Đây là một điểm cần khắc phục, để công chúng có sự nhận biết đầy đủ hơn về thực tại tôn giáo, tín ngưỡng nơi khu vực miền núi phía Bắc, và để chính cư dân khu vực này có được thông tin k
Bối cảnh khu vực miền núi phía Bắc hiện nay
Về vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên:
Khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam, với tổng diện tích 158.750 km², bao gồm 14 tỉnh: Sơn La, Lai Châu, Hòa Bình, Lào Cai, Yên Bái, Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn, Điện Biên, Thái Nguyên, Hà Giang và Phú Thọ.
Hà Giang, Tuyên Quang và một phần Bắc Giang có khoảng 96 huyện và 1910 xã, thường được xếp vào vùng “Trung du và miền núi phía Bắc” do có nhiều điểm tương đồng về văn hóa, dân cư và kinh tế.
14 tỉnh nêu trên, còn có 21 huyện và 1 thị xã nằm ở phía Tây của hai tỉnh Thanh Hóa và Nghệ An
Khu vực phía Bắc và phía Tây của Việt Nam tiếp giáp với Trung Quốc, với điểm cực Bắc là chòm Lũng Cú (Đồng Văn, Hà Giang) và điểm cực Tây tại xã Apa Chải (Mường Tè, Lai Châu), nằm tại ngã ba biên giới Việt Nam - Lào - Trung Quốc Phía Đông và Đông Nam có địa hình thoải xuống biển Đông, trong khi phía Nam và Đông Nam chuyển dần xuống đồng bằng châu thổ Bắc Bộ, bao gồm các vùng đồi núi trung du như Bắc Giang, Phú Thọ và Vĩnh Phúc Miền núi phía Bắc có 1.495 km đường biên giới với Trung Quốc, chạy qua 148 xã thuộc 29 huyện của các tỉnh Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Lào Cai và Lai Châu, cùng với 623 km đường biên giới với Lào, trải dài qua 39 xã thuộc 7 huyện của hai tỉnh Lai Châu và Sơn La.
1 Hoàng Hữu Bình (1998), Các tộc người miền núi phía Bắc Việt Nam và môi trường, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 9
2 Kể từ năm 2004, tỉnh Điện Biên được thành lập trên cơ sở tách ra từ Lai Châu
3 Hoàng Hữu Bình (1998), Sđd., tr 10
Vùng miền núi phía Bắc Việt Nam có gần 4/5 diện tích là đồi núi, với phần còn lại là đồng bằng và duyên hải Khu vực này được chia thành hai vùng chính: Đông Bắc và Tây Bắc Vùng Đông Bắc có núi thấp với độ cao trung bình 1.000m, trong khi các bình nguyên gần biển có độ cao dưới 600m Địa hình chủ yếu là núi đá vôi, đá cát và đá biến chất, đặc biệt là cao nguyên đá vôi Đồng Văn, Cao Bằng tạo nên cảnh quan độc đáo Ngược lại, vùng Tây Bắc nổi bật với hệ thống núi và cao nguyên rộng lớn, trong đó có dãy Hoàng Liên Sơn dài 180km và rộng trung bình 30km, là dãy núi cao nhất Việt Nam.
Dãy núi sông Mã, với đỉnh cao nhất là Phaxipăng đạt 3.142m, chủ yếu được hình thành từ các loại đá kết tinh cổ như gơnai và granit, cùng với đá phún như riôlit và pôfirit Địa hình nơi đây nổi bật với các vách đá dựng đứng và thung lũng hẹp, được chia thành hai khu vực: thượng và trung lưu sông Mã, nơi có địa chất đá già và đá trầm tích Khu vực còn lại bao gồm lưu vực các sông và hữu ngạn sông Đà, nơi có những dãy núi cao trung bình và sườn dốc, tạo nên cảnh quan thiên nhiên độc đáo.
Miền núi phía Bắc Việt Nam, nằm trong vành đai nhiệt đới, chủ yếu có khí hậu nóng ẩm với lượng mưa nhiều vào mùa hè Địa hình chủ yếu là đồi núi với độ cao khác nhau, dẫn đến sự đa dạng về khí hậu Từ độ cao 800m trở lên, khí hậu chuyển sang á nhiệt đới, trong khi các vùng núi cao có khí hậu ôn đới Khu vực Đông Bắc và các dãy núi cao ở Tây Bắc cũng góp phần tạo nên sự phong phú của khí hậu nơi đây.
Vùng Bắc Việt Nam có khí hậu lạnh vào mùa đông, với nhiệt độ trung bình có thể xuống dưới 10°C, thậm chí từ -2°C đến -5°C Ngược lại, khu vực Tây Bắc gần biên giới Việt - Lào lại có khí hậu ấm áp và khô ráo hơn.
4 Viện Dân tộc học (2014), Các dân tộc ít người ở Việt Nam (Các tỉnh phía Bắc), Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 25
Hình 1: Bản đồ các tỉnh thuộc miền núi phía Bắc, nguồn: Internet
Về thành phần tộc người:
Khu vực miền núi phía Bắc là nơi sinh sống của hơn 40 trong số 53 dân tộc thiểu số tại Việt Nam, bao gồm các dân tộc như Tày, Mường, Thái, Nùng, Mèo, Dao, và nhiều dân tộc khác Những dân tộc này thuộc 7 trong 8 nhóm ngôn ngữ hiện có tại nước ta, bao gồm các nhóm Việt-Mường, Tày-Thái, Kađai, Mông-Dao, Môn-Khmer, Hán, Tạng-Miến và Nam Đảo.
Các dân tộc được phân nhóm theo nhóm ngôn ngữ họ sử dụng: Tày, Nùng, Thái (nhóm ngôn ngữ Tày - Thái); Mường (nhóm ngôn ngữ Việt-Mường); Khơ
Mú (nhóm ngôn ngữ Môn - Khmer); Mông, Dao (nhóm ngôn ngữ Mông -
5 Viện Dân tộc học (1975), Về vấn đề xác định thành phần dân tộc thiểu số ở miền Bắc Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 15
Các dân tộc đông dân ở Việt Nam chủ yếu tập trung ở hai vùng Đông Bắc và Tây Bắc, với bốn nhóm ngôn ngữ thuộc văn hoá ngôn ngữ Nam Á, chiếm 36/54 dân tộc, bao gồm cả người Kinh Tại Đông Bắc, các dân tộc Tày và Nùng cư trú chủ yếu, trong khi Tây Bắc là nơi sinh sống của các dân tộc Thái, Mường và Khơ Mú Người Mông và Dao có mặt ở cả hai vùng, nhưng người Mông tập trung nhiều hơn ở Tây Bắc, còn người Dao chủ yếu ở Đông Bắc Đặc biệt, người Kinh là thành phần chủ yếu và phân bố rộng rãi khắp miền núi phía Bắc.
Theo số liệu từ tổng điều tra dân số và nhà ở, vào năm 2009, dân số khu vực trung du, miền núi phía Bắc đạt hơn 11,5 triệu người, trong đó dân tộc thiểu số chiếm trên 6.044.277 người, tương đương 54,68% tổng số dân tộc thiểu số cả nước Đến năm 2019, dân số khu vực này đã tăng lên 12.532.866 người, với khoảng 1 triệu người tăng thêm, chủ yếu là người dân tộc thiểu số Theo Tổng cục thống kê, đến năm 2020, dân số các dân tộc thiểu số tại khu vực này đã đạt 7 triệu người, tập trung chủ yếu ở các tỉnh như Sơn.
La, Hà Giang, Lạng Sơn, Hòa Bình, Cao Bằng, Điện Biên, Lào Cai 9
Cơ cấu dân số tại các cộng đồng dân tộc thiểu số tại Việt Nam chủ yếu bao gồm các dân tộc Mường, Tày, Thái, Mông, Nùng, Dao, và Giáy, trong khi các dân tộc như Pu Péo, Si La, Ngái, Cống có dân số rất ít, dưới 10 người Người Kinh hiện diện rộng rãi trên khắp các khu vực cư trú, trong khi các dân tộc thiểu số phân bố không đồng đều, với một số tỉnh có hơn 40 thành viên của các dân tộc này.
Vùng Đông Bắc, hay Tiểu vùng Đông Bắc mở rộng, bao gồm 10 tỉnh: Bắc Kạn, Hà Giang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Bắc Giang và Quảng Ninh Trong khi đó, vùng Tây Bắc hiện nay gồm 6 tỉnh: Lào Cai, Lai Châu, Yên Bái, Điện Biên, Sơn La và Hòa Bình.
7 Lý Hành Sơn, Trần Thị Mai Lan (đồng chủ biên, 2017), Quan hệ dân tộc xuyên quốc gia ở Việt Nam, Nxb
Khoa học Xã hội, Hà Nội, tr 55
8 Tổng cục thống kê (2020), Kết quả toàn bộ tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, Nxb Tổng cục Thống kê,
Ủy ban Dân tộc và Tổng cục Thống kê đã công bố Kết quả Điều tra về thực trạng kinh tế - xã hội của 53 dân tộc thiểu số vào năm 2019 Tài liệu này được xuất bản bởi Nxb Thống kê tại Hà Nội, cung cấp những thông tin quan trọng về tình hình kinh tế và xã hội của các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.
10 Lý Hành Sơn, Trần Thị Mai Lan (2017), Sđd., tr 55
Việt Nam có 11 thành phần dân tộc, với một số tỉnh như Cao Bằng, Hà Giang, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Sơn La, Lai Châu và Điện Biên, có tỷ lệ dân số người dân tộc thiểu số cao, chiếm trên 80% Đặc điểm địa hình sinh thái và tập tục định cư là những yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố của các dân tộc Người Kinh chủ yếu sinh sống tại các vùng đồng bằng và thung lũng, trong khi các dân tộc thiểu số cư trú theo ba loại địa hình khác nhau.
- Vùng thấp thung lũng: là địa bàn sinh sống chủ yếu của các dân tộc Tày, Nùng, Sán Chay, Mường, Thái, Hoa, Lào, Lự…
- Vùng rẻo giữa: là địa bàn sinh sống chủ yếu của các dân tộc Dao, Pà Thẻn, Sán Dìu, Khơ Mú, Xinh Mun, Kháng, Mảng, La Ha…
- Vùng rẻo cao: là địa bàn sinh sống chủ yếu của các dân tộc Mông, Hà Nhì,
Lô Lô, Phù Lá, Pu Péo, La Chí, La Hủ, Si La, Cống… 12
Tình hình phân bố dân tộc theo đơn vị hành chính cho thấy sự tập trung của các dân tộc ở những khu vực nhất định Dân tộc Mường chủ yếu cư trú tại tỉnh Hòa Bình và một phần tỉnh Thanh Hóa Dân tộc Thái phân bố chủ yếu ở Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, và một phần Thanh Hóa-Nghệ An Dân tộc Tày tập trung ở các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, và Tuyên Quang Dân tộc Nùng chủ yếu sinh sống ở Lạng Sơn và Cao Bằng Ngoài ra, một số cộng đồng dân tộc như Mông, Hà Nhì, và Lô định cư dọc theo các vùng biên giới.
Khái quát về hiện trạng và đặc điểm các tôn giáo ở khu vực miền núi phía Bắc
- Lịch sử du nhập và phát triển
Phật giáo đã có mặt ở miền núi phía Bắc Việt Nam từ rất sớm, ít nhất từ thời Lý - Trần Sự hiện diện của tôn giáo này được chứng minh qua các tài liệu lịch sử, cho thấy quá trình truyền bá và phát triển của Phật giáo tại khu vực này.
Năm 1995, tại đồi Hắc Y, xã Tân Lĩnh, huyện Lục Yên, tỉnh Yên Bái, đã phát hiện chùa tháp đất nung, là dấu tích của tự viện Phật giáo thời Lý - Trần Sự phát hiện này đã mở ra nhiều dấu tích lịch sử quan trọng khác trong khu vực.
Phật giáo đã có mặt tại nhiều tỉnh miền Bắc Việt Nam như Hà Giang, Thái Nguyên và Cao Bằng, nơi có nhiều di tích chùa tháp được phát hiện, đặc biệt ở Cao Bằng, Bắc Kạn và Thái Nguyên, nơi mà triều đại nhà Mạc đã xây dựng cơ nghiệp sau khi rời kinh thành Thăng Long Tại Sơn La, Phật giáo xuất hiện vào năm 1960 cùng với sự di cư của người Kinh lên khu vực này.
Các khu vực giáp biên với Trung Quốc có sự giao lưu tôn giáo, đặc biệt là Phật giáo Tại một số cửa khẩu giữa Việt Nam và Trung Quốc, nhiều tín đồ Phật giáo Việt Nam đã sang Trung Quốc cầu pháp, trong khi các tín đồ Phật giáo Trung Quốc cũng đến Việt Nam để truyền bá giáo lý Một ví dụ nổi bật là thiền sư Thủy Nguyệt, người sáng lập thiền phái Tào Động ở miền Bắc Việt Nam, đã sang Trung Quốc học Phật và trở về truyền bá tại Đông Triều và Thăng Long vào thế kỷ XVII Như vậy, Phật giáo đã được du nhập vào vùng núi phía Bắc Việt Nam và trở thành một tôn giáo quan trọng.
29 bào dân tộc nơi đây biết đến Tuy nhiên, sử liệu ít ghi chép về Phật giáo hiện diện trong cộng đồng các dân tộc nơi đây
Sau khi Giáo hội Phật giáo Việt Nam được thành lập vào năm 1981 tại Hà Nội, việc hoằng pháp và hướng dẫn Phật tử ở miền núi phía Bắc gặp nhiều khó khăn do giao thông hạn chế và cộng đồng dân tộc sống phân tán Tuy nhiên, đến nay, Ban trị sự GHPGVN đã được thành lập tại tất cả các tỉnh miền núi phía Bắc, tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển của Phật giáo trong khu vực Nhờ đó, các cộng đồng Phật tử đã trở nên trưởng thành và vững mạnh hơn, đồng thời số tín đồ cũng ngày càng tăng lên.
- Số lượng chức sắc, tín đồ:
Giữa năm 1997 và 2017, cộng đồng Phật tử đã tăng trưởng mạnh mẽ với 132,000 Phật tử mới, 876 tăng, ni và 541 cơ sở thờ cúng được xây dựng thêm Sự gia tăng này đi kèm với việc nâng cao việc học kinh điển Phật giáo, thực hành nghi lễ, và đóng góp cho việc tu sửa, nâng cấp, xây mới các tự viện Đồng thời, cộng đồng cũng tích cực tham gia các hoạt động thiện nguyện và góp phần vào an sinh xã hội địa phương.
Theo thống kê của Ban Tôn giáo chính phủ, tính đến cuối năm 2021, miền núi phía Bắc có 472.803 Phật tử, 480 chức sắc và 3.087 chức việc Các địa phương nổi bật với số lượng tín đồ Phật giáo cao bao gồm Bắc Giang với 160.000 tín đồ và Phú Thọ với 90.000 tín đồ.
Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã tích cực truyền giáo đến vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở miền núi phía Bắc, đạt được những kết quả đáng kể Nhiều người thuộc các dân tộc Dao, Mường, Thái, Tày ở các tỉnh như Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lai Châu, Lào Cai, Điện Biên và Sơn La đã chuyển sang theo Phật giáo.
43 Dẫn lại từ Nguyễn Phú Lợi (biên soạn, 2022), Sđd., tr 214
44 Dẫn lại từ Nguyễn Phú Lợi (biên soạn, 2022), Sđd., tr 214
30 cho là vẫn chưa ổn định về niềm tin và tính tự nguyện trong tu tập và thực hành nghi lễ Phật giáo 45
- Cơ sở thờ cúng (chùa, thiền viện):
Theo thống kê năm 2021 của Ban Tôn giáo chính phủ, vùng miền núi phía Bắc có 1.568 cơ sở Phật giáo, chủ yếu là các ngôi chùa, nhiều trong số đó được xây dựng trước Đổi mới Trong những thập niên gần đây, nhiều chùa đã được xây mới hoặc tôn tạo, hiện nay có diện mạo khang trang, quy mô lớn và rộng rãi.
Ngày nay, khu vực này nổi bật với những ngôi chùa nổi tiếng như chùa Bổ Đà ở Bắc Giang, chùa Linh Sơn ở Lai Châu, và chùa Hưng Quốc tại Sơn La.
Chùa Phật tích Trúc Lâm Bản Giốc (Cao Bằng), chùa Tân Bảo (Lào Cai), chùa An Vinh (Tuyên Quang), và chùa Hang (Thái Nguyên) là những ngôi chùa có lịch sử lâu đời và cộng đồng Phật tử đông đảo Những ngôi chùa này không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là trung tâm học hỏi về kinh sách và thực hành giáo luật Phật giáo Chùa Bổ Đà, được xây dựng từ thế kỷ 11, nổi bật với kiến trúc truyền thống miền Bắc và từng là trung tâm lớn của Phật giáo Trúc Lâm Ngoài ra, nơi đây còn lưu giữ di sản mộc bản kinh Phật của dòng thiền Lâm Tế, mang giá trị văn hóa và lịch sử lớn.
- Hiện trạng của Phật giáo ở một số địa phương cụ thể Ở Lào Cai, Ban trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Lào Cai đã trải qua
02 nhiệm kỳ, nhưng đến nay nguồn nhân sự còn rất hạn chế Đến tháng 11 năm
Năm 2020, huyện Bảo Thắng đã thành lập Ban trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam cấp huyện đầu tiên, trong khi nhiều huyện khác trong tỉnh Lào Cai vẫn chưa có Ban trị sự Hoạt động Phật sự tại tỉnh không chỉ củng cố bộ máy tổ chức mà còn bổ sung nguồn nhân lực cho Ban trị sự, đồng thời thực hiện việc bổ nhiệm tăng ni về trụ trì các chùa Tỉnh hội Phật giáo cũng đã tiến hành bổ nhiệm Thượng tọa cho các vị trí quan trọng.
45 Lê Tâm Đắc (2020), “Hiện tượng cải đạo, đổi đạo trong vùng dân tộc thiểu số ở Việt Nam hiện nay”, tạp chí
Lý luận chính trị, số 7
Thích Minh Nghiêm từ tỉnh Phú Thọ về trụ trì chùa Núi Ba Mẹ Con ở huyện
Bắc Hà đã bổ nhiệm Đại đức Thích Chân Tín làm trụ trì chùa Cam Lộ, Lào Cai, và Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Lào Cai tiếp nhận chùa Liên Hoa theo quy định pháp luật Đến tháng 03 năm 2022, Phật giáo Lào Cai có 07 tự viện và 35 tăng ni hoạt động, chủ yếu giảng pháp, hướng dẫn Phật tử, tổ chức các ngày lễ Phật đản, Vu lan Họ chú trọng truyền đạt Tam quy, ngũ giới, mở các đạo tràng và khóa tu nhằm phổ biến giáo lý Phật giáo Tại các vùng sâu, Giáo hội đã đăng ký điểm sinh hoạt tôn giáo để hỗ trợ người dân tu học Công tác từ thiện cũng được chú trọng, với ước tính quyên góp 28 tỷ đồng đến năm 2022 Tại Điện Biên, Ban trị sự tập trung hoằng pháp, tổ chức các lễ hội và tu sửa tự viện, đồng thời đã huy động trên 7 tỷ đồng cho hoạt động từ thiện Lai Châu, thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam vào tháng 02 năm 2015, hiện có 01 tự viện và 01 đang hoàn thiện thủ tục.
Trong những năm gần đây, công tác hoằng pháp đã được đẩy mạnh, dẫn đến việc khoảng 4.000 người theo Phật giáo, trong đó hơn 1.500 người đã quy y Tam bảo Sự phát triển này đã tạo ra các nhóm Phật tử có tổ chức, hoạt động trong các đạo tràng và câu lạc bộ.
Ban trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh thường xuyên tổ chức giảng pháp và các lễ hội Phật giáo trang trọng, an toàn Họ cũng tích cực thăm hỏi và tặng quà cho Mẹ Việt Nam anh hùng, gia đình thương binh liệt sĩ, bệnh binh và những gia đình khó khăn Đặc biệt, Ban trị sự đã kêu gọi tăng ni và nhà hảo tâm ủng hộ gần 100 tỷ đồng cho việc mua vắc-xin trong đại dịch Covid-19 Hiện tại, Ban trị sự tỉnh Lai Châu đang hoàn thiện bộ máy nhân sự và trụ sở Phật giáo, đồng thời hướng dẫn tín đồ sinh hoạt nền nếp Lãnh đạo Ban trị sự chú trọng vào kỹ năng hoằng pháp cho tăng và tổ chức nhiều khóa tu cho Phật tử vào các dịp hè, trung thu, thứ 7 và chủ nhật hàng tuần Tại Yên Bái, trong 5 năm qua, tỉnh hội Phật giáo đã thành lập 05 Ban trị sự cấp huyện, thị, với hầu hết các ngôi chùa đã bổ nhiệm trụ trì, điển hình như chùa Linh Long, chùa Vạn Thắng và chùa Phúc Hòa Hiện có 01 tự viện được công nhận là di tích quốc gia.
