cảnh vật đến con người, sinh hoạt với tông màu nâu trầm, không tả nhiều chi tiết mà tập trung khai thác các mảng phẳng với cách tạo hình mềm mại, nhẹ nhàng Nhiều danh tác lên sàn đấu giá quốc tế từ trên 300 ngàn mỹ kim đến 800 ngàn mỹ kim Một số bức tranh được liệt vào bảo vật quốc gia

Ngắm tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh, khách thưởng ngoạn cảm thấy sự nhẹ nhàng, bay bổng, mà thanh thoát trầm ấm Phong cách đó của họa sĩ chắc hẳn đã xuất phát từ tâm hồn dạt dào cảm hứng thi ca của nhà danh họa Rất nhiều bức tranh của họa sĩ, người ta thấy là một hợp âm bằng màu sắc, giai điệu, tư tưởng giữa ba nốt nhạc: hội họa, thư pháp và thi ca Qua các mùa triển lãm họa phẩm, các bức tranh tôi vẽ có đề thơ bằng Thư pháp thường cũng được khán giả chú ý và dễ bán hơn Nguyễn Phan Chánh từng có thơ được đưa vào tuyển tập: “Thơ Hà Tĩnh thế kỷ 20”

Với trải nghiệm của danh họa Nguyễn Phan Chánh, để thăng hoa trong nghệ thuật cụ thể là sở hữu được những tác phẩm đích thực có giá trị

để đời, là nghệ sĩ phải thể hiện cái riêng mới lạ, sáng tạo của chính mình

Có vậy, tài hoa ở nghệ sĩ mới có cơ hội tỏa sáng trong môi trường nghệ thuật

Từ việc tìm hiểu những bức tranh của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh,

em nhận ra tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh thắm đượm tình yêu thương con người lao động, đặc biệt là hình tượng người nông dân được thể hiện

nhiều trong tác phẩm của ông Chính vì lẽ đó, em chọn chủ đề “Hình

tượng người nông dân trong tranh lụa của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh”

làm chủ để nghiên cứu cho tiểu luận lần này

2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Bên cạnh việc làm rõ một số khái niệm cơ bản như "hình tượng nghệ thuật", "hình tượng nghệ thuật trong mĩ học", tiểu luận đi sâu nghiên cứu hình tượng người nông dân được thể hiện trong rất nhiều tác phẩm của họa

sĩ Nguyễn Phan Chánh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

*Đối tượng nghiên cứu: Hình tượng người nông dân trong tranh của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh

*Phạm vi nghiên cứu: Lựa chọn một số tác phẩm tiêu biểu của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh vẽ về hình tượng người nông dân Việt Nam xuyên suốt thời kì trước và sau cách mạng tháng 8, từ đó đi sâu nghiên cứu tìm hiểu và phân tích phong cách nghệ thuật của tác giả trong việc thể hiện hình tượng người nông dân

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu của đề tài trước tiên là thu thập tài liệu có tính tổng hợp liên quan đến vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp so sánh và nghiên cứu tác phẩm của họa sĩ

- Phương pháp tổng hợp hệ thống, đúc rút kinh nghiệm và bài học

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài

Tìm hiểu về hình tượng nghệ thuật, trước hết phải hiểu hình tượng nghệ thuật bắt nguồn từ một loại tư duy đặc biệt: tư duy hình tượng- một trong ba loại tư duy: Tư duy hành động- trực quan; tư duy khái niệm- logic

và tư duy hình tượng cảm tính

Tư duy hình tượng- cảm tính: nảy sinh trên cơ sở tiếp xúc trực tiếp với đối tượng Nó tái hiện đối tượng một cách toàn vẹn nhưng không thoát

ly đối tượng mà gắn liền với những đặc điểm cụ thể, cá biệt, sinh động về đối tượng để qua đó mà bộc lộ cái khái quát Loại tư duy này bao hàm cả thái độ đánh giá chủ quan của chủ thể Nghệ thuật tái hiện và khái quát cuộc sống dựa trên cơ sở của loại tư duy này Nói một cách cụ thể, nghệ sĩ xây dựng nên hình tượng nghệ thuật dựa trên cơ sở các loại tư duy hình tượng- cảm tính, và hình tượng nghệ thuật chính là sự biểu hiện những quan niệm khái quát về cuộc sống dưới hình thức cụ thể, cảm tính như hình thức của bản thân đời sống Như vậy, hình tượng nghệ thuật là phương tiện đặc thù của nghệ thuật nhằm phản ánh cuộc sống một cách sáng tạo, bằng những hình thức sinh động, cảm tính, cụ thể như bản thân đời sống, thông qua đó nhằm lý giải, khái quát về đời sống gắn liền với một ý nghĩa tư tưởng, cảm xúc nhất định, xuất phát từ lý tưởng thẩm mĩ của nghệ sĩ Mỗi hình tượng là một tế bào góp phần làm nên tác phẩm nghệ thuật trong đó chứa đựng nội dung cuộc sống, những thông tin về đời sống, những quan niệm, tư tưởng cảm xúc của tác giả

- Hình tượng nghệ thuật là các khách thể đời sống được nghệ sĩ tái hiện bằng tưởng tượng, sáng tạo tồn tại khách quan Khi đã được hoàn tất

và định hình thì nó không phụ thuộc vào sự cảm nhận chủ quan của người sáng tác và tiếp nhận

- Hình tượng có thể tồn tại qua chất liệu vật chất, ký hiệu, hình ảnh, các phương tiện tạo hình cũng như được thể hiện bằng ngôn từ nhưng giá trị của nó là ở phương diện tinh thần Hình tượng nghệ thuật là cấp phản ánh đặc biệt của ý thức nên nó là khách thể tinh thần đặc thù

- Tạo hình là làm cho khách thể tinh thần có được một sự tồn tại cụ thể - cảm tính Không tạo hình thì không có hình tượng nghệ thuật

- Biểu hiện là khả năng bộc lộ cái bên trong, cái bản chất, thể hiện những tư tưởng tình cảm sâu kín, làm cho hình tượng trở nên toàn vẹn, sinh động, đồng thời cũng cho thấy thái độ, cái nhìn của tác giả

- Sự kết hợp giữa tạo hình và biểu hiện làm cho hình tượng có tính toàn vẹn, thống nhất một cách sống động giữa hư và thực, ổn định và biến hóa… có giá trị thẩm mỹ cao

- Nghệ thuật là sự kết tinh những kinh nghiệm quan hệ của con người, do đó cấu trúc của hình tượng là một quan hệ xã hội - thẩm mỹ

- Cấu trúc của hình tượng nghệ thuật là sự thống nhất cao độ giữa các mặt đối lập: chủ quan và khách quan, lý trí và tình cảm, cá biệt và khái quát, hữu hình và vô hình… Tuy nhiên, đặc trưng của hình tượng thể hiện

ở quan hệ xã hội thẩm mỹ vô cùng phức tạp Trước hết là quan hệ giữa các yếu tố và chỉnh thể của bức tranh đời sống được tái hiện qua hình tượng

Kế đến là quan hệ giữa thế giới nghệ thuật với thực tại mà nó phản ánh

Cuối cùng là quan hệ giữa tác giả, tác phẩm với công chúng của nghệ thuật, quan hệ giữa hình tượng với ngôn ngữ của một nền văn hóa

- Hình tượng nghệ thuật có sức truyền cảm lay động, thức tỉnh tư tưởng, khơi dậy những cảm xúc trong tâm hồn, có sức cảm hóa lớn lao, hướng con người đến cái chân, thiện, mỹ

2 "Hình tượng nghệ thuật" trong Mĩ học là gì?

Trong mỹ học, hình tượng nghệ thuật được hiểu theo hai nghĩa: nghĩa rộng, nghĩa hẹp

Nghĩa rộng: chỉ đặc điểm chung về phương thức phản ánh đời sống của tất cả các loại hình nghệ thuật, để phân biệt nghệ thuật với khoa học và các hình thức ý thức xã hội khác

Nghĩa hẹp: Khái niệm hình tượng được dùng trong phạm vi tác phẩm, chủ yếu là hình tượng cụ thể về một con người, một tập thể người, một con vật, đồ vật hay một cảnh sắc thiên nhiên, một cảnh sinh hoạt lao động thường ngày Tất cả mọi thứ dừ tầm thường nhất khi đi vào nghệ thuật đều có thể trở thành hình tượng một khi nó mang trong mình những quan niệm sống, những trải nghiệm cuộc đời, những triết lý nhân sinh sâu sắc

Để mỗi hình tượng được tái hiện và tồn tại, người nghệ sĩ phải sử dụng những phương tiện vật chất cụ thể như: ngôn từ, âm thanh, màu sắc, đường nét Đằng sau lớp vỏ vật chất ấy là một thế giới đời sống muôn hình muôn vẻ gắn liền với vô vàn cung bậc cảm xúc tình cảm nghệ thuật

mà tác giả muốn gửi gắm Mỗi tác phẩm nghệ thuật không chỉ đơn thuần

mô phỏng lại thế giới khách quan qua con mắt tinh tế, nhạy cảm của người nghệ sĩ mà còn mang trong mình những thông điệp đẹp đẽ về tư tưởng, triết

lý sống, những bài học hay, những kinh nghiệm quý giá do chính tác giả trải qua và chiêm nghiệm rút ra từ cuộc đời mình Bởi vậy mà khi nhìn vào một tác phẩm nghệ thuật, người ta có thể đánh giá được cái tài, cái tâm của người nghệ sĩ sáng tác ra nó Nhờ đó, khi khám phá nghệ thuật người ta không những được cảm thụ, thưởng thức cái đẹp, được tiếp cận với nguồn

tri thức vô hạn của nhân loại mà đồng thời qua đó người ta còn được tiếp nhận những chân lí về đời sống Đây chính là biểu hiện đỉnh cao của hình tượng là cái đích mà bất cứ người nghệ sĩ nào trong suốt cuộc đời theo đuổi

sự nghiệp nghệ thuật, theo đuổi cái đẹp, cái hoàn mĩ của mình cũng muốn đạt được

3 H ình tượng người nông dân trong tranh lụa Nguyễn Phan Chánh

Chánh

Họa sỹ Nguyễn Phan Chánh, bút hiệu Hồng Nam sinh ngày 21 tháng

7 năm 1892 tại thôn Tiền Bạt, xã Trung Tiết, huyện Thạch Hà nay là phường Tân Giang, thành phố Hà Tĩnh, tỉnh Hà Tĩnh

Năm 1922 ông tốt nghiệp Trường Cao đẳng Sư phạm thuộc trường Quốc học Huế Sau đó ở lại dạy học tại trường Tiểu học Đông Ba Huế Năm 1925, Nguyễn Phan Chánh là sinh viên khóa đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, cùng học với Lê Phổ, Lê Văn Đệ, Mai Trung Thứ, Công Văn Trung, Georges Khánh (điêu khắc) Năm 1928, ông bắt đầu sáng tác các tranh sơn dầu: "Mẹ bầy cho con đan len", "Hai vợ chồng người nông dân trục lúa", và cũng năm nay ông bắt đầu học vẽ trên lụa Vân Nam

và đã thành công Ông tốt nghiệp năm 1930

Nguyễn Phan Chánh một tâm hồn tha thiết với đất nước, với vẻ đẹp mộc mạc của quê hương sâu sắc Và cảm nhận nghệ thuật của ông được ra đời từ những xóm chài xơ xác bên dòng sông Tân Giang, từ cuộc sống lam

lũ của người nông dân, từ cái đẹp mộc mạc giản dị trong đời sống hàng ngày

Ông có thời gian dài học chữ Hán, chữ Quốc ngữ tại Huế từ đó đã giúp ông làm quen với tinh thần hội họa Phương Đông ước lệ qua thư pháp

và trực họa trên Hán tự Cũng trong thời gian đó Ông được tiếp xúc với cả một môi trường rộng lớn đó chính là nghệ thuật từ kiến trúc lăng tẩm, Kinh

đô đến tranh vẽ tường, tranh khắc phong cảnh trên khắp cõi Nam trong đó

có núi Hồng, sông Lam quê hương ông

Ông đã được hiệu trưởng Victor Tardier khuyến khích theo ngạch tranh lụa, và tranh lụa của ông đặc biệt, là một dòng riêng của Việt Nam, không bị lẫn với lụa của các nước khác Năm 1928, ông đã trở thành người Việt Nam đầu tiên có tranh vẽ làm tem in ở Pháp, dùng cho Sở Bưu điện Đông Dương Với tình yêu nghệ thuật tha thiết nên chỉ ít năm sau khi được tiếp xúc những nguyên tắc tranh lụa Trung Hoa, lụa Nhật Bản đã nhanh chóng khơi dậy trong ông nguồn cảm hứng sâu xa dòng nghệ thuật phương Đông

Từ 1926-1928 ông bắt đầu nghiên cứu những mẫu người, những dáng người mẫu vẽ bằng than như: những thiếu nữ ngồi chống tay xem đánh bài, những em bé cho chim ăn, chơi ô an quan, rửa rau cầu ao, bữa cơm lên đồng là những tác phẩm đầu tiên vẽ lụa của ông đã thành công rực rỡ từ 1931 Với lối vẽ của ông dựa vào kỹ thuật dựng hình Châu Âu, nhưng vẫn giữ được hòa sắc, bút pháp, bố cục Phương Đông truyền thống Những bức tranh lụa của ông đã thành công rực rỡ từ những năm 1931 với các tác phẩm như: Chơi ô ăn quan, Cho chim ăn, Rửa rau cầu ao, thời kỳ rực rỡ của hoạ sỹ Nguyễn Phan Chánh sớm hình thành xu hướng hiện thực trong từng tác phẩm lấy thân phận con người thời bấy giờ là mục tiêu biểu cảm Tác phẩm đầu tay tham gia đấu xảo quốc tế tại Pari đã đem lại vinh

dự lớn lao cho ông và chính nó làm cho cái nhìn kỳ thị của người Pháp về tạo hình Việt Nam phải thay đổi sâu sắc

Họa sĩ Nguyễn Phan Chánh có cách làm cũ lụa bằng nước chè “Khi

vẽ, ông rửa lụa nhiều lần để màu phần vẽ mới hòa với màu tranh cũ Nguyễn Phan Chánh thường vẽ hình họa lên trên tờ giấy rồi áp vào sau tấm lụa để in nét vẽ lên, vì thế trên tranh không có nét chì Màu được phủ lên hình họa, để khô Sau đó, ông rửa nhẹ nhàng cho hết lớp gợn của bột màu,

để khô rồi lại tiếp tục quết lên lớp màu nữa Để khô, rồi lại cọ đi, cứ làm như thế cho đến khi có được màu ưng ý Lụa sẽ thấm từ mặt phải sang mặt trái tranh, nên màu sắc hai mặt tranh hoàn toàn giống nhau Đặc biệt là màu từng mảng trong tranh lụa Nguyễn Phan Chánh không bao giờ bị loang, lẫn với màu của mảng khác Điều đó minh chứng rằng, người họa sĩ không chỉ có tài năng mà còn rất kiên trì, bền bỉ” thể hiện rõ ngay ở trong việc bố cục một bức tranh

Theo nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Trân, có thể tạm chia nghệ thuật vẽ tranh lụa của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh ra làm các giai đoạn khác nhau: Ở giai đoạn đầu, lụa của ông thiên về lối tả thực, càng dần về sau, hình tượng trong tranh được giản lược hóa đi nhiều và giàu chất ảo ảnh, thơ mộng Và như là ông đã sử dụng màu và dùng nét, chứ không dùng lối miêu tả động tác, tạo khối… để làm động các nhân vật Đặc biệt, đối với ông, màu bao giờ cũng phải lấn át nét Tranh của ông cơ bản chỉ sử dụng những màu trắng, đen nâu và xanh da trời, nhưng nhờ sự hòa sắc một cách tinh tế các màu mà tranh trông nhẵn, lại giàu sắc độ Còn về nét thì trông rất mảnh, rất uyển chuyển, nét nọ làm tôn nét kia, lúc nhẹ nhàng lúc lại nặng, đặt khá chính xác, thoải mái, thể hiện được sức sống bên trong của nhân vật

Ồng bằng lòng với đề tài cuộc sống giản dị của người nông dân, ông cũng hay bị cười vì phong cách vẽ của mình Tuy vậy Nguyễn Phan Chánh vẫn giữ nguyên lối vẽ nét, mảng không gian hai chiều giới hạn bảng màu với màu nâu hổ phách và đen, tránh tô điểm lên quá nhiều các sự vật trong

đề tài của mình Ông tôn trọng nền phong cảnh trong tranh ông, nơi từ đó ông sinh ra, cũng chính vì nó ông đã được nhận nhiều lời ca ngợi nắm bắt được những điều tinh túy từ nông thôn và con người và hơn nữa là tinh thần dân tộc

3.2 Hình tượng người nông dân trong tranh Nguyễn Phan Chánh

Danh họa Nguyễn Phan Chánh sinh ra và lớn lên ở một vùng quê miền Trung nghèo khó nhưng đầy nghĩa, nặng tình Từng chia sẻ đắng cay, ngọt bùi với mảnh đất quê hương Với đề tài thôn quê, đồng nội, con người, cảnh vật và các tình tiết của đời sống thôn dã được ông nhìn nhận bằng con mắt ưu ái của một người trong cuộc, nhưng không phải qua lăng kính màu hồng

Không như các nhà văn hiện thực nước ta hồi đó đã mô tả đồng quê, thôn quê bằng những bức tranh đen tối với những kiếp sống ê chề, sống cũng “mòn” mà chết cũng “mòn”, danh họa đã thể hiện cái nhìn của mình (thông qua những bức tranh lụa) với cảnh xóm làng bình yên, tràn ngập hương đồng gió nội Cũng vẫn là khóm chuối, bờ ao, bùn lầy nước đọng; cũng vẫn là kẻ chăn trâu, người cày cấy, lam lũ nắng mưa; cũng vẫn là chuyện đồng bóng dị đoan, khói hương nghi ngút …nhưng dưới cành cọ của họa sĩ, bóng tối bị xua tan đi để cho ánh sáng tràn vào Nhà văn và họa

sĩ đều biểu lộ tình yêu, ánh sáng và bóng tối chỉ là phương tiện biểu đạt Nhưng vào thời điểm đó, giữa cảnh đời u uất, những người phát hiện ra vẻ đẹp thực chất của nông thôn để ca ngợi nó chính là các họa sĩ, trong đó danh họa Nguyễn Phan Chánh là đại diện tiêu biểu Vậy đó, với Nguyễn Phan Chánh, tấm lòng của ông đối với thôn quê Việt Nam là vô cùng sâu nặng Ông đã từng thốt lên rằng : “Tôi yêu cảnh, yêu người nông thôn của tôi lắm” Tình yêu ấy đã theo đuổi ông một đời Lúc trẻ, vẽ về nông thôn, khi cao tuổi cũng vẽ về nông thôn với những nét vẽ đầy dấu ấn Tranh ông thường tươi trẻ trong một tâm hồn nhiều cảm xúc Cảnh quê cũng theo dòng suy tưởng mới, ít lạnh lẽo, nặng trĩu Nó được thể hiện trong vẻ đẹp đằm thắm, có những màu xanh lan tỏa, những màu phù sa mơn man trên đồng ruộng, những vầng sáng của ánh trăng đọng xuống ao làng Ta cảm nhận được những vẻ đẹp thanh tao đó ở “Tắm ao”, “Bát nước giải lao”,

“Sau giờ lao động”… những bức tranh như cuộc đời hửng sắc, nồng mặn, căng đầy sức sống Ngoài điều đó, nó còn đọng lại chất thơ Một chất thơ trong đời sống, một chất thơ trong tranh

Nguyễn Phan Chánh, Sau giờ lao động, 1962, Lụa

Sau Cách mạng, Nguyễn Phan Chánh đã có một chuyển biến về chất trong việc phản ánh hiện thực nông thôn Việt Nam Được học tập đường lối văn nghệ của Đảng, Nguyễn Phan Chánh vẫn giữ nguyên tình cảm nồng hậu đối với nông thôn, đã nhìn người nông dân từ một góc độ mới, góc độ thế giới quan của giai cấp công nhân Nguyễn Phan Chánh đi sâu hơn vào hiện thực nông thôn, thấy được ý nghĩa của sự đổi đời trong cuộc sống của người nông dân làm nên hình tượng nghệ thuật của mình Nếu như trước đây, chính hình ảnh những người đàn bà nhà quê đã làm nên nội dung cụ thể của tranh lụa Nguyễn Phan Chánh, thì giờ đây khi cuộc sống đã về tay những người nông dân tập thể, chỗ đứng của những người phụ nữ nông thôn đó càng vững chắc trong tranh của họa sĩ