Portfolio nguyên tắc dịch thuật sản phẩm học tập cá nhân từ tuần 1 – 10

- Ứng dụng lý thuyết trong dịch thuật: - Giúp người dịch tự tin hơn khi gặp những từ ngữ hoặc khái niệm chưa từng xuấthiện trong ngôn ngữ đích.. CÁC LOẠI HÌNH DỊCH THUẬT, CÁC CẤP ĐỘ DỊCH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA TIẾNG PHÁP

PORTFOLIO NGUYÊN TẮC DỊCH THUẬT

PORTFOLIO NGUYÊN TẮC DỊCH THUẬT

Mục Lục

SEMAINE 1 4

NHẬP MÔN NGUYÊN TẮC DỊCH THUẬT 4

SEMAINE 2 6

CÁC LOẠI HÌNH DỊCH THUẬT, CÁC CẤP ĐỘ DỊCH THUẬT VÀ CÁC “NGHỀ” DỊCH 6 SEMAINE 3 8

LÝ THUYẾT DỊCH GIẢI NGHĨA 8

SEMAINE 4 10

CÁC THỦ PHÁP DỊCH 10

SEMAINE 5 12

DỊCH CHUYÊN NGÀNH: HÀNH CHÍNH/ KHOA HỌC/KĨ THUẬT/VĂN HỌC 12

SEMAINE 6 14

ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG MỘT BÀI DỊCH 14

SEMAINE 8 17

KĨ THUẬT GHI CHÉP 17

SEMAINE 9 18

CÁC PHẦN MỀM DỊCH TỰ ĐỘNG 18

ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP 19

SEMAINE 10 21

CÔNG TÁC CHUẨN BỊ MỘT BUỔI DỊCH CHO DOANH NGHIỆP 21

.21

NHẬP MÔN NGUYÊN TẮC DỊCH THUẬT

Question – Discussion Tại sao cần đến lý thuyết trong dịch thuật?

Lý thuyết không chỉ là sự đúc kết kinh nghiệm của người đi trước mà còn là công cụ đểngười dịch phân tích, đánh giá, và đưa ra phương pháp phù hợp trong những tình huốngphức tạp Ví dụ minh họa được tác giả đưa ra là câu chuyện của Apollo 13, nơi lý thuyết

và phương pháp đóng vai trò trọng yếu để giải quyết các tình huống bất ngờ Qua đó, tácgiả nhấn mạnh rằng từ chối lý thuyết đồng nghĩa với việc từ chối tri thức và cơ hội pháttriển

Récapitulation – Conceptualisation Khái niệm về lý thuyết:

- Lý thuyết được hình thành từ kinh nghiệm thực tế và là cơ sở để giải thích hiệntượng hoặc giải quyết vấn đề

- Trong dịch thuật, lý thuyết đóng vai trò như nguyên tắc chung để đối phó với cáctình huống mới hoặc đánh giá bản dịch

Đặc điểm của lý thuyết dịch thuật:

- Là sự tổng hợp từ nhiều ngành học khác nhau (ngôn ngữ học, văn hóa, tâm lý học,triết học)

- Được sử dụng như công cụ phân tích và đánh giá bản dịch, hỗ trợ đưa ra quyếtđịnh trong trường hợp khó

- Ứng dụng lý thuyết trong dịch thuật:

- Giúp người dịch tự tin hơn khi gặp những từ ngữ hoặc khái niệm chưa từng xuấthiện trong ngôn ngữ đích

- Làm tăng khả năng tiếp thu tri thức và cải thiện kỹ năng chuyên môn

Réflexion sur mon apprentissage

Lý thuyết không chỉ cung cấp nền tảng học thuật mà còn giúp người dịch tự do sáng tạotrong khuôn khổ các nguyên tắc đã được công nhận Nếu được trang bị tốt hơn về lýthuyết, dịch giả có thể đưa ra các giải pháp linh hoạt và hiệu quả hơn

CÁC LOẠI HÌNH DỊCH THUẬT, CÁC CẤP ĐỘ DỊCH THUẬT VÀ CÁC

- Dịch nối tiếp: Dịch sau khi diễn giả hoàn thành một đoạn phát biểu (Yêu cầu Kỹ

năng ghi nhớ, diễn đạt, và ghi chú hiệu quả)

- Dịch song song: Dịch đồng thời với diễn giả (Sử dụng các thiết bị hỗ trợ, yêu cầu tập trung cao độ)

- Dịch tiếp xúc: Phù hợp cho giao tiếp nhóm nhỏ (Nhấn mạnh vai trò cầu nối trong

giao tiếp liên ngữ)

- Đọc dịch: Chuyển ngữ trực tiếp một tài liệu viết (Đánh giá năng lực ngôn ngữ và

xử lý nhanh thông tin)

- Lược dịch: Tập trung vào ý chính và loại bỏ các thông tin không cần thiết (Phù

hợp với mục đích tóm lược thông tin)

- Dịch sư phạm: Hỗ trợ học ngoại ngữ (Nâng cao kỹ năng ngôn ngữ thay vì giao

 Sai sót trong dịch thuật văn bản hàm chứa chơi chữ, đa nghĩa

- Dịch chức năng: Lý thuyết skopos (Chức năng bản dịch được ưu tiên hàng đầu -

định hướng bởi mục tiêu giao tiếp)

- Dịch văn học: tái hiện hiệu ứng thẩm mỹ và ý nghĩa của ngôn ngữ

o Thách thức:

 Giữ nguyên phong cách và giá trị tư tưởng của tác phẩm

 Cần sự sáng tạo và nhạy bén của người dịch

Các kỹ thuật dịch

- Ghi nhớ và ghi chú trong dịch nói

- Sử dụng ký hiệu, từ viết tắt và các công cụ hỗ trợ

- Lựa chọn từ ngữ và cấu trúc phù hợp ngữ cảnh

Questions – Discussions: Sự khác nhau giữa dịch hội nghị và dịch tiếp xúc?

 Quy mô lớn

 Có công cụ hỗ trợ dịch (song song)  Quy mô nhỏ Không dùng trang bị

 Có thể dịch thầm, tương tác nhiều hơn

Récapitulation – Conceptualisation

Réflexion sur mon apprentissage

Thông qua buổi học này, em nhận thấy dịch thuật không chỉ đơn giản là dịch từ ngôn ngữnày sang ngôn ngữ khác, có rất nhiều loại hình dịch và dịch giả bắt buộc phải lựa chọnđúng loại hình dịch theo mỗi tình huống Do đó, em thấy dịch thuật là cầu nối giữa cácnền văn hoá, mang tính thiết yếu trong bất kỳ thời đại nào

TIÊU CHÍ PHÂN LOẠI CÁC

LOẠI HÌNH DỊCH THUẬT

Mục tiêu

Dịch sư phạm (traduction pédagogique)

Dịch xuôi (thème)

Dịch ngược (version) Dịch chuyên nghiệp

(traduction professionnelle)

Hình thức

Dịch nói (Interprétation)

Thời gian

Nối tiếp (consécutive)

Song song (simultanée) Dịch thầm (chuchotage)

Dịch duy dụng (Traduction pragmatique) Đọc dịch (Traduction à vue)

Nội dung

Dịch phổ thông (Traduction générale)

Dịch chuyên ngành (Traduction spécialisée)

LÝ THUYẾT DỊCH GIẢI NGHĨA

Références

- Hồ Đắc Túc : Dịch thuật và tự do, NXB Phương Nam, 2012, pp 197-220 (chương 7 :Thuyết Cảm ý trong dịch nói và dịch viết)

- Lederer, M : La traduction aujourd’hui, Hachette FLE, Paris, 1994, pp 13-48

Synthèse de lecture: THUYẾT CẢM Ý

Questions – Discussion: Tại sao khi dịch, người dịch phải ly từ?

Vì khi dịch, cái cần dịch là ý chứ không phải nguyên văn Và cấu trúc, ngữ pháp, văn hoácủa hai ngôn ngữ là khác nhau Cần phải ly từ để truyền tải cho người nghe có thể hiểu

rõ nhất dụng ý của người nói

Récapitulation – Conceptualisation

Khi nghe 1 thông điệp, ta hình dung ý của người diễn đạt, sau đỏ diễn tả lại bằng lời củamình Cần phải trng thành với ý của diễn giả

Hiểu ý (compréhension )

Ly từ (déverbalisation )

Tái diễn ý (réformulation)

Réflexion sur mon apprentissage

Quá trình hiểu và ly từ diễn ra song song Tuy nhiên, quá trình hiểu (comprendre) là tiền

đề bắt buộc cho quá trình chuyển đổi ngôn ngữ (déverbalisation) trong dịch thuật Ngườidịch cần nắm vững ý nghĩa của văn bản gốc trước khi tiến hành dịch Dịch nói đòi hỏikhả năng tách bạch ngôn ngữ nhanh chóng để ghi nhớ và chuyển tải chính xác thông tin.Nhiệm vụ hàng đầu của người dịch là bảo toàn ý nghĩa gốc (sens) của người nói Ngườidịch chuyên nghiệp cần trung lập, tránh đưa quan điểm cá nhân vào bản dịch và luôn đặtmình ở vị trí người truyền tải thông tin

Discours D

FR

Déverbalisation

SensExplicite/Implicite

Réverbalisation

Discours DVN

Vouloir Dire Discours D

Sens

Vouloir Dire Discours D' Sens

Sao phỏng (calque): mượn từ đặc biệt vì đơn vị từ mượn của ngữ nguồn được

dịch nguyên tự sang ngữ đích Có hai hình thức sao phỏng:

 Can hình thức diễn đạt (calque d’expression) 

 Can cấu trúc (calque de structure)

Dịch nguyên tự (traduction littérale): thay thế một yếu tố của ngữ nguồn bằng

một yếu tố tương ứng trong ngữ đích Tùy trường hợp mà sử dụng dịch nguyên

tự, nếu không sẽ dẫn đến sai nghĩa, ngược nghĩa hay vô nghĩa

Phép chuyển điệu (modulation): biến thiên của thông điệp do thay đổi quan

diểm hay cách nhìn :

 Khẳng định  Phủ định và ngược lại

 Chủ động  Bị động và ngược lại

Phép dịch tương đương: M1 <= S = S => M2 ; hoàn nguyên cùng một thông

điệp nhưng sử dụng biện pháp tu từ khác

Chuyển từ loại (transposition): thay thế một từ loại bằng một từ loại khác mà

không thay đổi nghĩa của thông điệp.Áp dụng cho tất cả các loại từ :

Cải biến (adaptation): M1 <= S1 = S2 => M2 ; sửa đổi ít nhiều nguyên bản để

cho bản dịch phù hợp hơn với đối tượng tiếp nhận

Thêm vào (ajout): thêm vào bản dịch một hoặc một số yếu tố mà trong bản gốc không có

là một trong những thủ pháp dịch duy dụng

Tái bố cục (remodelage): thay đổi thứ tự, vị trí phân bố và hình thức của các yếu tố ngôn

ngữ tạo nên thông điệp gốc

Questions – Discussion

“Soát lại” có phải là một trong thủ pháp dịch không? Vì sao?

Soát lại không phải là thủ pháp dịch, nó là một bước trong quy trình Đây là giai đoạn

thiết yếu để hoàn thành một bản dịch

Phân biệt “dịch nguyên tự” và “sao phỏng”

 Dịch nguyên tự: quy mô rộng hơn, lớn hơn, chung hơn

 Sao phỏng: những cách diễn đạt, những lối nói đặc thù (expression figée), cấu trúc

nhỏ

Récapitulation – Conceptualisation

Réflexion sur mon apprentissage

Thủ pháp dịch là một trong các kỹ thuật mà ta sử dụng khi dịch bài Tuy nhiên, cần phảixác định đúng tình huống, ngữ cảnh để áp dụng các thủ pháp dịch cho đúng đắn Khôngnên lạm dụng mượn từ vì sẽ dễ bị làm mất đi bản sắc tiếng mẹ đẻ

Thủ pháp dịch

Trực tiếp

Mượn từ (emprunt)

Sao phỏng (calque)

Dịch nguyên tự (Traduction littérale)

Gián tiếp

Chuyển từ loại (transposition)

Chuyển điệu (modulation)

Tỉnh lược (omission)

Thêm vào (ajout)

Tái bố cục (remodelage)

Phương pháp

Kính màu (verres colorées) Kính trong (verres transparents)

Cách tiếp cận

lý thuyết

Dịch ngữ ngĩa (Traduction sémantique) Dịch giao tiếp (Traduction communicativ e)

Équivalence transcodage

Équivalencedynamique

DỊCH CHUYÊN NGÀNH: HÀNH CHÍNH/ KHOA HỌC/KĨ THUẬT/VĂN

HỌC Références

- Hồ Đắc Túc : Dịch thuật và tự do, NXB Phương Nam, 2012, pp.221-267

(chương 8)

- Durieux, C : Formation à la traduction spécialisée : approche documentaire,

in La formation à la traduction professionnelle, Textes réunis par Mareschal, G.

et al., Les Presses de l’Université d’Ottawa, Ottawa, 2003, pp.93-108.

Synthèse de lecture

Dịch thuật chuyên ngành: chuyển ngữ một lĩnh vực chuyên biệt có thuật ngữ

và khái niệm riêng, như kinh tế, tài chính, kiến trúc, pháp luật, y tế, công nghệ thông tin,…

Các yếu tố tạo nên một văn bản chuyên ngành: Từ ngữ, khái niệm, văn

phong

Sáng tạo trong dịch chuyên ngành: Người dịch có quyền sáng tạo trên cơ sở

trung thành với yêu cầu của bản tóm lược Nhằm mục đích truyền đạt nội dung

dễ đọc và tự nhiên với đối tượng người đọc.

Question – Discussion Tại sao cần kiến thức chuyên môn khi dịch các văn bản chuyên ngành?

Các văn bản chuyên ngành thường chứa đựng thuật ngữ đặc thù, khái niệm riêng biệt của lĩnh vực Người dịch không chỉ cần giỏi ngôn ngữ mà còn phải hiểu sâu về lĩnh vực đó để đảm bảo dịch chính xác và không làm sai lệch nội dung Ví dụ: một thuật ngữ tài chính có thể có nghĩa hoàn toàn khác khi áp dụng vào ngành y tế.

Récapitulation – Conceptualisation

 Auteur: Tác giả, người viết nội dung ban đầu

 Lecteur L: Độc giả sử dụng cùng ngôn ngữ với tác giả và có thể đọc hiểu trực

tiếp nội dung gốc

 Lecteur L': Độc giả sử dụng một ngôn ngữ khác, cần đến sự hỗ trợ của

traducteur (người dịch) để chuyển đổi thông điệp từ ngôn ngữ gốc (message

M) sang ngôn ngữ của họ (message M') để có thể hiểu nội dung

Réflexion sur mon apprentissage

Sơ đồ này chỉ áp dụng cho biên dịch, không phù hợp với phiên dịch Người dịch cần chú ý chọn từ ngữ sao cho phù hợp với đối tượng tiếp nhận, đồng thời phải hiểu rõ tình huống giao tiếp của ngôn ngữ gốc để xác định chính xác ý nghĩa thông điệp Càng hiểu rõ bối cảnh, người dịch càng nắm bắt chính xác thông điệp, từ đó chuyển ngữ càng trung thành và hiệu quả.

Donneur

d'ourage Message M Traducteur Message M' Lecteur L'

Lecture LAuteur

ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG MỘT BÀI DỊCH

Références

- Hurtado Albir, A : La notion de fidélité en traduction, Collection « Traductologie »,

no5, Didier Erudition, Paris, 1990, pp.95-122

- Hồ Đắc Túc : Dịch thuật và tự do, NXB Phương Nam, 2012, pp 86-93 (chương 3 :

3.3.2 Kết hợp văn hóa và ngôn ngữ)

- Lederer, M : La traduction aujourd’hui, Hachette FLE, Paris, 1994, pp 111-128.

Synthèse de lecture Tương đương khuôn mẫu

(Formal équivalence)

Tương đương chủ động (Dynamique équivalence)

 Vừa đảm bảo hình thức, vừa

đảm bảo nội dung

 Thường xuyên đối chiếu thông

điệp của ngôn ngữ gốc với

thông điệp của ngôn ngữ đích

 Là điều chỉnh cấu trúc cho hợp với văn phong ngôn ngữ đích

 Thêm hoặc bớt cả nghĩa lẫn từ ngữ trong ngôn ngữ đích

 Dịch một cách tự do, thoát ra khỏi hình thức

Questions – Discussion

Sự khác nhau trong việc định nghĩa « Équivalence » giữa hai tác giả Hồ

Đắc Túc và Hurtado Albir, A là gì ?

Chú trọng vào văn hóa, ngữ cảnh, và ý nghĩa

sâu sắc của ngôn ngữ nguồn và đích

Tập trung vào chức năng và khía cạnh giao tiếp của bản dịch,đáp ứng yêu cầu cụ thể của ngữ cảnh

Không phân loại cụ thể, nhấn mạnh tính linh

hoạt trong quá trình dịch để phù hợp với ngữ

cảnh

Phân biệt rõ: Tĩnh (ngữ pháp, ngữ nghĩa) và Động (chức năng,giao tiếp, ngữ cảnh)

Toàn diện, cân nhắc yếu tố ngữ nghĩa, văn

hóa, và cách diễn đạt Phân tích hệ thống, tập trung vào chức năng và mục tiêu giaotiếp trong bối cảnh đích.Đặt nặng vai trò của văn hóa đích, người

dịch cần sáng tạo để đảm bảo sự tiếp nhận

của độc giả

Nhấn mạnh đào tạo kỹ năng dịch thuật theo phương pháp khoahọc, phù hợp với yêu cầu chuyên môn hiện đại

Duy trì ý đồ của tác giả, bảo toàn giá trị văn

hóa và xã hội của văn bản gốc Đảm bảo bản dịch hiệu quả trong giao tiếp, tạo sự hiểu biết rõràng cho người đọc ngôn ngữ đích

Récapitulation – Conceptualisation

đảm bảo bản dịch mạch lạc, dễ hiểu và tự nhiên Travail de reconnaissance là phương

pháp dịch ngôn ngữ A bằng cách tìm kiếm sự tương đương trong kho dữ liệu của ngôn

ngữ B đã có sẵn Hors contexte có thể áp dụng khi dịch một số trường hợp ngoài ngữ

cảnh, nhưng phải hết sức thận trọng Khi dịch, người dịch có thể cần thêm, bớt, thay đổicấu trúc câu, hoặc sáng tạo để bản dịch dễ hiểu hơn cho người tiếp nhận, đồng thời vẫnđảm bảo nghĩa và dụng ý của người nói

Đôi khi, việc bám sát cấu trúc câu của ngữ nguồn sẽ khiến người dịch không thể truyềntải đầy đủ nghĩa của ngữ đích Vì vậy, trung thành với ngữ đích có nghĩa là tôn trọng cấutrúc, cách dùng từ, cách hành văn, và các yếu tố văn hóa của ngữ đích Để đảm bảo nghĩachính xác, người dịch cần có sự linh hoạt với ngữ nguồn Việc dịch quá sát ngữ nguồn có

thể làm mất đi "sens" (nghĩa chính xác), trong khi dịch quá tự do cũng có thể làm thay

đổi nội dung và cảm nhận của ngữ đích

KĨ THUẬT GHI CHÉP

Références

Seleskovitch, D et Lederer, M : Pédagogie raisonnée de l’interprétation, Didier

Erudition, Opoce, Bruxelles-Luxembourg 1989, pp.43-66

Synthèse de lecture

Questions – Discussion Tại sao việc ghi chú ngắn gọn và tập trung vào từ khóa lại quan trọng trong dịch

thuật?

Việc ghi chú ngắn gọn giúp tiết kiệm thời gian, giảm thiểu thông tin dư thừa và duy trì sựtập trung trong quá trình dịch Điều này đặc biệt quan trọng khi làm việc trong các môitrường có áp lực thời gian cao

Récapitulation – Conceptualisation

1 Chọn sổ phù hợp: Sử dụng sổ ghi chú thuận tiện cho việc ghi chép nhanh, đặc

biệt khi đứng dịch Nên chọn sổ có kích thước vừa lòng bàn tay, bìa cứng, và thiết

kế dạng sổ dọc

2 Chia trang giấy: Để dễ tổ chức ý, hãy chia mỗi trang thành 2 cột

3 Ưu tiên ghi dọc: Ghi chú theo chiều dọc sẽ nhanh và hiệu quả hơn, vì mắt dễ

theo dõi và chuyển xuống phía dưới hơn là nhìn ngang

4 Ghi ít chữ: Chỉ viết những từ khóa quan trọng để tiết kiệm thời gian và không

bị mất tập trung

5 Lắng nghe và phân tích ý: Tập trung tối đa vào việc nghe và hiểu nội dung để

ghi lại ý chính xác nhất

6 Dùng sơ đồ tư duy: Trình bày ý tưởng dưới dạng sơ đồ tư duy sẽ giúp dễ nhìn,

dễ nhớ và dễ kết nối các ý với nhau

Réflexion sur mon apprentissage

Để đảm bảo hiệu quả trong quá trình dịch, cần rèn luyện kỹ năng lật trang giấy nhanhchóng, vì thời gian rất hạn hẹp và không có chỗ cho sai sót hay chi tiết thừa Sử dụng sơ

đồ là phương pháp tối ưu để khái quát hóa ý, bởi nó trình bày nội dung dưới dạng trựcquan, dễ nhớ, dễ hiểu, và giúp tiết kiệm thời gian đáng kể