Tiền Ảo dưới góc nhìn của pháp luật tài sản

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là nhằm xác định được tiền ảo là tài sản hay quyền tài sản dưới góc nhìn luật tài sản từ đó có thể xây dựng và hoàn thiệ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT

LÊ TUẤN PHONG

TIỀN ẢO DƯỚI GÓC NHÌN CỦA PHÁP LUẬT TÀI SẢN

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

TP HỒ CHÍ MINH –NĂM 2023

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT

LÊ TUẤN PHONG

TIỀN ẢO DƯỚI GÓC NHÌN CỦA PHÁP LUẬT TÀI SẢN

Ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự

Mã số: 8380103

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS LÊ NGUYỄN GIA THIỆN

TP HỒ CHÍ MINH – NĂM 2023

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi Các số liệu nêu trong luận văn

là trung thực và có trích dẫn nguồn cụ thể Những đề xuất, kiến nghị là của chính bản thân tôi đưa ra dựa trên những nghiên cứu tài liệu có liên quan nhưng không sao chép

y chang bất kỳ nội dung nào

TÁC GIẢ

LÊ TUẤN PHONG

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Central Bank

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU VÀ HÌNH

Ảnh 1.2.2.1: Tra cứu thông tin trên Blockchain của

đồng tiền ảo Ethereum

Trang 16

Ảnh 1.2.2.2: Tra cứu thông tin trên mạng lưới

Binance Smart Chain

Trang 17

Bảng 1.3.5 Phân biệt tiền ảo với tiền điện tử Trang 41 – 42 Bảng 1.3.6a Phân biệt tiền ảo với tiền Trang 43 – 47 Bảng 1.3.7b Phân biệt tiền ảo với các tài sản khác Trang 47-51 Ảnh 1.4.2: Tổng hợp những vụ hack tiền ảo gây tổn

thất lớn năm 2022

Trang 54

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU VÀ HÌNH

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 3

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Kết cấu đề tài 7

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỀN ẢO 8

1.1 Khái niệm tiền ảo và các khái niệm liên quan 8

1.1.1 Khái niệm về tiền ảo 8

1.1.2 Khái niệm về Blockchain 11

1.2 Đặc điểm của tiền ảo 14

1.2.1 Tính mã hóa 14

1.2.2 Tính minh bạch 15

1.2.3 Tính ẩn danh 17

1.2.4 Khả năng giao dịch và thanh toán 18

1.2.5 Khả năng chuyển tiền xuyên biên giới 20

1.3 Bản chất pháp lý của tiền ảo theo góc nhìn của pháp luật tài sản 22

1.3.1 Bản chất pháp lý của “tiền ảo” từ góc nhìn của hệ thống Thông luật 22

1.3.2 Bản chất pháp lý của “tiền ảo” dưới góc nhìn hệ thống Dân luật 26

1.3.3 Bản chất pháp lý của “tiền ảo” theo pháp luật tài sản Việt Nam hiện hành 32

1.4 Phân loại tiền ảo 35

1.4.1 Phân loại tiền ảo dựa vào khả năng tương tác với nền kinh tế thật 35

1.4.2 Phân loại tiền ảo dựa theo tiêu chí khả năng kiểm soát: 36

1.4.3 Phân loại tiền ảo theo tiêu chí chức năng và mục đích sử dụng 37

1.4.4 Phân biệt giữa tiền ảo và tiền điện tử 40

1.4.5 Phân biệt tiền ảo với các tài sản khác trong Bộ luật dân sự năm 2015 43

1.5 Vai trò của tiền ảo 51

1.5.1 Ưu điểm của tiền ảo 51

1.5.2 Nhược điểm của tiền ảo 52

1.5.3 Tính ứng dụng của tiền ảo và công nghệ Blockchain vào thực tế 54

1.6 Lịch sử hình thành và phát triển của tiền ảo 55

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 57

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ TIỀN ẢO TẠI MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI VÀ KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM 58

2.1 Quy định pháp luật về tiền ảo của một số quốc gia phát triển 58

2.1.1 Quy định pháp luật của Hoa Kỳ về quản lý tiền ảo 58

2.1.2 Quy định pháp luật của Nhật Bản về tiền ảo 64

2.1.3 Quy định của một số quốc gia khác 67

2.2 Cơ chế quản lý tiền ảo của Nhà nước 71

2.2.1 Tiền ảo có thể được xem là tài sản theo quy định của pháp luật Việt Nam 71

2.2.2 Xây dựng khung pháp lý để quản lý tiền ảo 75

2.2.3 Những tác động khi Nhà nước hợp pháp hóa tiền ảo tại Việt Nam 79

2.2.4 Những biện pháp làm hạn chế tác động tiêu cực của tiền ảo 81

2.3 Giải quyết các tranh chấp liên quan đến tiền ảo 83

2.3.1 Một số tranh chấp liên quan đến tiền ảo trong thực tế 83

2.3.2 Khó khăn khi giải quyết các tranh chấp liên quan đến tiền ảo 87

2.3.3 Giải pháp khắc phục khó khăn khi giải quyết tranh chấp liên quan đến tiền ảo 91

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 93

KẾT LUẬN 94 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong giai đoạn đang tiến hành cuộc cách mạng 4.0 hiện nay hầu hết tất cả mọi người đều ít nhất một lần nghe qua các khái niệm, tên gọi sau: “Bitcoin, tiền ảo, tiền điện tử, Blockchain, Crypto Currencies, …” Vậy các khái niệm trên là gì? Và tại sao thời gian qua chúng đã được nhắc đến rất nhiều tại Việt Nam Theo khảo sát của Finder được thực hiện với 42.000 người trên 27 quốc gia thì Việt Nam là nước

có tỷ lệ chấp nhận tiền ảo cao nhất với 41% người được hỏi cho biết họ đã mua và đang sở hữu tiền ảo (trong đó có 20% là đã mua Bitcoin)1 Đồng thời, theo thống kê của Cointelegraph (một trang tin tức về tiền ảo hàng đầu trên thế giới) vào tháng 6/2020 thì Việt Nam là nước đứng thứ 13 trên thế giới về đầu tư tiền ảo (lợi nhuận thu về hơn 9000 tỷ vnđ2), con số này có thể còn nhiều hơn nữa trong năm 2021 và những năm sau này Ngoài ra, còn có một chỉ số rất đáng lưu tâm mà Việt Nam đang dẫn đầu thế giới đó là chỉ số chấp nhận tiền ảo theo dữ liệu từ Chainalysis3 thì chỉ số chấp nhận tiền ảo ở Việt Nam là 1.0 – hiện đang cao nhất trên thế giới4 Ngoài ra, còn

có rất nhiều chỉ số, thống kê, báo cáo khác cho thấy Việt Nam đang là một trong những quốc gia trên thế giới dẫn đầu về đầu tư tiền ảo

Không chỉ có những con số thống kê kể trên Việt Nam còn là quốc gia đang sản sinh ra rất nhiều startup (khởi nghiệp) công nghệ về tiền ảo đang dẫn đầu trên thế giới Có thể kể đến một startup thể loại trò chơi và blockchain do người Việt tạo ra

P2P Platforms Driving Cryptocurrency Usage in Ermeging Markets https://blog.chainalysis.com/ reports/2021-global-crypto-adoption-index/, ngày 10/01/2023

rất nổi tiếng trên thế giới được định giá trên 1 tỷ đô la Mỹ đó là trò chơi Axie Infinity với đồng tiền ảo có mã là AXS đã từng xếp hạng 29 với vốn hoá pha loãng khoảng 5,8 tỷ đô trên bảng xếp hạng tất cả các đồng coin trên thế giới của Coinmarketcap.com (một trang web xếp hạng các đồng tiền ảo hàng đầu trên thế giới) vào ngày 21/12/2021 Với các thống kê kể trên thì hiện tại “tiền ảo” đang trở nên rất nóng tại Việt Nam và đang đem về lợi nhuận rất lớn cho những người đầu tư tiền ảo tại Việt Nam Tuy nhiên, tiền ảo còn rất mới và chưa được công nhận chính thức tại Việt Nam cũng như chưa có nhiều quy định pháp luật để quản lý tiền ảo nên Nhà nước đang rất khó kiểm soát các hoạt động giao dịch, đầu tư tiền ảo và thất thu một lượng thuế rất lớn có thể thu được từ các hoạt động đầu tư tiền ảo Ngoài ra, tiền ảo nếu không được quản lý tốt thì nó có thể trở thành một công cụ để rửa tiền hoặc thực hiện các hoạt động phi pháp như tài trợ khủng bố, buôn người, mua bán vũ khí, ma tuý, chất cấm

ảo Vì vậy, việc nghiên cứu về vấn đề này là rất cần thiết và có ý nghĩa quan trọng trong việc đảm bảo sự phát triển bền vững của thị trường tài chính và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia Nghiên cứu về tiền ảo dưới góc nhìn của pháp luật Tài sản

sẽ giúp cho chúng ta hiểu rõ hơn về tính chất của tiền ảo và cách thức quản lý, sở hữu tài sản liên quan đến tiền ảo Bên cạnh đó, việc nghiên cứu này cũng giúp cho các nhà quản lý tài sản có thể áp dụng các quy định, chính sách, giải pháp hiệu quả để

quản lý, bảo vệ tài sản liên quan đến tiền ảo một cách hiệu quả và đáp ứng nhu cầu phát triển của thị trường Nghiên cứu về tiền ảo dưới góc nhìn của pháp luật Tài sản cũng là một chủ đề mới mẻ và đầy thử thách cho các nhà nghiên cứu, vì đây là một lĩnh vực đang phát triển rất nhanh chóng và chưa có nhiều nghiên cứu liên quan đến chủ đề này

Nghiên cứu về tiền ảo dưới góc nhìn của pháp luật Tài sản cũng đặt ra một số câu hỏi cần được trả lời như: tiền ảo có được coi là tài sản không? Quyền sở hữu tài sản liên quan đến tiền ảo như thế nào? Các quy định, chính sách liên quan đến quản

lý, sở hữu tài sản liên quan đến tiền ảo hiện nay ở Việt Nam và trên thế giới như thế nào? Nếu xảy ra tranh chấp liên quan đến tài sản là tiền ảo thì pháp luật sẽ xử lý ra sao? Với mục đích trả lời các câu hỏi này, việc nghiên cứu về tiền ảo dưới góc nhìn của pháp luật Tài sản sẽ đòi hỏi phải tìm hiểu về các quy định, chính sách liên quan đến tiền ảo được quy định trên thế giới, phân tích các vấn đề liên quan đến tính chất, quyền sở hữu tài sản liên quan đến tiền ảo và đưa ra các giải pháp, khuyến nghị để đảm bảo sự phát triển bền vững của thị trường tài chính và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia cũng như hạn chế các hoạt động lợi dụng tiền ảo để thực hiện các hành

vi phi pháp Chính vì những phân tích và lý do nêu trên, tác giả quyết định lựa chọn

đề tài: “Tiền ảo dưới góc nhìn của pháp luật Tài sản” để làm đề tài nghiên cứu cho

luận văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Tiền điện tử là một đề tài hiện đang rất mới tại Việt Nam, pháp luật Việt Nam hiện tại cũng chỉ đang có những bước đầu xây dựng các quy định, khung pháp lý để đưa tiền ảo vào quản lý Vì vậy, số lượng tài liệu nghiên cứu, công trình khoa học liên quan đến đề tài này không nhiều Chưa kể, tiền ảo cũng là một sản phẩm công nghệ mà công nghệ thì luôn phát triển rất nhanh và không ngừng nên đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải cập nhật liên tục Qua tìm hiểu và thống kê sơ bộ, tác giả đã tìm được một số công trình nghiên cứu, sách, bài báo khoa học trong và ngoài nước liên quan đến đề tài này như sau:

* Các công trình sách:

Sách chuyên khảo “Xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý về tiền ảo trong bối cảnh hội nhập và phát triển” của tác giả Nguyễn Minh Oanh (chủ biên) năm 2019, Nhà xuất bản Tư Pháp Sách chuyên khảo này đã đưa ra được những khái niệm liên quan đến tiền ảo, phân biệt được sự khác nhau giữa tiền ảo và tiền điện từ từ đó đưa

ra những kiến nghị và giải pháp để xây dựng và hoàn thiện pháp luật Việt Nam để điều chỉnh và quản lý tiền ảo Tuy nhiên, do tiền ảo đã phát triển không ngừng và rất nhanh trong thời gian qua nên có nhiều khái niệm đã lạc hậu dẫn đến một vài kiến nghị, giải pháp không còn phù hợp, cần phải thay đổi và cập nhật

Sách tham khảo “The Age of Cryptocurrency” của tác giả Paul Vigna và Michael J.Casey được dịch bởi Han Ly năm 2021, Nhà xuất bản Kinh Tế Quốc Dân Sách tham khảo này đã kể ra được quá trình hình thành và phát triển của Blockchain, Bitcoin nói riêng và tiền ảo nói chung Qua tài liệu này người đọc có thể có những hình dung cơ bản về thế giới tiền kỹ thuật số và những ảnh hưởng của nó đối với nền kinh tế toàn cầu không chỉ ở hiện tại mà còn trong tương lai Từ đó, đòi hỏi các quốc gia cần làm những gì để có thể đưa tiền ảo vào quản lý và điều chỉnh

Sách tham khảo “Blockchain bản chất của Blockchain, Bitcoin, tiền điền tử, hợp đồng thông minh và tương lai của tiền tệ” của tác giả Mark Gates được Thành Dương dịch năm 2021, Nhà xuất bản Lao Động Cũng gần tương tự như sách tham khảo “The Age of Cryptocurrency” kể trên tài liệu tham khảo này cũng đã cung cấp được góc nhìn sâu hơn vào công nghệ Blockchain (công nghệ đứng phía sau tiền ảo)

và cung cấp thêm được những quy định pháp luật về tiền ảo, về thuế ở các quốc gia phát triển đang cho phép giao dịch tiền ảo

* Các công trình là luận án, luận văn, đề tài nghiên cứu:

Luận văn Thạc sĩ luật học “Nghiên cứu xây dựng khung pháp lý về tiền ảo tại Việt Nam” của tác giả Đoàn Phương Thảo (năm 2018), Đại học Kinh tế thành phố

Hồ Chí Minh Luận văn này đã trình bày sơ lược được các khái niệm liên quan đến tiền ảo và cung cấp được nhiều quy định của các nước phát triển như Nhật Bản,

Canada quy định về tiền ảo từ đó có thể rút kinh nghiệm cho Việt Nam xây dựng khung pháp lý để điều chỉnh và quản lý tiền ảo

Luận văn thạc sĩ “Nghiên cứu về đồng tiền ảo Bitcoin và các khuyến nghị tiền

ảo tại Việt Nam” của tác giả Nghiêm Thị Thuỳ Trang (năm 2018), Đại học Ngoại Thương Luận văn này đã trình bày các khái niệm liên quan đến tiền ảo cụ thể là đồng tiền ảo Bitcoin Đồng thời luận văn này cũng cung cấp nhưng quy định pháp lý liên quan đến tiền ảo của một số nước như Mỹ, Thái Lan, Trung Quốc Qua đó đánh giá thực trạng quản lý tiền ảo tại các nước này và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Luận văn còn đưa ra được những khuyến nghị góp phần xây dựng khung pháp

lý để quản lý và điều chỉnh tiền ảo tại Việt Nam

Đề tài nghiên cứu “Khung pháp lý về Bitcoin và các loại tiền ảo trong pháp luật một số nước trên thế giới – Kinh nghiệm cho Việt Nam” của tác giả Phạm Hải Trà My và Hoàng Thị Liên (năm 2019), trường Đại học Luật – Đại học Huế Đề tài nghiên cứu này đã cung cấp các khái niệm liên quan đến tiền ảo và khung pháp lý và thực tiễn áp dụng pháp luật về tiền ảo của một số nước trên thế giới như Singapore, Trung Quốc, Mỹ, Pháp… qua đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam có thể định nghĩa tiền ảo và xây dựng khung pháp lý để quản lý và điều chỉnh tiền ảo tại Việt Nam

* Các công trình đăng tạp chí, đăng báo:

Phạm Thị Thái Hà (2021), “Quan điểm quản lý, sử dụng Bitcoin trên thế giới

và khuyến nghị cho Việt Nam”, tạp chí Tài chính kỳ 2 tháng 6/2021 Bài viết đã đưa

ra được các khái niệm về tiền ảo, tiền điện tử, Bitcoin, tiền kỹ thuật số và quan điểm của các tổ chức lớn, các quốc gia phát triển về tiền ảo từ đó đưa ra các kiến nghị cho Việt Nam Tuy nhiên, các khái niệm của bài viết cung cấp chưa chuyên sâu để có thể phân loại được theo góc nhìn của pháp luật tài sản

Nguyễn Huy Hoàng Nam (2018), “Chào bán tiền ảo lần đầu ra công chúng ở Nhật Bản và vấn đề xây dựng pháp luật về quản lý tiền ảo ở Việt Nam, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Số 4(313), 2018 Bài viết đã đưa ra khái niệm chào bán tiền ảo lần

đầu ra công chúng (hay còn gọi là hoạt động Initial Coin Offering – ICO) và những kiến nghị để xây dựng pháp luật quản lý tiền ảo tại Việt Nam

Trường Đại học Luật Hà Nội: Tiền ảo – Các khía cạnh pháp lý – pháp luật một

số quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo khoa học, tháng 4 năm 2018 Bài viết đã cung cấp khái niệm tiền ảo và quy định pháp luật của một số quốc gia trên thế giới qua đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam để xây dựng các quy định pháp luật quản lý tiền ảo và các hoạt động khác liên quan đến tiền ảo tại Việt Nam

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là nhằm xác định được tiền ảo là tài sản hay quyền tài sản dưới góc nhìn luật tài sản từ đó có thể xây dựng và hoàn thiện các quy định pháp luật để quản lý tiền ảo cũng như giải quyết các tranh chấp về tiền ảo diễn

iii) Kiến nghị để xây dựng và hoàn thiện các quy chế, quy định để quản lý và giải quyết các tranh chấp liên quan đến tiền ảo trong thực tế

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là tiền ảo và các hoạt động giao dịch, đầu

tư tiền ảo để xác định được tiền ảo là tài sản hay quyền tài sản dưới góc nhìn của pháp luật tài sản

Phạm vi nghiên cứu của đề tài được thực hiện trong phạm vi không gian ở Việt Nam và một số nước phát triển như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Singapore, – đây là các quốc gia đang dẫn đầu về giao dịch và đầu tư tiền ảo Các số liệu thống kê sẽ được tác giả thu thập từ khi tiền ảo ra đời cho đến nay Về thời gian nghiên cứu, tác giả sẽ nghiên cứu từ khi đồng tiền ảo đầu tiên trên thế giới (Bitcoin) ra đời cho đến thời điểm hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện thông qua việc kết hợp các phương pháp sau đây: i) Phương pháp phân tích và tổng hợp: phân tích những vấn đề cơ bản về khái niệm, đặc điểm, vai trò của tiền ảo trong thực tiễn tại Việt Nam Ngoài ra, tác giả còn tổng hợp các quy định của pháp luật về tiền ảo của các nước phát triển trên thế giới

để đưa ra kiến nghị giúp xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh tiền ảo tại Việt Nam;

ii) Phương pháp so sánh: So sánh tiền ảo với tiền điện tử, tiền hợp pháp của Việt Nam và các tài sản khác theo quy định của BLDS để đưa ra góc nhìn và đánh giá tiền ảo theo góc nhìn của pháp luật Tài sản tại Việt Nam So sánh các quy định

về tiền ảo của các nước phát triển trên thế giới để kiến nghị cho Việt Nam có thể xây dựng khung pháp lý quản lý tiền ảo;

iii) Phương pháp thống kê: trong bài viết tác giả sẽ thống kê rất nhiều số liệu

về tiền ảo để có thể đánh giá tác động của tiền ảo đối với nền kinh tế thế giới nói chung và kinh tế Việt Nam nói riêng từ đó cho thấy được tầm quan trọng khi Việt Nam đưa tiền ảo vào quản lý và điều chỉnh theo pháp luật;

6 Kết cấu đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, Luận văn gồm 2 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về tiền ảo

Chương 2: Thực trạng về pháp luật tiền ảo tại một số quốc gia trên thế giới

và kinh nghiệm cho Việt Nam

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỀN ẢO 1.1 Khái niệm tiền ảo và các khái niệm liên quan

1.1.1 Khái niệm về tiền ảo

Vào năm 2012, Ngân hàng Trung ương Châu Âu – European Central Bank (ECB) – định nghĩa: “Tiền ảo (virtual money) là một loại tiền kỹ thuật số (digital money) không được điều chỉnh bởi ngân hàng trung ương; được ban hành và kiểm soát bởi nhà phát triển; được sử dụng và chấp nhận giữa các thành viên của cộng đồng

ảo nhất định”5 Đây có thể được xem là định nghĩa đầu tiên về tiền ảo, định nghĩa này

đã đưa ra một nội hàm tương đối đầy đủ về tiền ảo Qua định nghĩa này thì tiền ảo có các đặc tính sau:

i) Tiền ảo là một dạng tiền kỹ thuật số tồn tại trong môi trường mạng, được sử dụng thông qua các thiết bị điện tử như máy vi tính, điện thoại thông minh smartphone,…;

ii) Nó không được điều chỉnh bởi bất kỳ ngân hàng trung ương nào hay nói cách khác tiền ảo không phải là một loại tiền tệ hợp pháp của các quốc gia trên thế giới như tiền giấy, tiền xu hoặc tiền điện tử;

iii) Tiền ảo được phát hành và kiểm soát bởi nhà phát triển như công ty hoặc cũng có thể là một cá nhân Việc phát hành một đồng tiền ảo dễ hơn rất nhiều so với việc phát hành tiền tệ của một quốc gia chỉ cần vài bước kỹ thuật hoặc một phần mềm

là bất kỳ cá nhân nào cũng có thể phát hành đồng tiền ảo của riêng mình;

iv) Được sử dụng và chấp nhận giữa các thành viên trong cộng đồng nhất định; Vào năm 2015, ECB đã hoàn thiện khái niệm về tiền ảo để phù hợp hơn với thực tiễn phát triển của tiền ảo ECB đã định nghĩa lại khái niệm tiền ảo: “Tiền ảo có

ecb.europa.eu/pub/pdf/other/virtualcurrencyschemes201210en.pdf (truy cập ngày 20/01/2023)

thể được định nghĩa như một đại diện số có giá trị, không phải do ngân hàng trung ương hoặc các tổ chức tài chính phát hành; và có thể được sử dụng để thay thế tiền thật”6 Khái niệm mới này của ECB đã hoàn thiện hơn so với khái niệm cũ rất nhiều Thứ nhất, tiền ảo không chỉ được coi là đại diện kỹ thuật số mà nó còn là đại diện kỹ thuật số có giá trị – điều này cho thấy ECB đã thừa nhận giá trị của tiền ảo Thứ hai, ECB đã bỏ đi đặc tính “được ban hành và kiểm soát bởi nhà phát triển” Bởi vì, hiện tại tiền ảo không chỉ được kiểm soát tập trung bởi một tổ chức phát hành mà nó còn

có thể được kiểm soát phi tập trung dưới quyền quyết định của chính cộng đồng người

sử dụng đồng tiền ảo đó Thứ ba, là việc ECB đã định nghĩa tiền ảo có thể được sử dụng để thay thế tiền thật đây có thể được xem là sự thừa nhận của ECB cho thấy tiền

ảo ngày càng có giá trị trong thực tế có thể được dùng để thanh toán, trao đổi trong thực tế như tiền thật Khái niệm này của ECB sau đó đã được đưa vào áp dụng trong rất nhiều các văn bản chính thức của Hội đồng châu Âu và Uỷ ban châu Âu có thể kể đến như chỉ thị số 2009/110 và Chỉ thị số 2015/849 của Hội đồng châu Âu về ngăn ngừa việc sử dụng hệ thống tài chính nhằm mục đích rửa tiền hoặc tài trợ cho khủng

bố và sửa đổi Chỉ thị số 2009/101/EC,…

Vào năm 2013, Cục Phòng chống tội phạm tài chính Mỹ (FinCEN) đã xác định và định nghĩa tiền thật là “đồng xu và tiền giấy của Mỹ hoặc bất kỳ nước nào khác mà được thừa nhận là hợp pháp, đang lưu hành thông thường và được sử dụng, chấp nhận như phương tiện trao đổi trong nước phát hành nó”, còn tiền ảo được định nghĩa là một phương tiện trao đổi, hoạt động như tiền thật nhưng chỉ hoạt động trong một số môi trường và không có tất cả các thuộc tính của tiền thật7 Theo định nghĩa này của Cục Phòng chống tội phạm Mỹ và theo Đạo luật Bảo mật ngân hàng thì tiền

tệ ảo không đáp ứng các tiêu chí để được coi là tiền tệ Tuy nhiên, nó hoạt động như một công cụ thay thế cho đồng tiền thật và có thể đổi sang tiền thật Các đồng tiền ảo

02/2015, https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/virtualcurrencyschemesen.pdf (truy cập ngày 01/02/2023)

7 Cục Phòng chống tội phạm tài chính Mỹ – FinCEN, “Application of FinCEN’s Regulations to Persons Administering, Exchanging, or Using Virtual Currencies”’ Financial Crimes Enforcement Network, 18 March

2013, p 1, http://fincen.gov/statutes_regs/guidance/pdf/FIN-2013-G001.pdf (truy cập ngày 01/02/2023)

được gọi là các khoản tín dụng, có nghĩa là chúng không có giá trị nội tại (chúng không được định giá bởi vàng, bạc, dầu, lúa mì, hoặc các mặt hàng khác), và giá trị của chúng được xác định bởi sự quyết định của các tổ chức hoặc được định giá theo giá thị trường”8 Theo định nghĩa này của FinCEN thì tiền ảo không phải là tiền thật, không được phát hành bởi ngân hàng trung ương; nó có thể là công cụ thay thế tiền thật trong thanh toán nhưng tiền ảo không được bảo hộ giá trị nội tại bởi nhà phát hành mà giá trị của nó được quyết định bởi các tổ chức hoặc cộng đồng người sử dụng theo giá trị của thị trường

Nhật Bản, một quốc gia phát triển đi tiên phong trong việc ban hành văn bản pháp luật riêng điều chỉnh về tiền ảo cũng đưa ra khái niệm tiền ảo làm cơ sở cho việc

áp dụng và điều chỉnh Theo quy định tại khoản 5 Điều 2 Luật Tiền ảo Nhật Bản có hiệu lực từ ngày 01/4/2017 thì tiền ảo được hiểu là9:

Giá trị giống như tài sản (được ghi lại bởi các cách thức điện tử trong các phương tiện điện tử…, không bao gồm bất kỳ loại tiền tệ nào được cho phép, của Nhật Bản hoặc các quốc gia khác, và các tài sản được xác định là các đơn vị tiền tệ đó) được sử dụng để thanh toán giá trị hàng hoá khi mua bán, thuê hoặc các dịch vụ khác cho một hoặc nhiều đối tượng cụ thể (“Tiền ảo loại 1”)10;

8 Cục Phòng chống tội phạm tài chính Mỹ – FinCEN, “Application of FinCEN’s Regulations to Persons Administering, Exchanging, or Using Virtual Currencies”’ Financial Crimes Enforcement Network, 18 March

2013, p.1, http://fincen.gov/statutes_regs/guidance/pdf/FIN-2013-G001.pdf (truy cập ngày 01/02/2023)

9 Article 2, Section 5 of Virtual Currency Act of Japan

Act on Financial Transactions

Virtual currency as described in this Act refers to:

“1 Asset-like values (limited to those items electronically recorded by electronic or other equipment and excluding Japanese currency, foreign currency, and currency – denominated assets; the same applies to the item below) usable as payment to indefinite parties for the cost of purchase or items or receipt of services and which can be transferred by means of electronic data processing system;

2 Asset-like values that can be used in exchange with indefinite parties for those items described in the preceding item and which can be transferred by means of electronic data processing systems.”

triển”, NXB Tư pháp năm 2019, trang 19

Giá trị giống như tài sản được dùng để trao đổi đối với một hoặc nhiều chủ thể không xác định, với các giá trị tài sản được nêu trên và có thể được chuyển giao thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử (“Tiền ảo loại 2”)11

Các loại tiền ảo được đưa ra trong pháp luật Nhật Bản khá cụ thể và cũng bao gồm các đặc tính tương tự như định nghĩa được đưa ra bởi ECB Theo đó thì các đồng tiền ảo này cũng phải thoả mãn các điều kiện: có giá trị như tài sản; không là đồng tiền pháp định do chính phủ ban hành; có thể được dùng để trao đổi, mua bán đối với tài sản, hàng hoá trong thế giới thực

Như vậy, có thể thấy, đến thời điểm hiện nay đã tồn tại có khá nhiều định nghĩa khác nhau về tiền ảo Tuy nhiên, qua các định nghĩa trên có thể đưa ra một cách hiểu chung nhất về tiền ảo như sau: Tiền ảo là một sản phẩm có giá trị tồn tại dưới hình thức kỹ thuật số được phát hành bởi một cá nhân hoặc tổ chức, không phải là đồng tiền pháp định do chính phủ của một quốc gia phát hành, có giá trị sử dụng trong cộng đồng mạng hoặc có thể được sử dụng để thực hiện việc trao đổi, thanh toán với các loại hàng hoá, dịch vụ khác.12

1.1.2 Khái niệm về Blockchain

Công nghệ Blockchain tuy chỉ mới được tạo ra trong khoảng gần hai thập kỷ gần đây nhưng nó được nhiều quốc gia, chính phủ, các tổ chức, cá nhân trên thế giới xem là một trong những phát minh vĩ đại nhất kể từ khi xuất hiện mạng Internet Nhiều tổ chức, cá nhân còn tuyên bố rằng công nghệ này sẽ thay đổi mọi ngành công nghiệp hiện thời và ảnh hưởng tới cuộc sống tương lai của mọi người chỉ trong vài thập kỷ tới Vậy liệu công nghệ Blockchain thực sự là một trong những cuộc cách mạng, phát minh công nghệ vĩ đại nhất trong lịch sử phát triển của Internet hay chỉ là

sự cường điệu quá mức Sau đây, hãy cùng tác giả tìm hiểu, phân tích về khái niệm Blockchain và tính ứng dụng cũng như tầm quan trọng của công nghệ này trong cuộc

triển”, NXB Tư pháp năm 2019, trang 20

triển”, NXB Tư pháp năm 2019, trang 20

sống hiện nay để xem tại sao rất nhiều các quốc gia cũng như các tổ chức lớn đang rất quan tâm đến công nghệ này

Đầu tiên cần tìm hiểu khái niệm Blockchain là gì? Blockchain hay còn được gọi là công nghệ chuỗi khối có thể hiểu là: “Một cơ chế cơ sở dữ liệu tiên tiến cho phép chia sẻ thông tin minh bạch trong một mạng lưới kinh doanh Cơ sở dữ liệu chuỗi khối lưu trữ dữ liệu trong các khối được liên kết với nhau trong một chuỗi Dữ liệu có sự nhất quán theo trình tự thời gian vì bạn không thể xóa hoặc sửa đổi chuỗi

mà không có sự đồng thuận từ mạng lưới Do đó, bạn có thể sử dụng công nghệ chuỗi khối để tạo một sổ cái không thể chỉnh sửa hay biến đổi để theo dõi các đơn đặt hàng, khoản thanh toán, tài khoản và những giao dịch khác Hệ thống có những cơ chế tích hợp để ngăn chặn các mục nhập giao dịch trái phép và tạo ra sự nhất quán trong chế

độ xem chung của các giao dịch này.”13

Blockchain lần đầu tiên được phát minh và thiết kế bởi Satoshi Nakamoto (một người ẩn danh, vẫn chưa biết được đây là một cá nhân hay tổ chức) vào năm 2008 và được hiện thực hóa vào năm sau đó khi chính công nghệ này đã tạo ra đồng tiền ảo Bitcoin - được xem là đồng tiền giá trị nhất trên thế giới hiện nay, khi công nghệ Blockchain đóng vai trò như là một cuốn sổ cái ghi nhận cho tất cả các giao dịch liên quan đến Bitcoin Qua việc sử dụng mạng lưới ngang hàng và một hệ thống dữ liệu phân cấp, Blockchain Bitcoin được quản lý tự động bởi hệ thống máy tính của người dùng trên toàn thế giới Việc phát minh ra Blockchain đã làm cho Bitcoin trở thành loại tiền tệ kỹ thuật số đầu tiên giải quyết được vấn đề double spending (chi tiêu gian lận khi 1 lượng tiền được dùng 2 lần) Công nghệ Blockchain đã và đang trở thành nguồn cảm hứng cho một loạt các ứng dụng khác bởi tính bảo mật nâng cao và tính minh bạch công khai của nó Một trong những ứng dụng được xem là giá trị nhất của Blockchain đó là việc tạo ra các đồng tiền ảo và một ứng dụng nữa của công nghệ này đang được phát triển đó là hợp đồng thông minh (Smart Contracts) – công nghệ này giống như một hợp đồng kỹ thuật số được tạo lập trên Blockchain cho phép hai

13 Aws Amazon, “Công nghệ Blockchain là gì?”, https://aws.amazon.com/vi/what-is/blockchain/ , truy cập ngày 10/02/2023

bên tham gia trong hợp đồng có thể đưa ra các cam kết mà không cần phải biết về danh tính hay tin tưởng lẫn nhau; Các bên có thể đảm bảo nếu các điều kiện của hợp đồng không được thoả mãn thì hợp đồng sẽ không được thực thi Việc ứng dụng công nghệ hợp đồng thông minh này giúp loại bỏ nhu cầu đối với các bên trung gian giúp giảm đáng kể chi phí hoạt động14 Và còn rất nhiều ứng dụng khác của công nghệ Blockchain đang được tìm hiểu và phát triển như việc tạo ra các NFT, công việc bình chọn, bầu cử,

Nguyên tắc hoạt động của Blockchain: Khi một giao dịch được xử lý và công nhận là hợp lệ, nó sẽ được tập hợp lại với những giao dịch khác rồi được bổ sung vào khối mới Khối mới này được thêm vào trên khối trước đó trong chuỗi Mỗi khối dựa vào số khối trước đó, liên kết thành một chuỗi, vì thế thuật ngữ “Blockchain” ra đời Một chuỗi các khối trong Blockchain liên kết với nhau ngược trở về đến khối đầu tiên trong chuỗi (khối này được gọi là “khối nguyên thuỷ”) Ngay khi một khối các giao dịch được thêm vào Blockchain, rất khó để thay đổi Mỗi khối đưa vào phía trên khối trước đó là một xác nhận giao dịch không đổi Càng nhiều khối được đưa vào, càng khó thay đổi được nữa Trong mạng lưới Bitcoin, 6 khối được coi là một xác nhận giao dịch sẽ không được thay đổi

Có thể xem công nghệ Blockchain là công nghệ mới nhưng đã có rất nhiều đóng góp và ngày càng thể hiện được tầm quan trọng của nó trong rất nhiều ngành và lĩnh vực trong thực tế hiện nay Với cơ chế như một cuốn sổ cái mà tất cả những gì được ghi trong Blockchain không thể thay đổi được và tính bảo mật rất cao vì chuỗi khối chỉ tắt khi tất cả máy tính trong chuỗi ngừng hoạt động Vì vậy, Blockchain rất khó bị tác động bởi các yếu tố bên ngoài và tương lai công nghệ này sẽ đóng vai trò rất quan trọng trong nhiều lĩnh vực như ngân hàng, y tế, giao thông, kinh tế, tài chính,

kế toán, công chứng, …

14 Vinh Vo, “Smart Contract là gì? Cách hoạt động của hợp đồng thông minh”, contract-la-gi, ngày 10/02/2023

https://coin98.net/smart-1.2 Đặc điểm của tiền ảo

Đây là một đặc điểm khác biệt của tiền ảo đối với tiền thật trong khi tiền thật

có thể là tiền giấy hoặc tiền xu mà người dùng có thể cầm, nắm, sờ, chạm và trao đổi trực tiếp với nhau được Còn tiền ảo thì chỉ được tạo ra bằng các đoạn mật mã được

mã hoá trên một chuỗi khối (Blockchain) nhất định Việc trao đổi, giao dịch chỉ được thực hiện hoàn toàn trên mạng internet và được giao dịch bằng các đoạn mã trên một chuỗi khối nhất định mà không thể giao dịch trực tiếp giữa các người dùng với nhau được

Có thể coi tính mã hoá là một trong những đặc điểm cơ bản của tiền ảo vì tiền

ảo được tạo ra bằng các đoạn mã và giao dịch chỉ bằng các đoạn mã đó Việc người dùng nắm giữ tiền ảo thực chất là nắm giữ các đoạn mã có giá trị hay không tuỳ thuộc vào định giá của người dùng trong hệ thống Người nắm giữ tiền ảo không thể nào cầm, nắm hoặc chạm vào tiền ảo được vì nó không tồn tại dưới dạng vật chất trong đời sống xã hội Đây được coi là một đặc điểm nổi bật của tiền ảo vì nó không như tiền giấy hay tiền xu, việc tạo ra tiền ảo đơn giản và dễ dàng hơn rất nhiều so với tiền giấy vì không tốn chi phí in ấn, quản lý và xử lý bởi tiền ảo sẽ không bao giờ bị cũ hoặc rách nát sau một thời gian sử dụng Vì tiền ảo có thể dễ dàng tạo ra bằng các đoạn mật mã được mã hoá trên một chuỗi khối nhất định nên hầu như bất kỳ ai cũng

có thể tạo ra được một hoặc nhiều đồng tiền ảo của riêng mình Chính vì vậy, đây

cũng là đặc điểm khiến tiền ảo khó kiểm soát và quản lý hơn tiền thật cũng như khiến tiền ảo khó có giá trị như tiền thật bởi vì việc ai cũng có thể tạo ra đồng tiền ảo của riêng mình làm cho có hàng loạt đồng tiền ảo xuất hiện và giá trị của các đồng tiền

ảo sẽ chỉ do cộng đồng sử dụng đồng tiền đó định giá cho nó mà thôi

Địa chỉ của một số ví lưu trữ tiền ảo có dạng như sau:

0xEB77327a8bF9770e707F402f98c62b628623A96c (ví thuộc Blockchain Ethereum)

0x46C2b08b2AAaCc875178F1f9F0D9A73264Ddadb3 (ví thuộc Blockchain Binance Smart Chain)

Có rất nhiều Blockchain của các đồng tiền ảo khác nhau đang hoạt động nên khi giao dịch, gửi, nhận tiền ảo người dùng cần phải chú ý mạng Blockchain mình đang sử dụng để chuyển đúng mạng lưới và đúng địa chỉ ví nhận tiền ảo để tránh trường hợp sai mạng Blockchain hoặc địa chỉ thì số tiền ảo đó sẽ bị mất và rất khó để khôi phục lại

1.2.2 Tính minh bạch

Tiền ảo được tạo ra bởi công nghệ Blockchain mà một trong những đặc tính

cơ bản nhất của Blockchain đó chính là tính minh bạch vì thế tiền ảo cũng được thừa hưởng tính minh bạch của Blockchain Tính minh bạch của tiền ảo được xem là tốt hơn rất nhiều so với cách lưu trữ hồ sơ hiện hành Bởi vì công nghệ Blockchain được xem như là một sổ cái mà các giao dịch được thực hiện trên nó khi đã được xác nhận thì không thể sửa đổi hoặc thay thế được nữa Chính vì vậy, khi giao dịch tiền ảo được xác nhận thì không thể nào ngừng lại hoặc gian lận Đây là một trong những đặc điểm được xem là quan trọng và hấp dẫn người dùng bởi vì việc giao dịch tiền

ảo rất khó bị gian lận (hacking)

Tính minh bạch của tiền ảo có thể giúp cho các chính phủ, tổ chức, cá nhân có thể truy dấu được dòng tiền qua đó có thể khiến cho những đồng tiền ảo được xem là tiền bẩn hoặc tiền do gian lận (hacking) không thể sử dụng được Có thể nói cụ thể

hơn tiền ảo được tạo ra bởi các đoạn mã và được giao dịch công khai, minh bạch trên Blockchain nên ai cũng có thể tìm kiếm, truy xuất thông tin giao dịch đồng tiền đó

để có thể biết đồng tiền ảo đó đang ở đâu Vì vậy, có thể làm cho những đồng tiền ảo

có được do gian lận không thể sử dụng, trao đổi được nữa Tuy nhiên, dù không thể

sử dụng, trao đổi được nhưng vì tiền ảo có một đặc điểm nữa đó là tính ẩn danh sẽ được đề cập đến ở mục sau làm cho không thể biết ai đang nắm giữ những đồng tiền

ảo đó trừ khi người đó công khai danh tính thật của mình

Do tiền ảo được tạo ra dựa vào công nghệ Blockchain mà Blockchain như một cuốn sổ cái, ở đó tất cả các giao dịch được thực hiện đều được ghi lại và công khai minh bạch trên Blockchain tạo ra đồng tiền ảo đó Chính vì vậy, việc tra cứu thông tin giao dịch tiền ảo mọi người đều có thể thực hiện rất dễ dàng Chỉ cần truy cập vào Blockchain của đồng tiền ảo bạn cần tra cứu sau đó nhập địa chỉ ví hoặc mã giao dịch hay còn gọi là bằng chứng chuyển tiền (Transaction ID hay Transaction Hash viết tắt

là Txn Hash) của đồng tiền ảo cần tra cứu thì mọi thông tin giao dịch đồng tiền đó sẽ được truy xuất rất đầy đủ Sau đây là hai hình ảnh minh hoạ về việc tra cứu thông tin trên Blockchain của đồng tiền ảo Ethereum thuộc mạng Blockchain ERC20 và thông tin trên Blockchain Binance Smart Chain của Binance

Ảnh 1.2.2.1: Tra cứu thông tin trên Blockchain của đồng tiền ảo Ethereum

Ảnh 1.2.2.2: Tra cứu thông tin trên mạng lưới Binance Smart Chain

1.2.3 Tính ẩn danh

Một trong những đặc điểm nổi bật và khiến tiền ảo khó bị kiểm soát đó là tính ẩn danh Bởi vì, tiền ảo có thể giao dịch trực tiếp giữa các cá nhân hoặc tổ chức với nhau thông qua mạng internet mà không cần bất kì đơn vị trung gian hay tổ chức tài chính nào Việc giao dịch tiền ảo diễn ra rất nhanh chóng thông qua mạng internet

mà không cần phải xác minh danh tính, chỉ có những người giao dịch với nhau mới

có thể biết được danh tính của nhau hoặc có thể các bên giao dịch với nhau cũng hoàn toàn không biết gì về nhau Đặc điểm ẩn danh này có thể xem là một đặc điểm khiến cho tiền ảo khác với tiền thật và đặc điểm này cũng khiến cho tiền ảo rất khó bị kiểm soát và quản lý Như đã phân tích ở trên, tiền ảo chỉ là các đoạn mật mã đã được mã hoá và các bên giao dịch với nhau bằng các đoạn mật mã này Việc tạo tài khoản để giao dịch tiền ảo rất dễ dàng chỉ cần người dùng tạo một ví để lưu trữ tiền ảo là có thể giao dịch với bất kì cá nhân hay tổ chức nào khác Việc tạo ví rất đơn giản, nhanh chóng và thường đa số các ví tiền ảo không cần phải xác thực danh tính người dùng – Know your customer (KYC) Có rất nhiều loại ví dùng để lưu trữ, quản lý và giao

dịch tiền ảo trên thị trường hiện nay có thể kể đến như là: ví Trust Wallet, Exodus, Binance, Blockchain, Ledger Nano S,…15 Ngoài ra còn có một ví tiền ảo nữa rất nổi tiếng và do chính người Việt Nam tạo ra đang có rất nhiều người dùng trên thế giới

đó là Coin 98 Wallet (Coin 98 được xem như một kỳ lân công nghệ của Việt Nam trong năm 2022 khi giá trị vốn hoá của Coin 98 có những lúc có giá trị hàng trăm triệu đô la Mỹ) Về cách thức vận hành, hoạt động của ví tiền điện tử sẽ được phân tích cụ thể hơn ở các mục sau

Có thể thấy trên hai hình ảnh minh hoạ ở mục trước phần thông tin của chủ tài khoản ví phần My Name Tag có thể hiện là “Not Available” tức là tài khoản này ẩn danh nên sẽ không biết được ai là chủ tài khoản nếu chủ tài khoản không muốn để lộ danh tính, thông tin cá nhân của mình Đặc điểm này cũng là một trong những đặc điểm nổi bật làm cho tiền ảo khác với tiền thật Việc giao dịch tiền ảo được thực hiện thông qua môi trường internet và có thể thực hiện hoàn toàn ẩn danh, những người trao đổi, giao dịch tiền ảo hoàn toàn không biết gì về nhau khác với việc trao đổi, sử dụng tiền thật phải thực hiện trực tiếp ở ngoài thực tế nên việc trao đổi, sử dụng tiền thật không

có tính ẩn danh như tiền ảo Chính vì tính ẩn danh của tiền ảo khiến cho các quốc gia, chính phủ các nước rất khó kiểm soát được tiền ảo làm cho phát sinh nhiều hoạt động phi pháp như rửa tiền, tài trợ khủng bố hoặc mua bán các chất cấm, vật phẩm bị cấm diễn ra được dễ dàng hơn làm ảnh hưởng đến các quốc gia trên thế giới

1.2.4 Khả năng giao dịch và thanh toán

Cũng như tiền thật và các loại tài sản khác, tiền ảo cũng có khả năng giao dịch

và thanh toán Tuy nhiên, khả năng giao dịch và thanh toán của tiền ảo hạn chế hơn rất nhiều so với tiền tiền thật Tiền ảo chỉ có thể giao dịch được trong cộng đồng chấp nhận đồng tiền ảo đó, nó sẽ vô giá trị đối với những người không công nhận đồng tiền ảo đó nên khả năng giao dịch của tiền ảo là còn hạn chế rất nhiều Cũng như khả năng giao dịch thì để việc thanh toán tiền ảo được chấp nhận đòi hỏi các cá nhân, tổ

15 Top 10 ví tiền điện tử – ví tiền ảo tốt nhất năm 2022, dien-tu-tot-nhat-2022/ , truy cập ngày 17/02/2023

https://www.hostify.vn/blog/top-10-vi-tien-ao-vi-tien-chức chấp nhận, cho phép thanh toán bằng tiền ảo đó thì việc thanh toán bằng tiền ảo mới có giá trị Hiện nay đồng tiền ảo được xem là có khả năng giao dịch và được áp dụng thanh toán nhiều nhất trên thế giới là đồng Bitcoin (BTC) - đồng tiền được tạo

ra bởi Satoshi Nakamoto vào năm 2009, hiện 1 BTC có giá trị bằng 30.000 đô la Mỹ

16 Tiền ảo đang thể hiện được giá trị của mình khi ngày càng được giao dịch rất nhiều

và với lượng người dùng khổng lồ ở rất nhiều các quốc gia trên thế giới Đã có rất nhiều cá nhân, tổ chức, cửa hàng, doanh nghiệp, nhãn hàng, thương hiệu lớn trên thế giới chấp nhận tiền ảo trong thanh toán ví dụ như hãng xe điện Tesla của doanh nhân Elon Musk đang chấp nhận thanh toán bằng đồng tiền ảo Dogecoin17; đã và đang có rất nhiều doanh nghiệp lớn trên thế giới chấp nhận Bitcoin trong việc thanh toán như Microsoft, Paypal, Starbucks, Hublot,… Ngoài ra, không chỉ các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp chấp nhận tiền ảo làm phương tiện thanh toán mà hiện nay trên thế giới đang có một quốc gia cho phép tiền ảo (Bitcoin) làm phương tiện thanh toán hợp pháp của quốc gia đó là El Salvador (một quốc gia nằm ở Trung Mỹ)18

Tuy đã được sử dụng nhiều và chấp nhận rộng rãi trong thanh toán, giao dịch nhưng cần nhắc lại giá trị của hầu hết các đồng tiền ảo không được đảm bảo bởi giá trị vật chất nào Thông thường, với tiền thật hoặc các phương tiện thanh toán khác thường sẽ được đảm bảo bằng một tài sản có giá trị bởi tổ chức phát hành như vàng, lúa mì, kim cương, … còn tiền ảo thì không được đảm bảo bởi bất cứ điều gì Giá trị của tiền ảo chủ yếu do cộng đồng người sử dụng quyết định thông qua hành vi trao đổi và mua bán đồng tiền đó trong suốt quá trình hình thành và phát triển của chính đồng tiền ảo đó Nói cách khác, giá trị của tiền ảo được định giá chủ yếu dựa vào lòng tin của người dùng, khi tất cả người dùng đã mất lòng tin vào đồng tiền ảo đó thì giá trị của đồng tiền ảo đó có thể sẽ về 0 và không thể giao dịch được nữa

16 Theo số liệu của bảng xếp hạng Coinmarketcap, https://coinmarketcap.com/ , truy cập ngày 13/04/2023

https://vnexpress.net/tesla-chap-nhan-thanh-toan-dogecoin-4403168.html, ngày 10/02/2023

18 Điệp Vũ, Quốc gia đầu tiên trên thế giới chấp nhận Bitcoin làm phương tiện thanh toán hợp pháp, https://vneconomy.vn/quoc-gia-dau-tien-tren-the-gioi-chap-nhan-bitcoin-lam-phuong-tien-thanh-toan-hop- phap.htm, ngày 10/2/2023

1.2.5 Khả năng chuyển tiền xuyên biên giới

Thường để chuyển tiền từ Việt Nam ra nước ngoài chúng ta có thể thực hiện các cách sau: Cách đầu tiên là thông qua mã SWIFT Code của hệ thống ngân hàng SWIFT là một hiệp hội bao gồm các ngân hàng và tổ chức tài chính trên toàn cầu, giúp các ngân hàng, tổ chức tài chính trên thế giới chuyển, nhận tiền và trao đổi thông tin với nhau một cách nhanh chóng và tiện lợi Mỗi ngân hàng sẽ có một mã SWIFT Code riêng, các thành viên sẽ chuyển tiền hoặc truyền tin thông qua bức điện gọi là Swift message đã được chuẩn hóa dữ liệu19 Mọi thông tin giao dịch sẽ được thông báo đến khách hàng chi tiết và chính xác nhất Đối với cách này sẽ đảm bảo an toàn tuyệt đối do ngân hàng làm trung gian chuyển tiền nhưng nó cũng có nhược điểm là

sẽ tốn nhiều thời gian và phải ra tận ngân hàng để làm thủ tục chuyển tiền ra nước ngoài Ngoài ra, việc chuyển tiền bằng cách này cũng tốn chi phí rất cao nếu chuyển

số tiền lớn do phí chuyển tiền thường được các ngân hàng tính dựa vào số tiền chuyển

ra nước ngoài Ngoài cách thông qua ngân hàng, chúng ta có thể chuyển tiền thông qua các đơn vị chuyển tiền quốc tế như Western Union, Money Gram,… Ưu điểm của cách này là người gửi và người nhận không cần phải có tài khoản tại ngân hàng, được nhà nước công nhận, an toàn, không rủi ro, chi phí thấp đối với số tiền từ 5000 USD trở xuống Còn nhược điểm của cách chuyển tiền này đó là tỷ giá hối đoái không

rõ ràng, thời gian chuyển tiền không chắc chắn, chi phí chuyển tiền cao khi chuyển trên 5000 USD Ngoài ra, còn có một số cách chuyển tiền khác như là chuyển tiền thông qua bên thứ ba hoặc thông qua các tiệm vàng tuy nhiên cách này rất rủi ro, bất hợp pháp và không được nhà nước công nhận Chuyển tiền bằng cách này có thể bị

xử phạt theo quy định của pháp luật nếu bên thứ ba hoặc tiệm vàng không có giấy phép hoạt động chuyển, nhận ngoại tệ (căn cứ theo nghị định 141/2021/NĐ-CP ngày 31/12/2021 và nghị định số 88/2019/NĐ-CP ngày 14/11/2019 quy định về xử phạt hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng) Tuy nhiên, sau khi tiền ảo ra đời việc chuyển tiền ra nước ngoài có thể được thực hiện dễ dàng, nhanh chóng và an toàn hơn các cách trên rất nhiều Người chuyển tiền và người nhận tiền chỉ cần có một địa

19 Ngân hàng VIB, “Mã Swift code ngân hàng là gì?”, so/tien-ich-va-trai-nghiem/ma-swift-ngan-hang, truy cập ngày 10/02/2023

https://www.vib.com.vn/vn/cam-nang/ngan-hang-chỉ ví để gửi và nhận tiền ảo, người gửi cần sở hữu tiền ảo trong ví bằng cách mua tiền ảo trên các sàn giao dịch sau đó gửi cho người nhận ở nước ngoài bằng ví của mình Người nhận sau khi nhận được tiền ảo cũng chỉ cần chuyển tiền đó lên sàn giao dịch tiền ảo và bán để thu tiền thật về tài khoản ngân hàng của mình Việc này tuy ban đầu rất phức tạp do người dùng phải tự thực hiện qua rất nhiều bước kỹ thuật như

là mua tiền ảo, chuyển tiền ảo về ví, gửi tiền ảo cho người nhận sau đó người nhận tiếp tục chuyển lên sàn và bán tiền ảo đó nhưng khi đã thực hiện vài lần có thể trở nên rất đơn giản, nhanh chóng và dễ dàng hơn rất nhiều Đặc biệt, việc chuyển tiền

ra nước ngoài bằng tiền ảo tốn rất ít chi phí và nhanh hơn rất nhiều so với các cách chuyển tiền truyền thống Năm 2021, có một nhà đầu tư chuyển 2 tỷ USD bằng Bitcoin (tính theo tỷ giá Bitcoin lúc đó vào khoảng 45000 USD /1 Bitcoin) chỉ với mức phí 0.78 USD20, thông thường để chuyển số tiền lớn như thế này bằng hệ thống ngân hàng sẽ mất từ 1 đến 4 ngày và người chuyển sẽ mất một mức phí giao dịch khổng lồ thường từ 1% đến 3% tức là khoảng 20 đến 60 triệu USD trong khi giao dịch này bằng Bitcoin chỉ tốn 0,78 USD và thời gian giao dịch rất nhanh chỉ tính bằng phút (có thể kiểm tra thông tin giao dịch này tại trang Blockchain.com21) Đây là một trong những đặc điểm làm cho tiền ảo nổi bật hơn rất nhiều so với tiền thật, tiền ảo

đã làm thay đổi trong cách thức chuyển tiền truyền thống và đòi hỏi hệ thống ngân hàng phải có sự phát triển từ các cách chuyển tiền truyền thống nếu không muốn bị lạc hậu và bỏ lại phía sau Chính vì vậy, các quốc gia, ngân hàng cũng như các tổ chức tài chính trên thế giới đang bắt đầu tìm hiểu và áp dụng công nghệ Blockchain (công nghệ đứng sau tiền ảo) để giúp cho việc chuyển tiền xuyên quốc gia diễn ra nhanh hơn, an toàn hơn và đặc biệt tiết kiệm chi phí hơn cho người dùng Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam vẫn chưa công nhận và cho phép chuyển và nhận tiền bằng tiền

ảo ra nước ngoài

https://cafebiz.vn/mot-ca-map-vua-chuyen-2-ty-usd-bang-bitcoin-voi-muc-phi-chi-078-usd-20210915200409574.chn, ngày 15/9/2021, truy cập ngày 18/02/2023

/e09d4bb6c6b30a10b8168ab1f55dcb9b7fd571270f14beea2dcb5fb8dcac967a, truy cập 18/02/2023

1.3 Bản chất pháp lý của tiền ảo theo góc nhìn của pháp luật tài sản

1.3.1 Bản chất pháp lý của “tiền ảo” từ góc nhìn của hệ thống Thông luật

Với cách tiếp cận linh hoạt, các luật gia ở các nước Thông luật dường như không khó khăn để đồng thuận rằng “tiền ảo” là một dạng tài sản có thể được sở hữu

và chuyển giao

❖ Pháp luật Anh:

Mặc dù không có định nghĩa đầy đủ về khái niệm “tài sản”, theo các tiêu chí được thừa nhận chung trong án lệ National Provincial Bank v Ainsworth, hệ thống pháp luật Anh cho rằng một “tài sản” phải có thể xác định được, được nhận diện và thừa nhận bởi bên thứ ba, tính ổn định tương đối, cùng với đó là sự chắc chắn, khả năng loại trừ, có thể kiểm soát và chuyển nhượng được22 Trong “Tuyên bố pháp lý

về tài sản mã hoá và hợp đồng thông minh” (“Tuyên Bố”), Nhóm Thẩm quyền Đặc biệt (UKJT) thuộc Ban Phát triển Pháp luật Công nghệ Anh Quốc (LawTech Delivery Panel) cho rằng “tiền ảo” hoàn toàn đáp ứng được các tiêu chí kể trên23 Trong phán quyết AA v Persons Unknown, Toà án Cấp cao Anh quốc đã viện dẫn và chấp nhận những lập luận của Tuyên bố này và khẳng định minh thị rằng “tiền ảo” như bitcoin

là tài sản24 Toà án tại một số nước Thông luật khác như Toà Thương mại Singapore trong vụ B2C2 Limited v Quoine PTC Limited và Toà Cấp Cao New Zealand trong

vụ kiện phá sản của Công ty Sàn giao dịch Tiền ảo Cryptopia cũng đều đồng ý với quan điểm này25 Tuyên Bố cũng nhấn mạnh rằng các đặc trưng mới của “tiền ảo” hay “tài sản mã hoá” như tính vô hình, tính được xác thực bằng mã hoá, sử dụng công nghệ sổ cái phi tập trung, tính phi tập trung và được vận hành bằng nguyên tắc đồng

22 National Provincial Bank Ltd v Ainsworth, 1965, AC 1175 (HL) đoạn 1247 – 1248 và Fairstar Heavy Transport NV v Adkins & Anor, 2013, EWCA Civ 886, đoạn 47

23 UK Jurisdiction Taskforce, Legal statement on cryptoassets and smart contracts, UK Jurisdiction Taskforce (2019) đoạn 31

3556, đoạn 55-59

SGHC (I) 03 2019

thuận không khiến cho “tiền ảo” đánh mất thuộc tính tài sản của mình Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ chính các Toà án cũng chưa thể khẳng định vậy “tiền ảo” thuộc loại tài sản gì Pháp luật Anh truyền thống chỉ ghi nhận hai loại động sản là động sản hữu hình và động sản vô hình26 Toà Cấp cao Anh Quốc trong vụ AA v Persons Unknown cũng nhận thức rõ rằng một “tiền ảo” như Bitcoin không thể là động sản hữu hình vì trên thực tế chúng không tồn tại dưới dạng vật lý, nhưng đồng thời cũng không phải là một động sản vô hình bởi chúng không thể hiện bất kỳ một quyền yêu cầu nào đối với một người khác mà có thể được thực thi thông qua khiếu kiện27 Tuy nhiên, do “tiền ảo” đã thoả mãn đủ các tiêu chí của tài sản trong vụ National Provincial Bank v Ainsworth, Toà chấp nhận quan điểm trong Tuyên Bố rằng “tiền ảo” không tự đánh mất thuộc tính của tài sản chỉ bởi vì nó được coi như là thông tin thuần tuý hay bởi vì chúng ta chưa thể phân loại nó vào hai loại động sản trên Vấn

đề này tạo ra sự liên tưởng tới những tranh luận trước đây về việc liệu pháp luật Anh

có nên đưa ra quy chế riêng cho các tài sản vô hình đặc biệt tương tự như “tiền ảo” chẳng hạn như hạn ngạch sản xuất sữa hay quyền phát thải khí carbon

Cho đến thời điểm hiện nay, Anh quốc vẫn chưa ban hành được một đạo luật thống nhất để quản lý “tiền ảo” Cơ quan Kiểm soát Tài chính Anh (FCA) hiện đang xếp các “tiền ảo” theo ba loại: i) tiền điện tử (e-money) theo định nghĩa của Luật về tiền điện tử 2011, ii) xu chứng khoán và iii) “tiền ảo” chưa được quản lý, bao gồm hai loại nhỏ hơn là xu tiện ích và phương tiện thanh toán FCA cho rằng pháp luật Anh quốc vẫn có thể điều chỉnh được hai loại “tiền ảo” đầu tiên ở một mức độ nhất định, nhưng cần được bổ sung để quản lý loại thứ ba có hiệu quả hơn, nhất là khi một

số “tiền ảo” có thể thuộc nhiều loại cùng lúc28

3556, đoạn 55-59

28 Bộ Tài chính Anh quốc, UK regulatory approach to cryptoassets and stablecoins: Consultation and call for

https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/950206/H M_Treasury_Cryptoasset_and_Stablec oin_consultation.pdf, (truy cập ngày 16/8/2023)

❖ Pháp luật Hoa Kỳ:

Tương tự Anh, Hoa Kỳ cũng chưa có cách tiếp cận nhất quán với “tiền ảo” Thẩm phán Weinstein trong vụ án nổi tiếng CFTC v McDonnell tại Toà liên bang cấp quận ở New York ghi nhận rằng về cơ bản “tiền ảo” là một tài sản ảo được dùng như một phương tiện trao đổi, nhưng đồng thời có thể có nhiều chức năng khác của tiền pháp định, hàng hoá, chứng khoán, và có giá trị tăng giảm khó lường29 Weinstein thừa nhận tình trạng hệ thống luật quản lý “tiền ảo” tại Mỹ chưa thống nhất với sự giao thoa của 8 nguồn luật khác nhau, với ít nhất 6 cơ quan và tổ chức có thể có thẩm quyền quản lý Tuy nhiên, mặc dù Quốc hội Mỹ vẫn đang tập hợp các ý kiến để xây dựng một đạo luật đầy đủ và hoàn chỉnh về “tiền ảo”30, các cơ quan tại Mỹ từ lâu đã xác định “tiền ảo” là tài sản và đã thực hiện việc quản lý các giao dịch liên quan đến

“tiền ảo” này thông qua ba cách tiếp cận chính như sau:

Thứ nhất, từ năm 2015 CFTC (Uỷ ban Giao dịch Hàng hoá Tương lai Hoa Kỳ)

đã nhiều lần khẳng định Bitcoin cũng như các loại “tiền ảo” khác là hàng hoá theo Điều 1(a) của Đạo luật Trao đổi Hàng hoá (Commodity Exchange Act)31 Hàng hoá theo đạo luật này được định nghĩa chung và có nội hàm rất rộng, không chỉ bao gồm các sản phẩm nông nghiệp truyền thống, mà còn gồm tất cả hàng hoá, vật phẩm, dịch

vụ, quyền và lợi ích là đối tượng trong hiện tại hoặc tương lai của một hợp đồng tương lai32 Cách hiểu này đã được thẩm phán Weinstein trong vụ CFTC v McDonnell nêu trên xác nhận Khi McDonnell bị CFTC kiện do đã lập công ty Coin Drop Markets

để lừa đảo nhằm vào các giao dịch đầu tư “tiền ảo”, bị đơn phản đối rằng “tiền ảo” không phải là hàng hoá, mà CFTC chỉ có thẩm quyền với hàng hoá, nên CFTC không thể có thẩm quyền khởi kiện Tuy nhiên, toà khẳng định “tiền ảo” là hàng hoá bằng

31 CFTC, Quyết định thực thi pháp luật với vụ việc của công ty Coinflip., d/b/a Derivabit, and Francisco

16/8/2023)

32 United States v Brooks, 681 F.3d 678, 694 (5th Cir 2012)

việc viện dẫn một số lý do như chúng có khả năng lưu giữ giá trị, có chức năng trao đổi như tiền trong một cộng đồng nhất định, có chất lượng và giá trị đồng nhất có thể thay thế và trao đổi ngang Sáu tháng sau đó (9/2018) Toà liên bang cấp quận tại Massachusetts trong vụ CFTC v My Big Coin Pay, Inc thêm một lần khẳng định việc giải thích “hàng hoá” rộng như vậy là đúng, và thậm chí còn viện dẫn gia súc và khí đốt là các loại hàng hoá khác để so sánh33

Thứ hai, một cơ quan khác là SEC (Uỷ ban Giao dịch và Chứng khoán Hoa Kỳ) cho rằng: nếu việc phát hành bất kỳ “tiền ảo” nào mang bản chất của việc huy động vốn, đi kèm với một thị trường thứ cấp để trao đổi thì đều có dấu hiệu của việc chào bán chứng khoán và phải chịu sự điều chỉnh của Luật chứng khoán34 Cụ thể, SEC lập luận rằng chiếu theo tiêu chuẩn của kiểm định Howey, “tiền ảo” thoả mãn đầy đủ của chứng khoán bởi lẽ: i) nó đã được một tổ chức phát hành, ii) các cá nhân

có thể đầu tư mua được xu đó bằng tiền, và iii) nó tạo ra lợi nhuận từ công sức của người khác mà không phải là từ chính cá nhân đó35 Với cách giải thích này, ngày 24/8/2020 SEC lần đầu tiên chấp thuận đăng ký chào bán công khai chứng khoán là

xu mã hoá (ICO) của công ty INX và liên tiếp xử phạt các vụ ICO phát hành “tiền ảo” mà không báo cáo với SEC trong các tháng 9 và 11 năm 202036

Thứ ba, “tiền ảo” như bitcoin lại có thể được coi là tiền (money hoặc currency) theo quan điểm của IRS (Sở thuế vụ Hoa Kỳ) dưới góc nhìn của pháp luật thuế, khi tiến hành việc thu thuế đối với “tiền ảo” như đối với tài sản37 IRS ghi nhận rằng “tiền ảo” là giá trị được số hoá, có chức năng như một đơn vị tính toán, lưu trữ giá trị và phương thức thanh toán Vì thế, giao dịch bằng “tiền ảo” hoặc đổi chúng bằng một

https://www.irs.gov/individuals/international-khoản đầu tư đều phải chịu thuế tương đương như việc giao dịch và đầu tư vào các tài sản khác38 Cách hiểu này phần nào được xác nhận bởi các phán quyết trong các

vụ truy tố hình sự về các hành vi lập sàn giao dịch hoặc kinh doanh đa cấp phi pháp tại Toà liên bang cấp quận tại New York (United States v Murgio) và Texas (SEC v Shavers)39 Thẩm phán các toà này coi “tiền ảo” như bitcoin là tiền vì cho rằng có thể đổi được chúng bằng tiền pháp định trong tài khoản ngân hàng, rồi dùng để mua hàng hoá và dịch vụ khác với vai trò như phương tiện thanh toán Toà phúc thẩm tiểu bang Florida năm 2019 trong vụ State of Florida v Espinoza tiếp tục dẫn chiếu và đồng tình với quan điểm của các phán quyết trên40 Tóm lại, các quốc gia trong hệ thống Thông luật vẫn còn chưa thống nhất được việc xếp “tiền ảo” vào loại tài sản nào theo

hệ thống luật tài sản truyền thống, hay thậm chí phải có một loại đặc biệt dành riêng cho các tài sản vô hình mới như “tiền ảo” Mặc dù vậy, các toà án và cơ quan nhà nước tại các quốc gia này đã coi “tiền ảo” là một loại tài sản và tạm thời áp dụng ngay các quy định pháp luật sẵn có để quản lý các giao dịch và ứng dụng “tiền ảo” trên thực tế

1.3.2 Bản chất pháp lý của “tiền ảo” dưới góc nhìn hệ thống Dân luật

Giống như các quốc gia Thông luật, khi xác định bản chất của “tiền ảo” các luật gia Dân luật cũng soi chiếu chúng bằng thước đo là hệ thống luật tài sản truyền thống Tuy nhiên, do tiếp cận luật tài sản theo nguyên tắc vật quyền luật định trong đó không chỉ số lượng các loại vật quyền và nội dung tương ứng của nó mà cả khách thể của vật quyền phải được giới hạn bởi luật, các luật gia Dân luật đã vấp phải những khó khăn nhất định khi xác định quyền sở hữu đối với đối tượng vô hình như “tiền ảo”.41

38 Sở thuế vụ Hoa Kỳ, “Thông báo 2014-21, https://www.irs.gov/pub/irs-drop/n-14-21.pdf, (truy cập ngày 16/8/2023)

39 U S v Murgio et al, US District Court, Southern District of New York, No 15-00769, 28/9/2016; Securities and Exchange Commission v Trendon T Shavers and Bitcoin Savings and Trust, Civil Action No Civil Action

No 4:13-CV-416

40 State of Florida v Espinoza, No 3D16-1860, slip op (Fla Dist Ct App.)

Crypto-assets: Legal Characterisation and Challenges under Private Law, 46 (2020) trang 251-266

❖ Trường phái Pandectists/Germanic

Đặc điểm của trường phái này là việc xây dựng luật tài sản có tính chất khoa học với mức độ pháp điển hoá cao, sắp xếp các loại tài sản thành một hệ thống logic hoàn chỉnh Theo đó, tài sản về cơ bản được chia thành vật hữu hình và quyền, quyền lại phân chia thành vật quyền (quyền đối vật), trái quyền (quyền đối nhân), và chiếm hữu chỉ được coi là một tình trạng thực tế kiểm soát chi phối vật Trong số các vật quyền thì quyền sở hữu là quyền toàn diện nhất, nhưng quyền sở hửu chỉ tồn tại trên đối tượng duy nhất là vật hữu hình42 Đối với các vật vô hình, mặc dù các BLDS theo trường phái Pandectists không thừa nhận quyền sở hữu trên đối tượng này, nhưng mô hình này vẫn thừa nhận sự tồn tại của quyền khác trên vật vô hình, chẳng hạn như quyền sở hữu trí tuệ và quyền tài sản43 Trong án lệ Mt.Gox - một trong những án lệ quan trọng đầu tiên về “tiền ảo” - liên quan đến việc một sàn giao dịch “tiền ảo” chiếm khoảng 80% giao dịch ”tiền ảo” trên toàn cầu thời điểm đó (2014) nộp đơn xin phá sản, tòa án Nhật Bản đã phán quyết rằng Bitcoin không thể được hiểu là “vật” có thể là đối tượng của quyền sở hữu theo pháp luật Nhật Bản44 Cụ thể, căn cứ vào quy định Điều

85 Bộ luật Dân sự (BLDS) Nhật Bản vốn định nghĩa “vật” có khả năng được sở hữu chỉ có thể là vật hữu hình (tangible things), thẩm phán Masumi Kurachi lập luận rằng pháp luật Nhật Bản chỉ cho phép sở hữu các vật hữu hình là i) các thực thể hữu hình, tồn tại trong không gian và khoảng thời gian xác định; và ii) được thực hiện dưới sự kiểm soát độc quyền của một chủ thể45 Hệ quả là các chủ nợ của công ty không thể khởi kiện đòi lại vật mà chỉ có thể khởi kiện để yêu cầu bồi thường thiệt hại Các “tiền ảo” khác ngoài bitcoin cũng thường vô hình nên vì thế không thể sở hữu được Toà

43 M Storme, Property law in a comparative perspective, Centre for Advanced Legal Studies, KU Leuven (2004) trang 5; L Shmatenko và S Möllenkamp, Digitale Zahlungsmittel in einer analog geprägten Rechtsordnung - A bit(coin) out of control -Rechtsnatur und schuldrechtliche Behandlung von Kryptowährungen, Multi Media und Recht, Volume 8 (2018) 495-501

Law, http://bankruptcycave.com/the-magic-of-mt-gox-how-bitcoin-is-confounding-i nsolvency-law/, ngày truy cập 16/8/2023

45 Judgement of Civil Division 28 of 5th August 2015 (Wa) 33320, đoạn III.ii.b Xem bản dịch tóm lược phán quyết trên tại: https://www.law.ox.ac.uk/research-and-subject-groups/digital-assets

Công lý Châu Âu trong vụ Skatteverket v David Hedqvist cũng đồng tình với cách hiểu kể trên khi cho rằng “tiền ảo” như Bitcoin không thể được coi là tài sản hữu hình

và không có mục đích sử dụng nào khác ngoài việc dùng để thanh toán46

Khi “tiền ảo” không thể là đối tượng của quyền sở hữu, các luật gia Pandectists

cố gắng xếp chúng vào các vật quyền còn lại, chẳng hạn như quyền sở hữu trí tuệ nói chung và quyền tác giả đối với chương trình máy tính nói riêng Tuy nhiên, quan điểm này không thực sự hợp lý, bởi nếu phần mềm là nền tảng chạy “tiền ảo” trong

hệ thống chuỗi khối (ví dụ hệ thống mạng kết nối của bitcoin) được coi là dạng dữ liệu thông tin và có thể được bảo hộ dưới dạng chương trình máy tính; thì bản thân

“tiền ảo” lại không thể được bảo hộ do chúng chỉ được chương trình máy tính kể trên tạo ra (chẳng hạn như thông qua hoạt động “đào”) và không hề có tính nguyên gốc hoặc được sáng tạo bởi trí óc con người47 Mặc dù vậy, có vẻ như các luật gia Pandectists có xu hướng cho rằng “tiền ảo” gần với khái niệm quyền tài sản có đối tượng là các vật Chẳng hạn, các luật gia Đức cho rằng một “tiền ảo” thanh toán như bitcoin có thể thoả mãn định nghĩa về quyền tài sản này bởi chúng thực sự có giá trị kinh tế, xác định được trong chuỗi khối thông qua mã công khai và là đối tượng của quyền định đoạt bởi chủ sở hữu nắm mã cá nhân duy nhất48 Tại Hà Lan, trong vụ ECLI:NL:RBAMS:2018:869, nguyên đơn yêu cầu toà án Amsterdam tuyên bố công

ty Koinz Trading phá sản do không trả được khoản nợ 0.591 bitcoin và €10,000 tiền phạt Tuy nhiên, để mở thủ tục phá sản theo luật Hà Lan thì nguyên đơn phải có quyền đòi nợ Koinz Trading, và quyền này chỉ phát sinh nếu khoản nợ “tiền ảo” kể trên là một loại tài sản Thủ tục phá sản sau đó được mở do toà xác định rằng một “tiền ảo” như bitcoin là tài sản và có đầy đủ tính chất của một “quyền tài sản” Toà án cho rằng bitcoin đại diện cho giá trị, được xác định thông qua một dãy số và chữ được mã hoá

46 Skatteverket vs David Hedqvist, C-264/14, October 22, 2015, đoạn 24

Einordnung der digitalen Währung, CR 691-696 (2014) trang 695

(2014) trang 1360

lưu trữ bởi người nắm giữ, và sau đó có thể trao đổi được, chẳng hạn như chuyển giao trực tiếp từ ví của người này sang ví của người khác khi thanh toán hoặc khi đổi sang tiền pháp định49 Đối với “tiền ảo” có chức năng chứng khoán thì Bộ Tài chính Đức cũng đề xuất coi chúng là quyền tài sản với vật để từ đó dễ dàng áp dụng các quy định của pháp luật về chứng khoán đối với loại “tiền ảo” này50

Dưới góc nhìn của pháp luật tài sản hiện đại thì trái quyền cũng có thể được coi là một loại tài sản Đối với “tiền ảo” thanh toán, các luật gia Pandectists dễ dàng nhận thấy chúng không cùng loại với các trái quyền51 Điều này là bởi, một trái quyền cần có ít nhất một nghĩa vụ và một người thụ trái; trong khi bản thân loại “tiền ảo” này không làm xác lập một nghĩa vụ chuyển giao hoặc thực hiện công việc nào, và cũng không có ai là thụ trái bởi những người tham gia chuỗi khối đều ẩn danh và các máy tính khác trên hệ thống chuỗi khối không hề có nghĩa vụ phải xác nhận giá trị của chúng Trong khi đó, các “tiền ảo” khác như “tiền ảo” chứng khoán và “tiền ảo” tiện ích lại có thể được coi là trái quyền Điều này là bởi nếu “tiền ảo” đó được phát hành để đổi lấy cho một khoản vốn bằng tiền pháp định hoặc một khoản nợ hay một dịch vụ nhất định, thì chúng sẽ tạo ra một mối quan hệ giữa người phát hành và nhà đầu tư và xác lập quyền và nghĩa vụ giữa các bên52 Mặc dù vẫn chưa chính thức làm

rõ liệu “tiền ảo” thuộc loại nào trong danh mục của luật tài sản truyền thống, các quốc gia trường phái Pandectists ít nhất cũng công nhận các “tiền ảo” là tài sản và tiến hành quản lý chúng theo chức năng dựa vào quy định pháp luật thuộc lĩnh vực tương ứng Pháp luật Nhật Bản quản lý “tiền ảo” dựa trên hai chức năng của chúng: nếu nó

50 Bộ Tài chính Đức, Eckpunkte für die regulatorische behandlung von elektronischen wertpapieren und

https://www.bundesfinanzministerium.de/Content/DE/Gesetzestexte/Gesetze_Gesetzesvorhaben/Abt

eilungen/Abteilung_VII/19_Legislaturperiode/2019- Gesetz.html, truy cập ngày 16/8/2023

03-07-Eckpunktepapier-Wertpapiere-Krypto-Token/0-51 L Shmatenko, S Möllenkamp, Digitale Zahlungsmittel in einer analog geprägten Rechtsordnung - A bit(coin) out of control - Rechtsnatur und schuldrechtliche Behandlung von Kryptowährungen, Multi Media Recht, 495-501 (2018) 5

https://www.twobirds.com/en/news/articles/2019/global/ico-legal-classification-of-tokens, (truy cập ngày 16/08/2023)

là “giá trị có tính chất tài sản” được sử dụng làm phương tiện thanh toán hoặc đổi sang tiền pháp định thì “tiền ảo” phải chịu sự điều chỉnh của pháp luật về dịch vụ thanh toán; còn nếu nó là chứng khoán thì phải tuân thủ quy định của pháp luật chứng khoán53 Tại Đức, Điều 1.(11).10 Luật Ngân hàng Đức (KwG) (sửa đổi bổ sung 1/1/2020) gọi “tiền ảo” là “giá trị mã hoá”, là giá trị được số hoá (không được phát hành bởi tổ chức công hoặc ngân hàng nhà nước) có thể lưu trữ và chuyển giao qua phương tiện điện tử, được các thể nhân và pháp nhân chấp nhận là phương thức thanh toán hoặc đầu tư54 Sau đó, nếu “tiền ảo” này thoả mãn các đặc tính của “chứng khoán” (như tính có thể chuyển giao được, tính quy ước, khả năng thanh khoản trên thị trường vốn, và có chức năng giống như một trong các loại chứng khoán hợp pháp), thì tiếp tục được coi là “công cụ tài chính” và chịu thêm sự điều chỉnh của pháp luật chứng khoán55

❖ Trường phái Romanistic

Pháp luật tài sản Pháp và các nước cùng trường phái Romanistic tài sản bao gồm bất động sản và động sản56 Trong đó, đối mặt với sức ép phải tích hợp các quyền

vô hình vào hệ thống luật tài sản có sẵn, bên cạnh động sản do bản chất (hữu hình) thì BLDS Pháp đặt ra động sản do luật định (vô hình) dù các quyền này không tồn tại dưới dạng vật lý để thực sự di chuyển57 Các quyền này bao gồm các loại giấy tờ có giá và các quyền sản nghiệp khác như quyền sở hữu trí tuệ, quyền yêu cầu

(FSA) ngày 27/10/2017

ngen/EN/Merkblatt/mb_200302_kryptoverwahrge schaeft_en.html (truy cập ngày 16/8/2023)

55 Điều 2.1 Luật Kinh doanh chứng khoán Đức và Điều 4.1.44 Chỉ thị về các công cụ tài chính II (MiFID II) của Liên minh Châu Âu The Law Review, Virtual Currency Review: Germany,

ngày 16/8/2023)

56 Điều 516 Bộ luật Dân sự Pháp

57 Điều 527 và 529 Bộ luật Dân sự Pháp; G Allen, Property in Digital Coins, De Gruyter (2019) tr 75, https://doi.org/10.1515/eplj-2019-0005, truy cập ngày 16/8/2023

Để làm rõ bản chất “tiền ảo”, Luật Tiền tệ và Tài chính Pháp (CMF) trong lần sửa đổi năm 2019 đã gọi “tiền ảo” là “tài sản ảo” (les actifs numériques) và ghi nhận hai chức năng căn bản của chúng Thứ nhất, “tiền ảo” có thể là xu (les jetons), một loại tài sản vô hình (bien incorporel) đại diện cho một hoặc nhiều quyền mà có thể được tạo ra và chuyển giao qua sổ cái điện tử phi tập trung và có thể xác định được chủ sở hữu58 Thứ hai, “tiền ảo” có thể là công cụ tài chính, là bất kỳ loại đại diện số hoá nào của giá trị (không được phát hành bởi ngân hàng nhà nước hay tổ chức công) được chấp nhận bởi cá nhân và pháp nhân như phương tiện thanh toán và có thể lưu trữ và chuyển giao thông qua phương tiện điện tử59 Trước đó, Hội đồng Nhà nước Pháp đã khẳng định dạng “tiền ảo” thanh toán (currency) như bitcoin là động sản vô hình một phần vì lí do chúng không giống bất động sản60 Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ, nếu “tiền ảo” là phương tiện thanh toán thì tổ chức phát hành chúng phải thoả mãn các quy định đối với trung gian phát hành theo pháp luật Pháp, ví dụ như nghĩa

vụ cung cấp thông tin tiền hợp đồng, quảng cáo thành thật, mua bảo hiểm và các nghĩa vụ khác Rõ ràng “tiền ảo” và hệ thống blockchain vận hành chúng không thể thoả mãn các yêu cầu này61

Mặc dù vậy, trong bản án 2018 F00466 ngày 26/2/2020, Toà Thương mại Nanterre, Paris tiếp tục khẳng định minh thị một “tiền ảo” như Bitcoin là tài sản có bản chất “kiểu như” tiền Nguyên đơn trong vụ kiện đòi BitSpread phần lợi tức (là các đồng BCC được phân tách ra từ một lượng Bitcoin có sẵn) có được từ 1000 Bitcoin mà nguyên đơn đã cho BitSpread vay Nguyên đơn cho rằng, lợi tức đó là của mình vì chưa chuyển giao quyền sở hữu số 1000 Bitcoin theo dạng vay tiêu dùng mà chỉ cho BitSpread vay để sử dụng Tuy nhiên, Toà phản bác và khẳng định rằng

58 Điều L 552-2 Bộ luật Tiền tệ và Tài chính Pháp (CMF), 22/05/2019, truy cập ngày 16/8/2023

nghiệp Phát triển và Chuyển đổi (PACTE law)

đoạn 13

61 I M Barsan, Legal Challenges of Initial Coin Offerings (ICO), Rev Trimest Droit Financ RTDF, 3, 12 (2017) trang 61

Bitcoin là tài sản có thể bị tiêu hao kiểu gần giống (nhưng không phải là) tiền pháp định, và thay thế được do đều được máy tính tạo ra như nhau Vì thế, đây phải là vay tiêu dùng, nên quyền sở hữu 1000 Bitcoin đã được chuyển cho BitSpread theo quy định tại điều 1893 BLDS Pháp cùng phần lợi tức sinh ra từ số “tiền” đó Tóm lại, dù còn nhiều khó khăn để sắp xếp “tiền ảo” vào các phân loại tài sản hiện hữu nhưng pháp luật các nước Dân luật ít nhiều đều khẳng định “tiền ảo” là tài sản, và đang tiến hành quản lý chúng dưới dạng chứng khoán hoặc phương tiện thanh toán kiểu như là tiền pháp định

1.3.3 Bản chất pháp lý của “tiền ảo” theo pháp luật tài sản Việt Nam hiện hành

Hệ thống pháp luật tài sản hiện hành của Việt Nam dù mang một số đặc trưng của mô hình lập pháp Pandectists, nhưng đã có sự khác biệt căn bản Mặc dù lý thuyết vật quyền đã được vận dụng trong chừng mực nhất định vào việc xây dựng BLDS

2015 nhưng cuối cùng thì Chương VII của bộ luật vẫn đưa ra quy định về tài sản theo nghĩa rộng Theo quy định tại Điều 105 khoản 1 BLDS 2015 thì tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản Theo học thuyết pháp lý62, tiền là vật có sức mua cho phép trao đổi với mọi loại tài sản63, còn giấy tờ có giá là các loại giấy có thể định giá được bằng tiền64 nên tiền ảo không thể xem là vật, tiền hoặc giấy tờ có giá theo quy định của BLDS 2015 Chính vì vậy, chỉ có thể xem tiền ảo là quyền tài sản theo quy định của BLDS bởi vì tiền ảo chỉ tồn tại trên môi trường kỹ thuật số mà người dùng không thể cầm, nắm được và việc sở hữu tiền ảo không bị cấm tại Việt Nam nói chung và theo quy định của pháp luật Việt Nam nói riêng nên có thể xem tiền ảo là quyền tài sản theo quy định của BLDS Ngoài ra, theo BLDS Điều 115, quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền, bao gồm quyền tài sản đối với đối tượng

62 Xem: J Carbonnier, Droit civil – Droit des biens et des obligations, Presse Universitaire de France, Paris,

1990, trang 18 và kế tiếp; F.H Lawson và B Rudden, The Law of Property, Oxford University Press, London,

2002, trang 43 và kế tiếp