Đề tài vận dụng lý thuyết Độc quyền c mác phân tích mô hình zaibatsu của nhật bản và bài học kinh nghiệm cho việt nam

Luận văn sẽ dựa trên lý thuyết về độc quyền của C.Mác nhằm phân tích tập trung vào cơ cấu mô hình tập đoàn Zaibatsu, những điểm tích cực và hạn chế của chúng cũng như đưa ra gợi ý cho sự

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG HÀ NỘI

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

-o0o -TIỂU LUẬN MÔN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC LÊ-NIN

ĐỀ TÀI: VẬN DỤNG LÝ THUYẾT ĐỘC QUYỀN C.MÁC PHÂN TÍCH MÔ HÌNH ZAIBATSU CỦA NHẬT BẢN VÀ BÀI HỌC

KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

Sinh viên thực hiện:

Mã sinh viên:

STT:

Hà Nội, tháng 3 năm 2024

MỤC LỤC Nội dung Trang

LỜI MỞ ĐẦU 3

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 4

CHƯƠNG I LÝ THUYẾT CỦA C.MÁC VỀ ĐỘC QUYỀN 5

I Khái niệm và nguyên nhân hình thành 5

1 Độc quyền 5

2 Độc quyền nhà nước 5

II Tác động của độc quyền 6

1 Tác động tích cực 6

2 Tác động tiêu cực 6

CHƯƠNG II MÔ HÌNH TẬP ĐOÀN ZAIBATSU 7

I Lịch sử hình thành và phát triển các Zaibatsu 7

1 Lịch sử hình thành 7

2 Cơ cấu mô hình tập đoàn Zaibatsu 8

3 Sự sụp đổ của các Zaibatsu 9

II Tầm ảnh hưởng của Zaibatsu đối với Nhật Bản 11

1 Đối với nền kinh tế 11

2 Đối với Nhà nước Nhật Bản 12

CHƯƠNG III BÀI HỌC KINH NGHIỆM TỪ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC ZAIBATSU 13

I Một số bài học có thể ứng dụng vào trong cơ cấu nền kinh tế 13

II Mối quan hệ giữa nhà nước Việt Nam và các tập đoàn kinh tế 15

KẾT LUẬN 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

LỜI MỞ ĐẦU

Nhật Bản là một trong những nước có tầm ảnh hưởng rất lớn trong nền kinh tế thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Tăng trưởng kinh tế và xã hội Nhật Bản ở giai đoạn “thần kỳ” đã sớm trở thành mô hình nghiên cứu đối với nhiều quốc gia đang phát triển Cũng chính vì vậy, việc phân tích học hỏi những chính sách, chiến lược mà chính phủ Nhật Bản đã áp dụng để so sánh với thời kỳ “đổi mới” của Việt Nam là việc tiên quyết xây dựng một nền kinh

tế - xã hội bền vững, tăng trưởng nhanh

Luận văn sẽ dựa trên lý thuyết về độc quyền của C.Mác nhằm phân tích

tập trung vào cơ cấu mô hình tập đoàn Zaibatsu, những điểm tích cực và hạn

chế của chúng cũng như đưa ra gợi ý cho sự phát triển các TĐKT tư nhân lẫn

nhà nước của nước ta Tại sao Zaibatsu lại hùng mạnh như vậy, cách thức hoạt

động của nó như thế nào? Tại sao một hệ thống có tầm ảnh hưởng như vậy lại trở thành mối nguy hại và nhanh chóng bị giải thể, nguyên nhân là do đâu?

Những kinh nghiệm rút ra từ Zaibatsu có thể được chuyển giao và cải tiến sao

cho phù hợp với tình hình Việt Nam, một quốc gia đang đi trên con đường đổi mới, phát triển, mong muốn hội nhập và học hỏi kinh nghiệm tổ chức quản lý của các quốc gia trên thế giới, nhất là từ một đất nước đề cao vấn đề nguồn lực con người như Nhật Bản

Quan tâm đến những thắc mắc trên, em xin phép lựa chọn đề tài: Vận dụng lý thuyết độc quyền C.Mác phân tích mô hình Zaibatsu của Nhật Bản

và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Trong quá trình nghiên cứu, tuy còn

nhiều sơ suất và thiếu kinh nghiệm, em vẫn mong muốn những nghiên cứu của mình sẽ đóng góp ít nhiều cho sự tiên tiến và phát triển thể chế tập đoàn kinh tế Nhà nước ta Kính mong quý thầy cô có thể đưa ra nhận xét và góp ý toàn diện để em có thể hoàn thiện đề tài nghiên cứu của mình!

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

CHƯƠNG I LÝ THUYẾT CỦA C.MÁC VỀ ĐỘC QUYỀN

I Khái niệm và nguyên nhân hình thành

1 Độc quyền

Độc quyền là sự liên minh giữa các doanh nghiệp lớn, có khả năng thâu tóm việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hóa, định ra giá cả độc quyền nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao.

Độc quyền tồn tại chủ yếu do sự phát triển của lực lượng khoa học kỹ thuật giúp đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất nhằm đáp ứng được nhu cầu thời đại; do sự cạnh tranh gay gắt loại trừ những doanh nghiệp vừa và nhỏ yêu cầu hợp tác tạo ra những doanh nghiệp quy mô lớn hơn Độc quyền có thể được hình thành một cách tự nhiên hoặc bởi ý chí của các nhà nước, tạo ra tổ chức độc quyền

2 Độc quyền nhà nước

Độc quyền nhà nước là kiểu độc quyền trong đó nhà nước nắm giữ vị thế độc quyền trên cơ sở duy trì sức mạnh của các tổ chức độc quyền ở những lĩnh vực then chốt của nền kinh tế nhằm tạo ra sức mạnh vật chất cho sự ổn định của chê độ chính trị - xã hội, ứng với điều kiện phát triển nhất định trong các thời kỳ lịch sử

Độc quyền nhà nước tồn tại khi tích tụ và tập trung tư bản lớn dần, đòi hỏi một sự cơ cấu, điều tiết xã hội có kế hoạch từ mộ trung tâm – chính Nhà nước phải đứng ra làm người đại diện cho toàn xã hội Nhà nước còn đảm nhiệm một số loại hình kinh doanh các doanh nghiệp lớn không nhận, xoa dịu mâu thuẫn đối đầu giữa tư sản và vô sản và điều hòa mối quan hệ giữa chính trị và kinh tế quốc tế Về bản chất, Nhà nước cũng là một tập thể tư bản khổng

lồ, vừa là chủ sở hữu doanh nghiệp vừa có sự thống nhất của các quan hệ kinh

tế - chính trị Không chỉ can thiệp vào sản xuất xã hội bằng luật pháp mà Nhà nước còn tổ chức, quản lý các khu vực trực thuộc, tạo ra đòn bẩy kinh tế vào các khâu sản xuất đồng thời khẳng định CNTB vẫn có thể thích nghi với những điều kiện lịch sử mới

II Tác động của độc quyền

1 Tác động tích cực

Thứ nhất, các tổ chức độc quyền có khả năng tập trung được các nguồn

lực thúc đẩy việc nghiên cứu và triển khai các hoạt động khoa học - kỹ thuật, Tuy nhiên đây chỉ là khả năng, phần còn lại sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhất là vào mục đích kinh tế của các tổ chức độc quyền trong nền kinh tê thị trường

Thứ hai, độc quyền có thể làm tăng năng suất lao động, nâng cao năng

lực cạnh tranh của bản thân tổ chức độc quyền Độc quyền tạo ra được ưu thế

về vốn trong việc ứng dụng những thành tựu kỹ thuật, công nghệ sản xuất mới hiện đại, áp dụng những phương pháp sản xuất tiên tiến, làm tăng năng suất lao động, giảm chi phí sản xuất, do đó nâng cao năng lực cạnh tranh trong hoạt động sản xuất kinh doanh

Thứ ba, độc quyền góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo hướng

sản xuất lớn hiện đại Với ưu thế tập trung được sức mạnh kinh tế to lớn vào trong tay mình, độc quyền có điều kiện đầu tư vào các lĩnh vực kinh tế trọng tâm, mũi nhọn, từ đó thúc đẩy nền kinh tế thị trường phát triển theo huớng sản xuất tập trung, quy mô lớn, hiện đại

2 Tác động tiêu cực

Một là, độc quyền xuất hiện làm cho cạnh tranh không hoàn hảo gây

thiệt hại cho người tiêu dùng và xã hội.Với sự thống trị của độc quyền và vì

mục đích lợi nhuận cao, dù có thể giảm giá cả hàng hóa qua việc giảm chi phí sản xuất số lượng lớn, độc quyền vẫn luôn áp đặt giá bán hàng hóa cao và giá mua thấp dẫn đến sự trao đổi không ngang giá, hạn chế khối lượng hàng hóa tạo ra sự cung cầu giả tạo về hàng hóa, gây thiệt hại cho người tiêu dùng và xã hội

Hai là, độc quyền có thể kìm hãm sự tiến bộ kỹ thuật, theo đó kìm hãm sự

phát triển kinh tế - xã hội Độc quyền tập trung được các nguồn lực lớn, tạo ra khả năng nghiên cứu, phát minh khoa học - kỹ thuật nhưng sẽ chỉ làm thế vị thế độc quyền của chúng không có nguy cơ bị lung lay, ít nhiều kìm hãm sự tiến bộ kỹ thuật, theo đó kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội

Ba là, làm tăng sự phân hóa giàu - nghèo Với địa vị thống trị kinh tế của

mình, độc quyền có khả năng và không ngừng bành trướng sang các lĩnh vực chính trị, xã hội, kết hợp với sức mạnh nhà nước hình thành độc quyền nhà nước, chi phối cả quan hệ, đường lối đôì nội đối ngoại của quốc gia vì lợi ích của các tổ chức độc quyền, không vì lợi ích của đại đa số nhân dân lao động

CHƯƠNG II MÔ HÌNH TẬP ĐOÀN ZAIBATSU

I Lịch sử hình thành và phát triển các Zaibatsu

1 Lịch sử hình thành

Lịch sử phát triển của Chủ nghĩa tư bản thế giới chứng kiến sự tồn tại của các hình thức độc quyền khác nhau, tồn tại ở các quốc gia khác nhau Chủ nghĩa tư bản tồn tại ở phương Đông, kết hợp với những đặc trưng văn hóa, lịch sử, mô hình kinh tế thương mại phương Đông, cụ thể là Nhật Bản với sự

ra đời của một hình thức tổ chức độc quyền mới: Zaibatsu (財財 - Tài phiệt)

Zaibatsu là một mô hình tổ chức kinh doanh và thương mại của Nhật Bản ra đời vào kỷ nguyên Minh Trị Duy tân, nhưng thuật ngữ Zaibatsu được sử dụng

bắt đầu vào khoảng thời gian sau Thế chiến thứ nhất (1914 - 1918) và phổ biến vào những năm 1945 - 1947, thời kỳ mà các hình thức tổ chức độc quyền này bị giải thể sau Thế chiến thứ hai (1939 - 1945)

Năm 1968 đánh dấu một dấu mốc lịch sử khi lần đầu tiên, Chính quyền

do Thiên Hoàng Mutsuhito – hay còn được biết đến với tên gọi Thiên Hoàng Meiji (Minh Trị) – chủ trương tiến hành các cải cách toàn diện nhằm xóa bỏ chế độ phong kiến, hiện đại hóa xã hội và bắt kịp các quốc gia phương Tây, bắt đầu từ việc đem bán đấu giá các khoản kinh doanh mang lại nhiều lợi nhuận của chế độ Mạc Phủ Tokugawa Điều này đã cho phép tầng lớp thương nhân - trước đó có địa vị xã hội thấp - bước thẳng vào vị trí trung tâm của tiến trình công nghiệp thời bấy giờ Quá trình cải cách được đẩy mạnh, chính quyền mới tước bỏ mọi đặc quyền của tầng lớp samurai, bãi bỏ danh hiệu cũng như phát hành trái phiếu thay cho hình thức cung cấp lương thực từ trước Nhiều samurai liền mang số trái phiếu đó đem bán để có tiền bước vào thương trường Điều này vừa góp phần bổ sung số lượng thương nhân, vừa hình thành nên thị trường mua bán trái phiếu mang tính toàn quốc, và cuối

cùng là sự xuất hiện của các Zaibatsu.

2 Cơ cấu mô hình tập đoàn Zaibatsu

Bản chất của Zaibatsu là cơ sở kinh doanh mang tính chất gia đình, do

người đứng đầu gia tộc sáng lập, nắm quyền kiểm soát và sẽ có một công ty

mẹ ở trung tâm Có thể coi cấu trúc của Zaibatsu tiền chiến tranh giống một

kim tự tháp Các thành viên gia đình cùng đầu tư và tập trung vào một công ty

cổ phần cốt lõi Honsha (財財 – Bản xã) Các công ty cốt lõi này lại sở hữu hàng trăm cổ phần của các công ty sáp nhập, công ty chi nhánh và thấp hơn nữa là các phân nhánh Công ty đứng đầu sẽ tiến hành kiểm soát chặt chẽ hoạt động của nhóm và yêu cầu các công ty con cần có sự duy trì mối quan hệ hợp tác

lẫn nhau, khi đó sự liên kết giữa các công ty sẽ dần được đa dạng hóa và dần nắm quyền chi phối, gây sức ảnh hưởng đến nền công nghiệp và kinh tế của

đất nước Phạm vi hoạt động của Zaibatsu được mở rộng theo hướng đa dạng

hóa, tiến tới thao túng thị trường, độc quyền trong một số lĩnh vực

Các nhà nghiên cứu lịch sử lĩnh vực kinh tế đã phân chia các Zaibatsu

thành hai nhóm, một nhóm quyền lực hơn cả bao gồm tứ trụ tài phiệt là Mitsubishi, Mitsui, Sumitomo, và Yasuda (Nhiều nguồn ghi chép chỉ tập trung vào nhóm tam đại tài phiệt lớn mạnh hơn cả là Mitsubishi, Mitsui và Sumitomo) Nhóm hai bao gồm các công ty tuy hùng mạnh nhưng vẫn ở thế yếu hơn như Kawasaki, Nissan, Nomura, Fujita, Furukawa … Bốn tập đoàn

Zaibatsu lớn nhất kiểm soát khoảng 1/4 tổng vốn góp doanh nghiệp vào cuối Thế chiến thứ hai Mỗi Zaibatsu đều sở hữu ít nhất một ngân hàng của gia tộc

mình Mitsui lập Mitsui Bank, Mitsubishi nắm giữ Mitsubishi Bank, Sumitomo có Sumitomo Bank,… Các ngân hàng này đóng vai trò như trung

tâm quyền lực điều phối mọi hoạt động của các công ty trong Zaibatsu Các

công ty con sẽ có điều kiện để đầu tư vào các lĩnh vực khác nhau, giảm tỷ lệ rủi ro của việc cổ phần công ty trôi nổi trên thị trường Họ cũng chủ yếu hoạt động trong các lĩnh vực truyền thống mà gia tộc đã có kinh nghiệm và thận trọng trong việc mở rộng lĩnh vực kinh doanh Mitsui mạnh về thương mại, trong khi Mitsubishi lại chú trọng vào bất động sản, hàng hải, đóng tàu và cơ khí; Sumitomo phát triển trong lĩnh vực công nghiệp nặng, đặc biệt công nghiệp chế tạo kim loại màu; Yasuda đầu tư nhiều vào lĩnh vực ngân hàng và

các hoạt động kinh doanh ở thuộc địa Sự phồn vinh của các Zaibatsu tiêu

biểu này chính là nhờ vào khả năng kiểm soát mạng lưới kinh doanh độc quyền của gia tộc mình

3 Sự sụp đổ của các Zaibatsu

Sau chiến tranh thế giới thứ hai, quân đội Đồng Minh coi Zaibatsu là

một trong những động lực quan trọng dẫn tới sự ra đời của Chủ nghĩa quân phiệt ở Nhật Bản Cho nên, ngay sau khi chiếm đóng Nhật Bản vào năm 1945,

hệ thống Zaibatsu đã ngay lập tức bị làm suy yếu và giải thể bởi SCAP (Tổng

tư lệnh tối cao quân Đồng Minh) Việc giải thể các Zaibatsu đồng nghĩa với

xóa bỏ gần như tuyệt đối sự độc quyền trong hoạt động sản xuất và kinh doanh thương mại của Nhật Bản, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ có điều kiện phát triển công bằng, chính quyền nội các cũng thoát khỏi

tình trạng bị gây sức ép do sự độc quyền, xâm lấn của các Zaibatsu trong mọi vấn đề của đất nước Sự tan rã của Zaibatsu được coi là khởi đầu cho một nền

kinh tế thị trường tự do và sự phát triển của thể chế dân chủ

Sau khi bị giải thể, cổ phần của các Zaibatsu bị bán cho nhiều doanh

nghiệp nhỏ lẻ Sức ép từ quân đội Đồng Minh khiến cho nhiều giám đốc của các công ty mẹ phải từ chức, thể chế quản lý gia đình - “kim tự tháp” cũng dần được tái cơ cấu Về phía chính phủ Nhật Bản, sau khi bị gây sức ép từ GHQ

(Bộ chỉ huy tổng tư lệnh tối cao quân Đồng Minh) cũng ban hành các sắc lệnh chỉ rõ những công ty nào của Zaibatsu sẽ cần phải chuyển giao cổ phần, loại

bỏ những cổ đông có khối lượng cổ phần lớn Các Zaibatsu được tái tổ chức

bằng cách chia nhỏ thành nhiều công ty hoạt động độc lập với nhau mặc dù vẫn giữ tên gọi ban đầu Bất chấp việc bị phá vỡ thành nhiều mảng khác nhau, một số công ty như Mitsubishi, Mitsui, Sumitomo và Nissan vẫn phát triển mạnh mẽ để tiếp tục chi phối và dẫn dắt kinh tế Nhật Bản cho đến tận ngày nay

Về sau, các tập đoàn Zaibatsu dần chuyển mình để trở thành "Keiretsu - 財財

– Hệ liệt" hệ thống dây chuyền hoặc chuỗi, gồm nhiều công ty thành viên

xoay quanh một định chế tài chính (thường là một ngân hàng) Định chế tài chính vừa là cổ đông lớn của các công ty thành viên thuộc tập đoàn, vừa đóng vai trò tài trợ hoặc đảm bảo thanh khoản cho các công ty thành viên Dưới sự

hỗ trợ của chính phủ, các Keiretsu duy trì sự thống trị trong nền kinh tế Nhật Bản trong nửa cuối của thế kỷ 20, và tiếp tục đến đầu thế kỷ 21

II Tầm ảnh hưởng của Zaibatsu đối với Nhật Bản

1 Đối với nền kinh tế

Kể từ sau khi thi hành chính sách giảm bớt can thiệp của chính phủ vào năm 1882, dưới sự điều hành sản xuất của các tổ chức tư nhân, đặc biệt là các

Zaibatsu, ngành công nghiệp Nhật Bản có sự phát triển vượt bậc Trong 30

năm cuối thế kỷ XIX, đặc biệt là sau cuộc Chiến tranh Trung Nhật (1894 -1895), chủ nghĩa tư bản phát triển nhanh chóng ở Nhật Bản Dưới sức ảnh

hưởng của các Zaibatsu, các ngành công nghiệp nặng (đường sắt, ngoại

thương, hàng hải, cơ khí,…) hay cả công nghiệp truyền thống (tinh chế thực phẩm mía đường, bột ngọt…) đã có nhiều chuyển biến quan trọng Sau 44 năm thay đổi như vũ bão (1868-1912), Nhật Bản từ một nước phong kiến nông nghiệp bị cô lập đã vươn mình trở thành một trong những quốc gia tiên tiến hàng đầu trong giới Tư bản chủ nghĩa, sánh nganh với cường quốc như

Anh, Pháp, Đức hay Hoa Kỳ Các Zaibatsu giữ vị trí trung tâm và là trái tim

của toàn bộ nền kinh tế đế quốc Nhật Bản, có mối quan hệ chặt chẽ và được nâng đỡ bởi chính quyền trung ương nhằm duy trì bộ máy chiến tranh và năng lực sản xuất thời chiến

Quyền lực lũng đoạn và thống lĩnh thị trường của các Zaibatsu còn được thể hiện ở việc kiểm soát các cơ sở tài chính lớn Các Zaibatsu đã thiết

lập nên nhiều doanh nghiệp công ty con, công ty sáp nhập, công ty hợp danh hay hãng nhận làm đại lý trong tầm chi phối của mình, cùng với nhiều cơ sở