Tự truyện của tô hoài dưới góc nhìn văn hóa

Các giá trị đó được thể hiện trên một số phương diện cụ thể như nhân cách văn hóa của các nhà nghệ sĩ; nét đẹp của văn hóa Bắc Bộ nói chung, Hà Nội nói riêng trong tự truyện; những nét

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN VĂN ĐỨC

TỰ TRUYỆN CỦA TÔ HOÀI DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN PHONG NAM

ĐÀ NẴNG – NĂM 2023

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Phong Nam

Nội dung đề tài nghiên cứu của luận văn chưa được ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Đà Nẵng, tháng 6 năm 2023

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Đức

TỰ TRUYỆN CỦA TÔ HOÀI DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA

Tóm tắt:

Tô Hoài là một trong những nhà văn tiêu biểu của nền văn học Việt Nam hiện đại Ông có một sự nghiệp văn chương đồ sộ với nhiều thể loại và đề tài khác nhau, trong đó các tác phẩm thuộc thể tài tự truyện có vị trí rất quan trọng

Đề tài “Tự truyện của Tô Hoài dưới góc nhìn văn hóa” đi sâu làm rõ các giá trị văn hóa, văn học trong tác phẩm mang tính chất tự thuật, tự truyện của nhà văn này Các giá trị đó được thể hiện trên một số phương diện cụ thể như nhân cách văn hóa của các nhà nghệ sĩ; nét đẹp của văn hóa Bắc

Bộ nói chung, Hà Nội nói riêng trong tự truyện; những nét đặc sắc, độc đáo của các thiên tự truyện với tư cách một tác phẩm nghệ thuật ngôn từ

Qua các tác phẩm thuộc thể tài tự truyện, Tô Hoài đã thể hiện một cách sinh động nhân cách văn hóa của người trí thức, văn nghệ sĩ Việt Nam thế kỷ XX Đó không chỉ là bức chân dung tự họa

về chính bản thân mà còn là diện mạo tinh thần của các bạn văn cùng thời với tác giả từ khoảng cách gần gũi, chân thật nhất Họ đều là những con người tài hoa nhưng gặp nhiều gian truân, trắc trở trong cuộc đời và sự nghiệp Nét đặc sắc trong các tác phẩm tự truyện của Tô Hoài còn được thể hiện qua cách sử dụng ngôn từ nghệ thuật Trong tác phẩm của Tô Hoài, ngôn từ vừa có tính chất dân dã, đời thường lại vừa tinh tế, sắc sảo Đó là sự kết hợp, pha trộn giữa nét hài hước, dí dỏm và trữ tình sâu lắng Tất cả đã tạo nên một mảng văn chương độc đáo của Tô Hoài

Xác nhận của giáo viên hướng dẫn Người thực hiện đề tài

AUTOBIOGRAPHY OF TO HOAI FROM A CULTURAL PERSPECTIVE

Major: Vietnamese Literature

Full name of Master student: NGUYEN VAN DUC

Supervisons: Assoc.Prof.Dr NGUYEN PHONG NAM

Training institution: Danang Pedagogical University

Summary:

Summary:

Tô Hoài is one of the prominent figures in contemporary Vietnamese literature and possesses an extensive literary career, featuring various genres and themes Among his works, autobiographical writings hold a significant place The subject "Tô Hoài's Autobiographical Works from a Cultural Perspective" explores the cultural and literary values present in his autobiographical pieces These values are exemplified in specific aspects such as the cultural personalities of artists, the beauty of Northern Vietnamese culture in general, and Hanoi in particular, within his autobiographical narratives, as well as the unique and artistic elements of these self-narrative literary works

Through his autobiographical works, Tô Hoài vividly portrays the cultural personalities of 20th-century Vietnamese intellectuals and artists These works are not only self-portraits but also offer authentic insights into the inner world of his contemporaries These talented individuals encountered numerous challenges and struggles in their lives and careers The distinctive feature of Tô Hoài's autobiographical works lies in his adept use of artistic language, which combines simplicity with sophistication, humor with profundity This fusion creates a unique and captivating literary canvas for Tô Hoài

Keywords: Autobiography, cultural personality, trans-narrative perspective, narrative organization, character portrait, cultural values

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

TỰ TRUYỆN CỦA TÔ HOÀI DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA ii

AUTOBIOGRAPHY OF TO HOAI FROM A CULTURAL PERSPECTIVE….iii MỤC LỤC iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

2.1 Những nghiên cứu về nhà văn Tô Hoài 2

2.2 Những nghiên cứu liên quan đến đề tài 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

3.1 Đối tượng nghiên cứu 7

3.2 Phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu; 8

4.1 Phương pháp hệ thống – cấu trúc 8

4.2 Phương pháp so sánh 8

4.3 Phương pháp phân tích - tổng hợp 8

5 Đóng góp mới của luận văn 8

6 Bố cục luận văn 8

Chương 1 TỰ TRUYỆN – MẢNG VĂN CHƯƠNG ĐẶC SẮC CỦA TÔ HOÀI 9

1.1 Tô Hoài – đời người, đời văn 9

1.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp của Tô Hoài 9

1.1.2 Nhà văn Tô Hoài trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại 11

1.2 Tiếp cận tự truyện của Tô Hoài dưới quan điểm văn hoá học 13

1.2.1 Tự truyện như một thể loại văn học 13

1.2.2 Tự truyện trong di sản văn chương của Tô Hoài 15

1.2.3 Giá trị văn hoá – nét đặc trưng trong tự truyện của Tô Hoài 20

Chương 2 TỰ TRUYỆN CỦA TÔ HOÀI – KÝ ỨC VỀ NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA ĐẶC SẮC 25

2.1 Nhân cách văn hóa qua các chân dung trong tự truyện của Tô Hoài 25

2.1.1 Nhân cách văn hóa qua chân dung tự họa 25

2.1.2 Chân dung các nhân vật tài hoa, nổi tiếng qua hồi ức của Tô Hoài 36

2.2 Cảnh sắc và phong vị văn hóa dân tộc trong tự truyện của Tô Hoài 41

2.2.1 Hà Nội “xưa và nay” trong tự truyện của Tô Hoài 41

2.2.2 Dấu ấn văn hóa lễ hội trong tự truyện Tô Hoài 46

Chương 3 DẤU ẤN VĂN HÓA QUA NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TỰ TRUYỆN CỦA TÔ HOÀI 52

3.1 Dấu ấn văn hóa từ quan điểm và tổ chức trần thuật 52

3.1.1 Quan điểm trần thuật theo “dòng hồi tưởng” 52

3.1.2 Tổ chức trần thuật theo chuỗi và chồng xếp các lớp ký ức 58

3.2 Dấu ấn văn hoá trong ngôn ngữ và giọng điệu của tự truyện 63

3.2.1 Tính đa dạng, phong phú của lời nói 63

3.2.2 Nét đặc sắc trong giọng điệu trần thuật 69

KẾT LUẬN 75

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Tô Hoài Tô Hoài là một trong những gương mặt tiêu biểu của văn học hiện đại Việt Nam Tác phẩm của ông có mặt ở cả hai thời kì trước và sau Cách mạng tháng Tám Với hơn bảy mươi năm cầm bút, ông đã đóng góp vào nền văn học nước ta một

sự nghiệp văn chương đồ sộ với nhiều thể loại và đề tài khác nhau; từ đề tài miền xuôi đến đề tài miền núi, từ truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện thiếu nhi đến kịch, tự truyện hay đó là thể loại tản văn… Hầu như ở thể loại và đề tài nào, nhà văn đều chọn cho mình một con đường đi riêng đầy sáng tạo Vì thế, ông luôn giành được vị trí trang trọng trong lòng công chúng mến mộ Nhà phê bình Vương Trí Nhàn đã từng đánh giá

về sức sáng tác của nhà văn Tô Hoài: “Vừa vào nghề sớm, lại vừa kéo dài tuổi nghề, một sự kéo dài đàng hoàng chứ không phải lê lết trong tẻ nhạt- đời văn Tô Hoài gợi ra hình ảnh một dòng sông miên man chảy trong mình cả cuộc sống bất tận” Có thể nói, hiếm một nhà văn nào có tuổi đời, tuổi nghề gắn bó với công việc sáng tạo nghệ thuật chung thủy như Tô Hoài Sự nỗ lực đó được ghi nhận năm 1996, ông được nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật Đó là phần thưởng xứng đáng cho một đời lao động nghệ thuật bền bỉ, cần mẫn và đầy tâm huyết của nhà văn

có tài

Trong các sáng tác của Tô Hoài, có một mảng tác phẩm rất đặc biệt Đó là

những trang văn mang tính chất “tự thuật”, “tự truyện” khắc họa về chính bản thân nhà văn đồng thời cũng là những trang “thời sự văn chương”, “thời sự đất nước” Đó còn

là những nét phác họa về làng quê nghèo vùng Nghĩa Đô, những giá trị văn hóa của

Hà Nội, những bạn văn cùng thời với ông…

Trong đời sống văn học Việt Nam từ xưa đến nay, tự truyện vốn là thể loại văn xuôi nghệ thuật mà trong những bối cảnh cụ thể của đất nước và đời sống cá nhân, nhiều nhà văn ngại dùng đến do tính chân thật cao và dấu ấn cá nhân đậm nét của nó Đây là thể loại có nhiều thách thức đối với nhà văn Đến thế kỉ XX, việc tìm hiểu về những đặc trưng thể loại văn chương được đặt ra như một vấn đề chính trong nghiên cứu văn học, thể loại tự truyện dần có sự phát triển và khẳng định vị trí của nó trên văn đàn Tô Hoài là một trong những tác giả có đóng góp lớn về thể loại này

Tô Hoài đã rất thành công khi “lắp ghép” tất cả những mảnh vụn từ cuộc sống thường nhật để tạo nên một bức tranh sống động, hấp dẫn Ở đó người đọc nhận ra chân dung của một Tô Hoài hóm hỉnh, thông minh và sống hết mình với nghề văn, một cây bút không lẫn với bất kì ai trên văn đàn Nói cách khác, đọc tự truyện của ông, thấy nổi lên một “nhân cách văn hóa” rất đáng ngưỡng mộ Đó cũng chính là lý do

khiến chúng tôi chọn đề tài Tự truyện của Tô Hoài dưới góc nhìn văn hóa để nghiên cứu

Hướng tiếp cận tác phẩm văn học từ góc nhìn văn hóa không mới Tuy nhiên, góc nhìn này rất thuận lợi trong việc tìm hiểu các giá trị trong sáng tác của Tô Hoài

nói chung, mảng tự truyện nói riêng; qua đó góp phần khẳng định vai trò, vị thế của nhà văn trong lịch sử văn học dân tộc

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Những nghiên cứu về nhà văn Tô Hoài

Nhà văn Tô Hoài từ lâu đã là đối tượng được các nhà nghiên cứu, phê bình quan tâm tìm hiểu Đã có rất nhiều công trình, bài viết về nhà văn này được công bố;

từ cuộc đời, tác phẩm, tư tưởng nghệ thuật, cho đến phong cách sáng tác…

Ngay từ khi mới xuất hiện trên văn đàn, Tô Hoài đã được giới nghiên cứu văn học chú ý Vũ Ngọc Phan đã nhận ra được những đặc sắc, những mạnh yếu trong cách hành văn của Tô Hoài trong công trình Nhà văn hiện đại xuất bản năm 1942 Ông viết:

“Cùng với năng lực miêu tả tinh tế thế giới loài vật, Tô Hoài còn là nhà văn có biệt tài

về những cảnh nghèo của dân quê” [25, tr 535] Nhà nghiên cứu cũng sớm phát hiện chất giọng “trào lộng và kinh bạc” ở ngoài bút ấy

Trong công trình Tô Hoài- sức sáng tạo của một đời văn, tác giả Hà Minh Đức

khẳng định giá trị tác phẩm của Tô Hoài: “Ông muốn trở về với ngọn nguồn của những truyền thuyết, thần tích, những câu chuyện cổ để tìm hiểu sự sống của dân tộc trong thời kỳ xa xưa với những cảm nghĩ và hình thái tư duy, với những hành động sáng tạo của người lao động trong quá trình dựng nước và giữ nước” [9, tr 128]

Nhà nghiên cứu cũng cho rằng Tô Hoài thành công ở nhiều đề tài khác nhau:

"Tô Hoài trong dòng chung của trào lưu văn học hiện thực ngày càng tạo riêng cho mình những giá trị mới Ông viết về đất nước, con người qua những bức tranh xã hội chân thực và lắng đọng với thời gian để làm nổi lên những giá trị vật chất, tinh thần bền vững Tô Hoài với vùng đất ven thành qua bao đời, Tô Hoài với con người và thiên nhiên xứ nhiệt đới nhiều kì thú, những phong tục tập quán lâu đời, các loài vật trong nhà và hoang dã" [9, tr 12]

Phan Cự Đệ trong cuốn Văn học Việt Nam 1900-1945 đã nhìn thấy được nét

tinh nhạy, sát sao của Tô Hoài trước hiện thực cuộc sống Với Tô Hoài, cuộc đời là nơi xuất phát nhưng cũng đồng thời là đích đến của văn học Vì thế tác phẩm của Tô Hoài thành công ở nhiều đề tài khác nhau: "Có những người từ sách vở lí luận, từ vốn văn hóa kiến thức đi vào văn học Tô Hoài chủ yếu từ cuộc sống mồ hôi nước mắt, từ cuộc đời lam lũ của quần chúng, từ những cái gì rất dân tộc rất dân gian mà đi vào con đường sáng tác Tác phẩm của anh là sự gắn bó mật thiết với quê hương đất nước, từ cảnh sắc thiên nhiên, phong tục sinh hoạt cho đến truyền thống văn hóa, ngôn ngữ dân tộc, là tấm lòng yêu thương khâm phục, ơn nghĩa thủy chung đối với người lao động nghèo khổ nhưng rất thông minh, anh dũng miền xuôi và miền ngược của Tổ quốc"[7, tr 104]

Nguyễn Đăng Mạnh trong bài viết Tô Hoài với quan niệm "con người là con

người" thì cho rằng "Tô Hoài quan niệm con người là con người, chỉ là con người,

thế thôi" Vì thế, nhân vật của ông được khai thác "toàn chuyện đời tư, đời thường"

Ngay cả nhân vật cách mạng, nhân vật anh hùng của ông thường ít được lý tưởng hoá

Cũng trong cuốn Tô Hoài - tác gia và tác phẩm, Hoàng Trung Thông đưa ra

nhận xét về những mảng thành công nổi bật của Tô Hoài và tỏ ra khâm phục sức sáng tạo của nhà văn: "Trong văn chương, Tô Hoài có ba mảng lớn: viết về mình và về quê mình, viết về miền núi và viết cho thiếu nhi, đó là tôi chưa nói anh viết về nhiều nơi,

về các cuộc đời rất khác nhau trong nước và ngoài nước Cho tới nay anh đã viết và

in khoảng 110 quyển truyện ngắn, truyện dài về ba mảng đề tài trên"[23, tr 109]

Một “bạn văn” khác là Bùi Hiển cũng đánh giá cao nghệ thuật kể chuyện của

Tô Hoài Tác giả tỏ ra đặc biệt ấn tượng với cách kể chuyện thiên về thị giác của Tô Hoài Đó là một thứ thị giác tinh nhạy, đầy màu sắc và ấn tượng, giàu cảm xúc Nó cũng thiên về cảm giác, về cảm nhận trực quan cụ thể, về biểu hiện các sắc thái tình cảm gần gũi thầm kín Tất cả những cái đó đều xuất phát từ một tình yêu gắn bó đối với quê hương đất nước với cuộc sống chiến đấu của dân tộc Và đó cũng là một trong những bí quyết thành công của Tô Hoài

Với Tô Hoài, dường như cả đời văn lẫn đời thường luôn là niềm hấp dẫn đối với những người trong văn giới và cả bạn đọc Nhà thơ Vũ Quần Phương cho rằng “Con người Tô Hoài hội nhập được nhiều tính cách ngỡ như trái ngược nhau: sắc sảo, dí dỏm nhưng lại điềm tĩnh, ít nói, thích giấu mình đi nhưng luôn luôn có mặt khi cần thiết Tham gia nhiều thứ mà như không nhập cuộc nào Bực lắm chỉ hơi cao giọng, chưa thấy quát tháo ai, nhưng yêu ghét rõ ràng Rõ ràng ở lòng mình, ít biểu hiện ra ngoài hay phân biệt đối xử…” Những nhận xét trên đây cũng là một cách giúp ta nhận diện đầy đủ hơn về tính cách của nhà văn

Mai Thị Nhung trong luận án Tiến sĩ Phong cách nghệ thuật Tô Hoài đã đề cập

đến một số yếu tố chi phối tạo nên phong cách của nhà văn như cảm quan về hiện thực, thế giới nhân vật đa dạng và bình dị cùng giọng điệu dí dỏm, suồng sã trữ tình, một ngôn từ dung dị, tự nhiên, đậm tính khẩu ngữ Tác giả nhận xét: “Tô Hoài, một nhà văn thông minh, tinh tế, sắc sảo; nhà văn của con người và cuộc sống sinh hoạt bình dị đời thường, luôn tin vào "thiện căn" bền vững tiềm tàng trong mỗi con người Phong cách nghệ thuật Tô Hoài làm nên một hương sắc riêng trong nền văn học hiện đại nước nhà, đồng thời tạo thế cân bằng cho tiến trình phát triển nền văn học hiện đại” [24, tr 114]

Nhà nghiên cứu Phong Lê là một trong số các tác giả có nhiều bài viết về Tô

Hoài Trong bài Tô Hoài, sáu mươi năm viết khi tổng kết toàn bộ hành trình sáng tác

bền bỉ, liên tục của nhà văn, Phong Lê cho rằng đề tài Hà Nội vốn là “mạch sống” quen thuộc ở Tô Hoài, cho dù là Hà Nội ngày xưa hay Hà Nội ngày nay Chính những sáng tác về Hà Nội với mọi thời đại, mọi chiều kích không gian đã làm nên “vóc dáng một Tô Hoài” rất đặc sắc Vóc dáng đó vừa có chỗ giống và có chỗ khác so với Thạch Lam, Nguyễn Tuân hay Nguyễn Huy Tưởng Phong Lê gọi đó là “bộ tứ” làm nên khuôn hình và chất lượng “Người Hà Nội - văn Hà Nội”

Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn đánh giá rất cao tài năng của Tô Hoài Ông cho rằng Tô Hoài đã đã có một sự nghiệp văn chương đồ sộ với rất nhiều những tác phẩm có chất lượng nghệ thuật cao Đấy là một nhà văn “Vừa vào nghề sớm lại vừa kéo theo tuổi nghề - một sự kéo dài đàng hoàng chứ không phải lê lết trong tẻ nhạt”

Có thể kể thêm rất nhiều công trình, bài viết khác của giới nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp văn chương cũng như phong cách sáng tác của Tô Hoài Chẳng hạn các

bài của Phong Lê: Tô Hoài - sơ lược tiểu sử, Tô Hoài - 60 năm viết và Ngót sáu mươi

năm văn Tô Hoài; các bài Tô Hoài - Nguyễn Sen (của Vũ Ngọc Phan); Tô Hoài - Nhà văn Việt Nam hiện đại (của Phan Cư Đệ); Nhà văn Tô Hoài (của Trần Đình Nam), Tô Hoài - người sống tận tụy với nghề (của Vương Trí Nhàn); Tô Hoài - đời văn, đời người (của Nguyễn Văn Lưu), Tô Hoài - văn và đời của Vũ Quần Phương…

Nhìn chung, các bài viết và các công trình nghiên cứu trên đã tập trung đi sâu vào cuộc đời nhiều thăng trầm, những hoạt động sôi nổi của Tô Hoài cùng với văn nghiệp

mà ông đã để lại nền văn học nước nhà Các tác giả cũng đã khẳng định tài năng và những đóng góp quan trọng của Tô Hoài vào thành tựu của nền Văn học Việt Nam hiện đại ở nhiều phương diện khác nhau

2.2 Những nghiên cứu liên quan đến đề tài

Cuốn tự truyện đầu tiên của Tô Hoài là Cỏ dại Tác phẩm này ra đời năm 1943,

mặc dù không gây được tiếng vang như các tập tự truyện sau này, song cũng đáng được một số cây bút trong giới phê bình chú ý

Tác giả Võ Xuân Quế trong bài “Ngôn ngữ vùng quê trong sáng tác của Tô

Hoài” (in trong Tô Hoài về tác giả và tác phẩm) khi đề cập đến cuốn tự truyện này đã

cho rằng: “Mặc dù còn một vài hạn chế nhất định về tư tưởng song nó đã vẽ lên được một bức tranh chân thực về một vùng quê ngoại thành Hà Nội Đó chính là cảnh sống nghèo khó, khốn khổ cùng cực, những phong tục, tập quán cổ hủ với những tâm tình u uất của người thợ thủ công Nghĩa Đô trước cách mạng ( ) Tô Hoài miêu tả thành công các mối quan hệ gia đình, bạn bè, trai gái, làng xóm thôn quê ( ) Ông sử dụng rất thành công nhiều từ ngữ, nhiều lối nói của địa phương” [23, tr 408-409]

Cũng trong cuốn Tô Hoài - tác gia và tác phẩm, Phong Lê có bài viết “Trở về

những miền thân thuộc” đã đưa ra những nhận xét đáng chú ý về nét đặc sắc của Tô Hoài ở mảng “tự truyện” Đó là sự kết hợp tài tình giữa yếu tố tiểu sử, đời tư và

không khí thời đại Theo Phong Lê thì “Ở mảng hồi ức này, bên cạnh Những ngày thơ

ấu của Nguyên Hồng, Sống nhờ của Mạnh Phú Tư, Tô Hoài cũng có những đóng góp

một áng văn hay và cảm động là Cỏ dại (…) đọc Tô Hoài tôi bỗng ngạc nhiên không

hiểu sao người ta có thể viết hay đến thế về mình, để qua mình hiểu người, hiểu đời, hơn thế, hiểu cả một thời - nó là bầu khí quyển chung cho biết bao là thế hệ” [26, tr 42]

Phong Lê viết tiếp, “Đọc Cỏ dại rồi đọc Tự truyện trong khoảng cách hơn 30

năm tôi không thấy sự hụt hẵng hay ngắt quãng nào trong mạch hối ức của Tô Hoài

Vẫn một trí nhớ tuyệt diệu Một cảm hứng nhất quán Một sự sống không vơi cạn

trong kho kí ức” [28, tr 43] Tác giả cho rằng qua Tự truyện thì tiềm năng giàu có

này ở Tô Hoài” mới bôc lộ một cách rõ ràng nhất

Phong Lê cũng đánh giá cao nghệ thuật miêu tả và tài dùng ngôn ngữ tự nhiên

mà giàu có của Tô Hoài Với lối quan sát tinh tế, kỹ lưỡng, khả năng diễn đạt sắc sảo của mình, nhà văn đã dựng lên một thế giới sinh động đầy sức cuốn hút trong các tác phẩm có tính chất hồi ký, tự thuật của mình

Trong bài “Tô Hoài, sáu mươi năm viết”, Phong Lê đã cho rằng đặc sắc của thể loại tự truyện của Tô Hoài chính là nghệ thuật trần thuật theo dòng hồi ức: “Tô

Hoài không chỉ là người có sức nhớ kỹ, nhớ dai mà hơn thế, những cái sống, cái nhớ của ông luôn dư đầy, là luôn luôn có mặt trong hiện tại Một quá khứ luôn luôn được dồn về hiện tại, được hiện tại hóa – nhưng vẫn trong trang phục của quá khứ”

Chính sự gắn bó, trân trọng đối với con người và những sự kiện mà nhà văn trải qua đã tạo nên sức mạnh hiện tại hóa quá khứ như vậy Vì “Văn là người”, cho nên khi đọc tác phẩm văn chương ta bắt gặp tâm hồn con người Và đó cũng chính là chỗ hấp dẫn của lối văn “tự truyện”

Ở một phương diện khác, khi bàn về tác phẩm Cát bụi chân ai, Trần Đức Tiến

cho rằng: “Nói gì thì nói, chúng tôi phải rất cảm ơn nhà văn Tô Hoài…Có thể nói, bằng cuốn sách của mình, lần đầu tiên ông đã cho thế hệ cầm bút chúng tôi nhìn một

số “nhân vật lớn”của văn chương nước nhà từ một cự ly gần(…) Bây giờ, qua Tô Hoài, chúng tôi được “nhìn” gần – môt khoảng cách tàn nhẫn, nhưng chính vì thế mà chân thực và sâu sắc Với ai thì không biết, nhưng với tôi, những hồi ức miên man, bất ngờ đến hơi phũ của Tô Hoài có dấu ấn một lời thanh minh, một sự cắt nghĩa thầm kín nào đó về giai đoạn đã qua”[26, tr 94]

Cũng nói về Cát bụi chân ai, Xuân Sách khẳng định: “So với những tác phẩm của Tô Hoài mà tôi đã đọc thì Cát bụi chân ai là quyển tôi thích nhất Tác phẩm

mang đậm nhất phong cách của Tô Hoài – từ văn phong đến con người Thâm hậu

mà dung dị, thì thầm mà không đơn điệu, nhàm chán, lan man tí chút nhưng không cà

kê vô vị, một chút “u mặc” với cái giọng khơi khơi mà nói, anh muốn nghe thì nghe, không bắt buộc nghe để rồi hiểu, đừng cật vấn…Và vì thế, đúng như anh nói, sức hấp dẫn chủ yếu là sự chân thật Kể ra khen một nhà văn đã ngoại thất tuần như Tô Hoài

là chân thật thì cũng không được lễ phép cho lắm, nhưng trước kia cũng không như bây giờ, sự chân thật vẫn thách các nhà văn chúng ta Hơn nữa, Tô Hoài còn sống lâu, còn viết nhiều, tôi chắc thế” [26, tr 95]

Trong bài viết “Viết về một cuộc đời và những cuộc đời” đi sâu tìm hiểu về cấu trúc thời gian và ngôn ngữ trong “Cát bụi chân ai”, tác giả Đặng Thị Hạnh đã nhận xét và phát hiện rất thú vị Đó là dòng hoài niệm trong tác phẩm này đã “chạy lan man, rối rắm như ba sáu phố phường, những phố hẹp của Hà Nội cổ đan xen nhau dày đặc, với những rẽ ngoặt quanh co…, vương quốc Tô Hoài, Nguyễn Tuân (người

sáng tạo ra từ “Phố Phái”) và bạn bè Thời gian hồi tưởng như ngẫu hứng, cũng chạy long bong theo dòng hoài niệm, móc vào đâu đấy, dừng lại một lát rồi lại đi, vấp phải một câu nói, có khi chỉ là một từ, tên con tàu Chantilly chẳng hạn, chứ không hẳn là một bóng chiều trên sóng hồ lăn tăn nhà Thủy Tạ, là đã có thể đổi chiều, đi ngược về trước hoặc lùi về sau, có khi hàng chục năm” [26, tr 398]

Nhà nghiên cứu cũng cho rằng, cách viết hồi ký, tự truyện của Tô Hoài là một

“trò chơi lớn” Đó là đặt chồng lên nhau các lớp thời gian, cách viết khá thịnh hành từ thế kỷ trước Điều này có ý nghĩa rất quan trọng về phương pháp sáng tác Nó đánh dấu sự chuyển đổi vị trí của “cái tôi nhân chứng” trong các sự kiện lịch sử thời hiện đại Nhà văn không còn tuân thủ trình tự biên niên như hồi ký cổ điển khiến, do

“không gian và thời gian truyện kể được đặt cao hơn không gian và thời gian các sự

cố được kể” [26, tr 399]

Tác giả Vân Thanh cũng bàn về sự đổi mới về tư tưởng và phương pháp nghệ thuật tự truyện của Tô Hoài với bài “Tô Hoài qua Tự truyện” Vân Thanh nhận định,

Tự truyện được viết trong suốt một quá trình dài tới 30 năm Nó thể hiện khá rõ sự

đổi mới của tư tưởng, phương pháp nghệ thuật của Tô Hoài Nếu Cỏ dại là hồi tưởng

về thời thơ ấu được viết vào tuổi hai mươi, trước Cách mạng, thì đến…, Những người

thợ cửi, Đi làm, được viết khi nhà văn ở vào tuổi “tri thiên mệnh”

Theo Vân Thanh thì điều kỳ lạ là các kỷ niệm vẫn tươi rói trong ký ức nhà văn" Tác giả cho rằng với hồi ký, Tô Hoài đã tạo thêm sự phong phú về các đề tài nổi bật trong sự nghiệp văn học của mình: "Theo tôi, nói Tô Hoài trong phần đặc sắc của anh là nói về mảng đề tài miền núi như ta đã thấy, nhưng đến hôm nay không thể không nói đến phần kí ức tuổi thơ và tuổi thanh niên của anh Tôi cho là Tô Hoài đã thực sự đóng góp vào văn học ta mảng sống buồn bã vật lộn của một thế hệ tuổi thơ – hoặc được nhìn qua cách nhìn trẻ thơ để nói một cái gì bản chất của cuộc đời cũ" [26,

tr 399-403]

Phạm Việt Chương, điều đặc biệt ấn tượng khi đọc tự truyện của Tô Hoài chính là giọng điệu của tác phẩm Nó giúp cho tác phẩm có một sức hấp dẫn riêng,

tạo nên phong cách nhà văn Tác giả nhận xét: "Chúng ta gặp lại Tô Hoài khi anh

viết một loạt tác giả Việt Nam mà bạn đọc hằng yêu mến Một điều dễ nhận, Tô Hoài sống, lăn lóc cùng các bạn văn thơ của mình viết về họ bằng bút pháp tả thực Hiện thực trần trụi đọng lại thành kỷ niệm Giọng văn hóm hỉnh mà không khinh bạc, anh điểm những câu kết gây cho người đọc nụ cười cố quên đi nỗi buồn nào do anh vừa

một số tác giả khác như Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan…để thấy “Tô Hoài là nhà văn của người thường, của chuyện thường, của đời thường (…) Tôi cho rằng Tô Hoài sinh ra để viết hồi kí, tự truyện Dường như ông có một thứ cảm hứng riêng, có thể gọi là cảm hứng hồi tưởng…” [19, tr 299]

Trong Tô Hoài qua tự truyện, Vân Thanh đã nhận xét về giọng điệu - âm hưởng chung của hồi kí Tô Hoài: “Cỏ dại với giọng điệu trầm buồn, đôi khi pha chút vị

chua xót kể lại quãng đời thơ ấu của thằng cu Bưởi là hình bóng xa gần của tác giả

Đến Tự truyện những trang hồi ức của Tô Hoài cũng một màu xám, một điệu buồn

như vậy Một cái buồn thấm vào tất cả những chân lông của cơ thể xã hội” [35, tr 382-383]

Ở phạm vi nhà trường, có thể kể đến một số luận văn Thạc sĩ đề cập đến mảng

đề tài hồi ký, tự truyện của Tô Hoài Chẳng hạn đề tài Sự giao thoa thể loại trong hồi

kí của Tô Hoài qua Cát bụi chân ai, Chiều chiều và chuyện cũ Hà Nội của tác giả

Mai Thị Khánh Hòa; đề tài Tô Hoài với hai thể chân dung và tự truyện của tác giả

Dương Thị Thu Hiền; đề tài Đặc điểm nghệ thuật trong tự truyện và hồi kí của Tô Hoài của Nguyễn Thị Ái Vân…

Nhìn chung các nhà nghiên cứu đều khẳng định vai trò và những đặc điểm riêng

trong thể loại tự truyện của Tô Hoài Văn Tô Hoài nói chung và mảng tự truyện của

ông nói riêng thực sự là những tác phẩm có giá trị Nó như một mạch ngầm trong lòng đất, càng khơi càng trong, càng ngọt ngào bất ngờ và thú vị Đúng như ý kiến của nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn nhận xét, cả cuộc đời từng trải của Tô Hoài đã

“chuẩn bị cho những trang viết hôm nay của ông”

Qua khảo sát, có thể nhận thấy đã có nhiều công trình, nhiều bài viết nghiên cứu về tự truyện của Tô Hoài Tuy nhiên, với một đối tượng như Tô Hoài thì thực sự vẫn còn nhiều phương diện để khai thác Mặt khác, nghiên cứu đề tài “Tự truyện của

Tô Hoài dưới góc nhìn văn hóa” sẽ là một cách tiếp cận khác, vừa có thể làm nổi bật những nét độc đáo, đặc sắc, lại vừa góp phần phát hiện, lý giải những yếu tố làm nên giá trị cho mảng trong tự truyện của ông

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn sẽ tập trung khảo sát các tác phẩm chính sau đây:

- Cỏ dại (1943), NXB Văn học, Hà Nội

- Tự truyện (1978) NXB Văn học, Hà Nội

- Cát bụi chân ai (1992), NXB Hội Nhà văn

- Chiều Chiều (1999), NXB Hội Nhà văn

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi ở luận văn này là mảng tác phẩm có tính chất tự thuật, hồi ký, được gọi chung là “tự truyện” của nhà văn Tô Hoài Đối tượng này sẽ được soi chiếu, tiếp cận dưới góc nhìn văn hóa học

4 Phương pháp nghiên cứu;

Để thực hiện đề tài Tự truyện của Tô Hoài dưới góc nhìn văn hóa, chúng tôi sử

dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

4.1 Phương pháp hệ thống – cấu trúc

Với phương pháp này, chúng tôi coi tác phẩm “tự truyện” là một bộ phận trong toàn bộ sáng tác của Tô Hoài, cũng là một bộ phận cấu thành kiểu loại văn học mang tính tự thuật của nền văn học nước nhà Mặt khác, mỗi tác phẩm tự truyện của ông cũng là một “hệ thống” độc lập, một chỉnh thể riêng biệt Phương pháp hệ thống – cấu trúc giúp chúng tôi thấy rõ mối qua hệ giữa các yếu tố, sự vận động về tư tưởng và thi pháp trong mảng tự truyện của nhà văn - một cây bút lực lưỡng của nền văn xuôi Việt Nam hiện đại

4.2 Phương pháp so sánh

Khi nghiên cứu đề tài này chúng tôi sẽ tiến hành so sánh tự truyện của Tô Hoài với những sáng tác văn xuôi trước đó nhằm thấy được sự khác biệt qua mỗi chặng đường sáng tác của nhà văn Đồng thời sự so sánh này cũng góp phần tô điểm thêm những nét độc đáo và đặc sắc trong lối viết của ông so với những bạn văn khác cùng thời

4.3 Phương pháp phân tích - tổng hợp

Đây là phương pháp giúp chúng tôi khảo sát, phân tích, đi sâu vào yếu tố văn hóa trong một số tác phẩm của nhà văn Tô Hoài Từ đó tổng hợp, rút ra được những nét văn hóa đặc sắc trong mảng tự truyện của ông dưới góc nhìn văn hóa

Ngoài ra, do tính chất của đề tài, trong quá trình triển khai vấn đề, chúng tôi còn

sử dụng một số phương pháp, nghiên cứu thích hợp thuộc các lĩnh vực như văn hóa học, xã hội học, thi pháp học…để việc khám phá, nhận thức được hiệu quả hơn

5 Đóng góp mới của luận văn

Đề tài này góp phần làm rõ các giá trị văn hóa, văn học trong tác phẩm mang tính chất tự thuật, tự truyện của Tô Hoài Các giá trị đó được thể hiện ở các phương diện cụ thể như nhân cách văn hóa của các nhà nghệ sĩ; nét đẹp của văn hóa Bắc Bộ nói chung, Hà Nội nói riêng; những nét đặc sắc, độc đáo của các tự truyện với tư cách một tác phẩm nghệ thuật ngôn từ

Từ những điểm mới trên, luận văn góp phần khẳng định đóng góp to lớn, vị thế, vai trò quan trọng của Tô Hoài trong đời sống văn hóa dân tộc nói chung, lịch sử văn học Việt Nam hiện đại nói riêng

Chương 1

TỰ TRUYỆN – MẢNG VĂN CHƯƠNG

ĐẶC SẮC CỦA TÔ HOÀI

1.1 Tô Hoài – đời người, đời văn

1.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp của Tô Hoài

Tô Hoài là một trong những gương mặt được giới chuyên môn đánh giá cao và được đông đảo độc giả mến mộ Ông đã có những đóng góp quan trọng vào sự phát

triển của văn học Việt Nam hiện đại Nhà văn Tô Hoài tên thật là Nguyễn Sen, sinh

ngày 27 tháng 9 năm 1920 tại làng Nghĩa Đô, phủ Hoài Đức) Hà Đông cũ (nay là phường Nghĩa Đô, quận Cầu Giấy - Hà Nội) Ông sinh ra và lớn lên ở quê ngoại là làng Nghĩa Đô Bút danh Tô Hoài được nhà văn ghép từ tên sông Tô Lịch và phủ Hoài Đức Ngoài ra, trong quá trình viết báo, làm văn của mình, ông còn có một số bút danh khác như Mai Trang, Mắt Biển, Duy Phương, Hồng Hoa,…

Tô Hoài xuất thân trong một gia đình làm nghề dệt thủ công; có hoàn cảnh sống rất khó khăn Khi học hết bậc tiểu học, ông đã phải tự kiếm sống Cuộc sống của nhà văn vất vả khi bước vào tuổi thanh niên, phải bươn chải với đủ mọi nghề để nuôi thân

Trước khi cầm bút, Tô Hoài từng làm thợ thủ công, dạy học, bán hàng, kế toán hiệu buôn…Ông từng trải qua những tháng ngày thất nghiệp, không một đồng xu dính

túi Trong Tự truyện nhà văn đã viết, “ngày ngày tôi đi dạo trong thành phố tha thẩn

vu vơ tìm việc, rồi cứ liệu đến bữa cơm tôi lại về” [43, tr.164]

Năm 1938, trong thời kì Mặt trận dân chủ, Tô Hoài tham gia phong trào Ái hữu

và làm ban thư kí, ban trị sự Hội Ái hữu của thợ dệt Hà Đông Vào năm 1943, ông gia nhập “Hội văn hóa cứu quốc” đầu tiên ở Hà Nội Từ đó ông liên tục viết báo, hoạt động bí mật tuyên truyền cách mạng cho đến lúc cách mạng tháng Tám thành công Từ năm 1951, Tô Hoài về công tác ở Hội văn nghệ Việt Nam Năm 1957 ông được bầu làm Tổng thư kí Hội nhà văn Việt Nam Từ năm 1958 đến năm 1980 ông tiếp tục tham gia Ban chấp hành và làm Phó tổng thư kí Hội Ngoài ra, nhà văn còn tham gia nhiều công tác xã hội khác Chẳng hạn như đại biểu Quốc hội khóa VII; phó chủ tịch Ủy ban đoàn kết Á Phi; Phó chủ tịch Hội hữu nghị Việt Xô…

Tô Hoài là người cầm bút cần mẫn, bền bỉ Cho đến cuối đời ông vẫn miệt mài sáng tác, ghi chép Tô Hoài mất năm 2014, tại Hà Nội trong sự tiếc thương, quý mến của đông đảo bạn đọc và đồng nghiệp

Quá trình sáng tác, lao động nghệ thuật của Tô Hoài kéo dài hơn 60 năm Di sản để lại rất đồ sộ Với hơn 100 tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau, từ tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện dài, tiểu luận, cho đến kịch bản phim…thật khó có nhà văn hiện đại nào có thể bì được về năng lực sáng tạo Với sự cống hiến lớn lao cho nền văn

học nước nhà, ông đã được trao giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật vào năm 1996

Nhà văn Tô Hoài không chỉ cần mẫn, miệt mài trong sáng tác mà là người rất chịu khó và ham thích khám phá, lăn lộn trong thực tế Cuộc đời của ông gắn liền với chuỗi dài những cuộc hành trình; mỗi điểm đến lại là một nguồn cảm hứng để ông tạo nên những trang viết hấp dẫn Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn từng ví những chuyến

đi đến những vùng đất mới lạ của Tô Hoài được là “cuộc phiêu lưu của con người giữa trần ai cát bụi”

Nhà văn Tô Hoài được coi là cây đại thụ trong khu rừng văn học Việt Nam hiện đại Và toàn bộ những gì được ông tạo ra bằng ngôn từ cũng là cả một thế giới nghệ thuật đặc sắc Trong thế giới đó, có biết bao nhiêu là sự vật, nhân vật, hiện tượng hết sức đa dạng và rất hấp dẫn

Nói đến Tô Hoài, người đọc nhớ ngay đến những sáng tác về Hà Nội, về miền

núi Tây Bắc; người ta còn nhớ đến Tô Hoài với Dế Mèn phiêu lưu ký và những sáng

tác cho thiếu nhi, những hồi ký, tự truyện, bút kí, tạp văn và đặc biệt là các bức chân dung văn học… Ở phương diện nào, Tô Hoài cũng tạo lập được những tác phẩm có giá trị riêng, với sắc thái, diện mạo không thể nhòe lẫn với bất cứ tác giả nào khác

Tô Hoài bước vào con đường sáng tác văn học không phải bằng văn xuôi mà là thơ ca Những sáng tác có tính chất thử nghiệm, dò dẫm tìm đường đi của ông là những bài thơ đăng báo Tuy nhiên ông nhanh chóng nhận thấy mình không thể thành công với kiểu sáng tác này Tô Hoài ý thức được ngày càng rõ ràng mảnh đất mình có thể dụng võ được chính là văn xuôi; thứ văn dùng để kể những câu chuyện của bản thân, hoặc những điều quen thuộc, xảy ra quanh mình

Nhà văn Tô Hoài nổi tiếng rất sớm Mới mười bảy tuổi, ông đã viết được Dế

mèn phiêu lưu ký, một tác phẩm “để đời”, hoàn toàn có thể coi là một kiệt tác Mặc dù

truyện viết cho đối tượng thiếu nhi, nhưng ẩn trong đó còn là những bài học nhân sinh sâu sắc dành cho người lớn Bằng sự mẫn cảm, nhạy bén của một tâm hồn trẻ trung, nhãn quan tinh tế, sâu sắc, Tô Hoài đã tạo nên một thế giới thật sự hấp dẫn Đây là minh chứng cụ thể cho tài quan sát, trí tưởng tượng và cách thể hiện độc đáo của ông

Với tác phẩm có tính chất “đồng thoại” này, tác giả đã tạo nên một thể loại văn chương vừa có màu sắc du ký lại ít nhiều mang tính tự truyện Tất cả hòa vào nhau hết sức tự nhiên, sống động

Con đường sáng tác văn chương của Tô Hoài biến chuyển qua nhiều chặng

Ông xuất hiện trước văn giới thoạt đầu là những bài thơ lãng mạn kiểu như Tiếng reo,

Đan áo…Nhưng ngay sau đó, chính thực tế đời sống đã “mở mắt” cho tác giả để bước

sang địa hạt văn xuôi Có thể nói hoàn cảnh khách quan cũng như điều kiện chủ quan

đã có những tác động mang ý nghĩa quyết định đến con đường sáng tác của nhà văn

Sự trải nghiệm đời sống cực khổ túng thiếu của chính bản thân và gia đình cũng như chứng kiến chứng kiến cảnh sống bần hàn của những con người cần lao, chất phác nơi

quê nhà Nghĩa Đô đã khiến ông tỉnh ngộ Tô Hoài sớm dứt ra khỏi giấc mộng lãng mạn để dấn thân vào văn chương hiện thực

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh có một nhận xét rất tinh tế về Tô Hoài Ông cho rằng, xét về bản chất, Tô Hoài là “nhà văn của người thường, của chuyện thường, của đời thường” Đánh giá thế về nhà văn là rất sát, rất đúng Tô Hoài không thể viết những câu chuyện về tình yêu đôi lứa theo lối ái tình lãng mạn Sở trường của ông không phải kể về đời sống của các nhân vật quyền quý, có cuộc sống giàu sang lá ngọc cành vàng, hay thi vị hóa, lý tưởng hóa đời sống Tô Hoài chỉ thực sự tự tin khi viết về những điều mà ông chính bản thân đã trải nghiệm, đã quan sát thấy

Trong Tự truyện, ông viết: “Tôi đã miêu tả tâm trạng của tôi, gia đình tôi, làng

tôi, mọi cái của mình, quanh mình” Tô Hoài viết về cuộc sống mà bản thân là nhân vật chính, nhân vật trung tâm Đặc biệt, ông thường mang mình ra để tự trào, để chế

giễu Có thể nói, viết về những điều liên quan đến cuộc sống của mình, quanh mình là

“định hướng nghệ thuật”, một “kênh thẩm mỹ” đặc trưng của Tô Hoài Nó là yếu tố

cốt lõi làm nên quan niệm nghệ thuật của ông, tạo nên phong cách, giọng điệu nghệ thuật riêng

Ở tác phẩm của Tô Hoài, người đọc thường dễ dàng nhận ra “tư tưởng triết lý” máng đậm dấu ấn cá nhân của nhà văn Những “tư tưởng”, “triết lý” đó luôn được bắt nguồn từ những câu chuyện mang tính thực tế, thực tiễn; nghĩa là nó đã từng xảy ra ở đâu đó trong đời sống mà nhà văn đã gặp, đã nghe Điều này lại được kể bằng một lối văn nhẩn nha, hóm hỉnh và tinh tế, một giọng kể tâm tình, tâm sự, không cao giọng, lên gân, khoa trương nên rất có duyên Có thể xem đó là một bí quyết chinh phục độc giả của nhà văn

Đọc văn Tô Hoài, nhất là những tác phẩm có tính chất “tự thuật”, người đọc có cảm giác tin cậy vào điều tác giả kể Ông kể những chuyện về chính bản thân hoặc những việc, những người có mối liên quan mật thiết Từ hình bóng của tuổi trẻ của nhà

văn trong Dế mèn phiêu lưu ký cho đến những câu chuyện được hồi tưởng lại trong

Cát bụi chân ai, Chiều chiều… Tất cả đều là những câu chuyện, những cảnh đời đã

được ông nếm trải, chiêm nghiệm

Tô Hoài là nhà văn ham đi, ham viết, là người hang hái “nhập cuộc”, bám sát thực tế đời sống Với ông, viết văn như một sự thôi thúc tự nhiên cần thiết, là lẽ sống của cuộc đời; và thành quả là một khối lượng tác phẩm đồ sộ gồm đủ các thể loại, phản ánh nhiều khía cạnh của đời sống xã hội, văn hoá…

1.1.2 Nhà văn Tô Hoài trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại

Với một hành trình sáng tác không mệt mỏi, đến nay Tô Hoài đã sở hữu một gia tài văn học lớn Hơn nửa thế kỉ lao động nghệ thuật của mình, nhà văn đã có những đóng góp quan trọng vào nền văn học nước nhà “Và có nhiều lý do để Tô Hoài xứng đáng là một trong những cây đại thụ của văn học Việt Nam hiện đại Ông được ca ngợi

là nhà văn của những cái “nhất” Tuổi đời nhiều nhất, số lượng tác phẩm nhiều nhất,

tuổi nghề nhiều nhất Những con số ấy rất đáng được trân trọng, nhưng điều đáng quý hơn là ở mảng sáng tác nào ông cũng có những tác phẩm thành công, tạo được dấu ấn riêng và thực sự có giá trị”

Nhà văn nổi tiếng không phải vì có nhiều tác phẩm Điều quan trọng trong số rất nhiều tác phẩm đó, Tô Hoài đã để lại sự yêu thích trong tâm trí bạn đọc, được dư luận quan tâm, có sức trường tồn qua thử thách của thời gian Ít nhà văn nào tạo được sự thành công ở một diện rộng như ông

Trước cách mạng tháng Tám, sáng tác của Tô Hoài tập trung vào những truyện

ngắn về loài vật như Dế mèn phiêu lưu kí, O chuột, Chuột thành phố, Đôi ri đá, Trê và

Cốc, Võ sĩ bọ ngựa… Với một trí tưởng tượng phong phú, một năng lực tinh tường, Tô

Hoài đã lột tả được những đặc trưng của từng loài, từ hình dáng đến tính cách, lối sống Cuộc sống loài vật hiện diện trên trang sách của ông khá chân thực, sinh động Mỗi con vật trong tác phẩm đều đem lại cho trẻ thơ những điều kí thú và bồi đắp cho trẻ trí tưởng tượng phong phú, nuôi dưỡng những mối quan hệ tốt đẹp về gia đình, bạn bè, sự dũng cảm, lòng nhân từ góp phần hình thành nhân cách, phẩm chất đạo đức của trẻ

Còn quê hương - mảng đề tài lớn mà Tô Hoài ấp ủ, trân trọng, nhà văn viết về vùng quê để lại nhiều ấn tượng khó phai trong tâm trí của người đọc Ông nặng lòng với nơi “chôn rau cắt rốn” nên khi viết về con người và thiên nhiên nơi đây, nhà văn thả trôi cho cảm xúc cứ tuôn chảy một cách thật tự nhiên, gần gũi mang đậm cá tính

như: Nhà nghèo (1942), Giăng thề (1942), Quê người (1942), Xóm giếng ngày xưa

(1942), Cỏ dại (1944) Quá trình gắn bó với vùng đất thân thương đã giúp ông viết, rất

hay, rất thực và đầy xúc cảm khi thể hiện về mảng sáng tác này

Sáng tác Tô Hoài hình thành hai mảng đề tài tưởng như tách bạch nhau nhưng cuối cùng hội tụ vào nhau thống nhất trong một thế giới nghệ thuật của nhà văn Dẫu ông viết về mình hay viết về người thì tất cả được hiện lên một cách đầy đủ, sinh động mang tính khái quát cao về số phận con người và cuộc sống Đó là chủ nghĩa hiện thực

“kiểu riêng” của Tô Hoài trong văn xuôi trước cách mạng

Cách mạng tháng Tám thành công, đánh dấu một bước chuyển trong tư tưởng

và sáng tác của nhiều cây bút trong thời kì đổi mới So với nhiều nhà văn hiện thực khác Tô Hoài nhanh chóng nắm bắt kịp thời các vấn đề mới mẻ của đời sống, xác định được đối tượng nghệ thuật cho nên ông sáng tác nhiều ở thể loại kí, truyện ngắn, tiểu thuyết,… góp vào bước chuyển biến chung trong nền văn xuôi của dân tộc Nhà văn là một trong số ít những người cầm bút không phải trăn trở, ngập ngừng nhiều lắm trước

trang giấy Tác phẩm Vỡ tỉnh là tác phẩm đầu tiên trong thời gian này của ông Tô

Hoài là người tiên phong xây dựng văn học về các dân tộc ít người Ông đã viết về sự

chuyển mình, thay da của những vùng đất này trong cách mạng dân tộc dân chủ Núi

Cứu quốc, Truyện Tây Bắc… Và trong những năm xây dựng chủ nghĩa xã hội Nhật kí vùng cao, Miền Tây…

Sau các tác phẩm kể trên, đề tài về miền núi vẫn được Tô Hoài tiếp tục: Tuổi trẻ

Hoàng Văn Thụ (1971), Họ Giàng ở Phìn Sa (1984), Nhớ Mai Châu (1988) Sở dĩ Tô

Hoài thành công ở mảng sáng tác này là nhờ vào những năm tháng đi thực tế gắn với vùng đất và con người vùng núi cùng với khả năng năm bắt tinh nhạy, sắc sảo Ông đã cho ra đời những tác phẩm xuất sắc về miền ngược

Như vậy, có thể khẳng định thành tựu sáng tác của ông ở các thể loại đã gắn với tiến trình vận động và đổi mới của Văn học Việt Nam hiện đại Tô Hoài là người viết nhiều, viết đều, sử dụng nhiều thể loại văn xuôi Có vẻ như ông trọng lượng hơn trọng chất nhưng nếu xét cho kỹ, ở thể loại nào ông cũng có một số cuốn có đóng góp đáng kể Ông là người góp phần khai thác đề tài miền núi và có những tác phẩm đạt thành tựu chắc chắn cho đề tài này Ông cũng có nhiều tác phẩm cho thiếu nhi được bạn đọc nhỏ tuổi ưa thích Năng lực quan sát và miêu tả tinh tường, sắc nhạy, vốn hiểu biết đời sống và phong tục các dân tộc khá phong phú, lối văn giàu hình ảnh và biến đổi nhịp điệu linh hoạt, những tìm tòi sáng tạo độc đáo về từ ngữ, phương ngữ,

có thể coi đó là những nét nổi bật trong sáng tác của Tô Hoài Với một bản lĩnh nghệ thuật vững vàng, tinh thần lao động cần mẫn, bền bỉ và giàu sức sáng tạo, Tô Hoài đã cống hiến cho nền văn học một khối lượng tác phẩm đồ sộ với những thành công đáng ghi nhận về mặt nội dung và nghệ thuật Tô Hoài xứng đáng là cây bút văn xuôi lực lưỡng bậc nhất có nhiều đóng góp quan trọng vào tiến trình phát triển chung của nền văn học nước nhà

1.2 Tiếp cận tự truyện của Tô Hoài dưới quan điểm văn hoá học

1.2.1 Tự truyện như một thể loại văn học

Trong nghiên cứu văn học, tự truyện là một khái niệm để chỉ một “thể loại” (kiểu loại/ tiểu loại) văn học được dùng rất rộng rãi Bản thân “thể loại” này đã xuất hiện từ rất sớm trong đời sống văn học Có khá nhiều định nghĩa về thể loại tự truyện và cách hiểu cũng khác nhau

Theo các tác giả Từ điển thuật ngữ văn học thì “Tự truyện là tác phẩm văn học

thuộc thể loại tự sự do tác giả viết về cuộc đời mình” [10, tr 389] Tuy vậy, do có sự gần gũi giữa một số thể loại văn học trên thực tế nên các tác giả cũng lưu ý phân biệt

tự truyện và các bản tự thuật về tiểu sử, lý lịch của các nhà văn Trong đó nhấn mạnh đến nét riêng của tự truyện so với một thể loại khác là “tự thuật”

Các tác giả cho rằng “Tự thuật” yêu cầu trình bày một cách súc tích những sự kiện đã xảy ra trong cuộc đời nhà văn, trong khi tự truyện lại yêu cầu nhà văn tái hiện lại đoạn đời đã qua của mình trong tính toàn vẹn, cụ thể - cảm tính, phù hợp với một lý tưởng xã hội, thẩm mỹ nhất định “Tự thuật là sự thông báo về quá khứ, tự truyện lại là tác phẩm nghệ thuật làm cho quá khứ tái sinh Nhà văn viết tự truyện như được sống lại một lần nữa đoạn đời đã qua của mình Tự thuật đòi hỏi người viết phải hết sức tôn trọng tính xác thực của sự kiện, trong tự truyện các sự kiện tiểu sử của nhà văn chỉ

đóng vai trò cơ sở của sáng tạo nghệ thuật” [8, tr 389]

Cùng quan điểm trên, trong cuốn 150 thuật ngữ văn học do Lại Nguyên Ân biên

soạn, tác giả cũng cho rằng tự truyện là tác phẩm văn học tự sự, thường được viết bằng văn xuôi, trong đó tác giả tự kể và miêu tả cuộc đời của bản thân mình Ngoài ra, tác giả nhấn mạnh thêm:

Tác phẩm tự truyện thường có thiên hướng lý giải cuộc sống đã qua (của tác giả) như một chỉnh thể, tạo ra những đường nét mạch lạc cho cuộc sống kinh nghiệm của mình Người viết tự truyện có khi cũng vận dụng hư cấu, “thêm thắt” hoặc “sắp xếp lại” các chi tiết của cuộc đời mình nhằm làm cho sự trình bày về cuộc đời ấy trở nên hợp lý, nhất quán Tự truyện luôn là hành vi khắc phục cái thời gian đã lùi xa, là mưu toan quay về với tuổi thơ, tuổi trẻ, làm sống lại những đoạn đời quan trọng nhất, nhiều

kỷ niệm nhất, như là “sống lại” cuộc đời mình từ đầu Tự truyện, do vậy, thường viết

vào thời tác giả đã trưởng thành, đã trải qua phần lớn các chặng đường đời” [1, tr 29]

Một số nhà nghiên cứu cho biết những tự truyện đầu tiên trong văn học thế giới xuất hiện rất sớm; ngay từ thời cận đại ở Tây Âu đã có Tuy nhiên, danh từ “tự truyện” thì phải đến cuối thế kỷ XVIII mới được sử dụng phổ biến khi thể loại này phát triển mạnh ở Châu Âu và Bắc Mỹ Các tác giả cũng đã xác định hai tiêu chí quan trọng về

vấn đề nòng cốt thể loại Thứ nhất là cái tôi tác giả và sự phát triển nhân cách của nó

trong quá khứ, với tư cách là hình tượng trung tâm của tác phẩm; thứ hai là, tính xác thực tương đối của cốt truyện

Ở tiêu chí đầu tiên, tác giả Phạm Ngọc Lan cho rằng “Nhìn từ góc độ cái tôi, mỗi tự truyện là một quá trình soi rọi lại chính mình: nó không cho chúng ta hình ảnh của một cá nhân nhìn từ bên ngoài trong những hoạt động hữu hình mà là con người nhìn từ bên trong, trong cuộc sống nội tâm; không phải như người ấy đã và đang là thế, mà như người ấy cảm thấy và tin là thế Trọng tâm của tự truyện là sự đánh giá, suy nghiệm lại về số phận mình; câu chuyện là hành trình tìm kiếm bản thân mình trong quá khứ để thấy bản thân mình trong hiện tại”[14, tr 23]

Có thể nói “cái tôi” chính là một tiêu chí quan trọng để khu biệt tự truyện với những thể loại văn học khác Ở đó, người kể chuyện khám phá gương mặt của chính

mình qua những sự kiện đã trải qua trong cuộc đời Từ đây, cái tôi tác giả soi rọi lại

tâm hồn, nhận thức lại những việc làm được, chưa làm được, trải lòng qua những câu chuyện trong quá khứ để soi xét, thành thật với bản thân hơn

Mặt khác, “tính xác thực” tương đối của tự truyện được hiểu theo ý nghĩa là tính xác thực của những sự kiện có thật bên ngoài văn bản Đó có thể là “một sự kiện, một chiều hướng nào đấy của cuộc đời khúc xạ qua tâm hồn và suy nghĩ của tác giả; đó có thể là sự ý thức, sự suy ngẫm rất thực về cuộc sống hay về chính mình” [14, tr 27] Nói cách khác, tính chân thực của tự truyện không phải ở bản thân các sự kiện trong quá trình hồi tưởng lại quá khứ, bởi quá khứ khi đã khúc xạ qua tâm hồn và suy nghĩ của tác giả chắc chắn sẽ không còn nguyên vẹn như cuộc đời thật

Cũng liên quan đến quan niệm về thể loại này, Nguyễn Thành Thi trong Văn học

- Thế giới mở cho rằng một khi nhà văn sáng tác theo một thể loại nào đó, đầu tiên tác

giả sẽ phải tuân thủ những mô hình nghệ thuật đã được quy ước, vốn là những nét riêng, những đặc trưng cơ bản của thể loại đó Theo quan điểm của tác giả thì “tự truyện” là một dạng văn xuôi tự sự Các tác giả tự truyện thường viết về cuộc đời mình với những cảm xúc, cái tôi hướng nội, sự hình thành nhân cách cá nhân Trong tự truyện, người viết có thiên hướng lý giải cuộc sống đã qua Họ quay về tuổi thơ, tuổi trẻ, những đoạn đời quan trọng nhất của mình

Có thể thấy, đặc trưng cơ bản của thể tự truyện là chủ thể trần thuật tự kể lại câu chuyện cuộc đời mình, đặc biệt là lịch sử hình thành và phát triển nhân cách Trong đó,

hư cấu đóng vai trò giúp chân dung chủ thể trần thuật hiện lên chân thực, sâu sắc hơn

và tính “truyện” trong câu chuyện của cá nhân được thể hiện rõ hơn Hành trình tìm kiếm bản thân giúp chủ thể trần thuật - cái tôi tác giả nghiền ngẫm, suy xét lại những việc đã qua

Ở một phương diện nào đó, có thể xem tự truyện là quá trình nhà văn sáng tạo lại quá khứ, để sống lại quá khứ một lần nữa một cách tự do hơn Tác giả công trình đi đến kết luận, “Nhà văn khi sáng tác tác phẩm bao giờ cũng sáng tác theo một mô hình thể loại xác định Thể loại tác phẩm văn học, thường được hiểu là khái niệm chỉ quy luật loại hình của tác phẩm trong đó ứng với một loại nội dung nhất định có một loại

hình thức nhất định, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại chỉnh thể" [38, tr 12]

Như vậy là dù có những khác biệt nhưng nhìn chung giới nghiên cứu đều có những thống nhất về những điểm cơ bản đối với khái niệm tự truyện Trên cơ sở nhận thức chung đó, ở luận văn này, chúng tôi hiểu “tự truyện” là những tác phẩm văn xuôi

do tác giả viết về cuộc đời của mình theo lối hồi tưởng Trong thế giới nghệ thuật của một tự truyện, tác giả vừa là người kể chuyện vừa là nhân vật trung tâm Và do chỗ mọi sự kiện, mọi yếu tố trong tác phẩm đều được nhìn qua lăng kính chủ quan, hướng nội cho nên tuy không hư cấu nhưng nó thiên về suy ngẫm, nhận thức hiện thực hơn là phản ánh hiện thực

1.2.2 Tự truyện trong di sản văn chương của Tô Hoài

Tác phẩm của Tô Hoài vừa phong phú về số lượng, vừa đa dạng về thể loại Trong khối đồ sộ gồm rất nhiều thể loại như tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện dài, truyện cho thiếu nhi, truyện phim, truyện ký, tản văn có đến chục cuốn sách thuộc

mảng tác phẩm được gọi là hồi kí - tự truyện Tiêu biểu hơn cả là các tập Cỏ dại (1944), Tự truyện (1978), Cát bụi chân ai (1992) và Chiều chiều (1999)

Tất nhiên, tính chất “tự truyện” không chỉ có ở những cuốn sách vừa mới kể trên Đối với tác của phẩm Tô Hoài, cho dù ông có gọi/ đề là tiểu thuyết, truyện ngắn hay thậm chí là ký, tản văn… thì người đọc vẫn không khó khăn phát gì trong việc phát hiện ra yếu tố tự truyện, tự thuật trong đó Chính vì thế nên nhà phê bình Đặng

Tiến đã có lí khi cho rằng, “Tô Hoài viết cái gì thì cũng ra tự truyện” Tuy vậy ở phạm

vi hạn hẹp của luận văn và với khả năng cho phép, chúng tôi chỉ khuôn vấn đề lại trong bốn tác phẩm tiêu biểu đã kể trên để khảo sát

Nhà văn Tô Hoài có quan niệm riêng của mình về thể loại tự truyện và cách viết tự truyện Theo ông thì “tự truyện là một cuộc đấu tranh tư tưởng, nói đúng thì khoa học, làm sai thì tự đề cao hoặc minh oan… tôi thích trong con người có nhiều hoạt động một lúc, không thần thánh hóa làm gì… Tôi thích người bình thường và không tả thành người tầm thường” Tác giả cho rằng, dù là sáng tác theo thể loại nào cũng phải “Nói được sự thật để khiến cho người đọc cảm xúc từ đó gây suy nghĩ cho họ”

Tô Hoài bắt tay vào sáng tác tự truyện từ rất sớm Năm 1943, tức là chỉ mới 23

tuổi, ông đã xuất bản tập Cỏ dại – một cuốn “tự truyện” kể lại quãng đời thơ ấu của

mình Cuốn tự truyện đầu tay này cho người đọc thấy được thế giới tuổi thơ của tác giả

và những đứa trẻ ở một vùng đất được gọi là (làng) Nghĩa Đô Các nhân vật và sự kiện xuất hiện trong bầu không khí u ám, buồn tẻ tại một ngôi làng cụ thể nhưng cũng tiêu biểu cho xã hội ngột ngạt của nước ta thời “tiền chiến”

Các sự kiện trong tác phẩm này vận động một cách tự nhiên, đời sống con người diễn ra một cách hồn nhiên đến mức như là quy luật Nhà văn không tô vẽ, không

thêm thắt, hư cấu Tất cả cứ như một thứ cỏ dại, thậm chí như một thứ rơm rác ở cõi

đời này; hồn nhiên tồn tại rồi lặng lẽ biến mất không tăm tích

Trong Cỏ dại, Tô Hoài mô tả cuộc sống của bản thân trong những tháng ngày

phiêu bạt Ông vừa thuật chuyện vừa nói về tâm trạng, suy nghĩ của bản thân trước các

sự kiện đó Chẳng hạn nỗi khổ tâm của kẻ lang thang đi kiếm việc làm Tác giả viết:

“Tôi không sợ bị kiện, bằng sợ mất việc Tôi đương phải đối phó trăm nghìn cái lo khác, chỉ vì mất việc mà sinh ra Cái tôi lo nhất là mất việc rồi mà tôi không dám nói với ai, vẫn phải đóng vai đi làm Mất việc rồi mà ngày hai buổi vẫn phải đi đều” [43, tr 150-151]

Có lẽ ít ai tưởng tượng được rằng, một nhà văn lớn như Tô Hoài mà lâm cảnh oái oăm đến mức phải đi đến các chùa để xin ăn Ông mô tả rất kỹ cái cảnh tượng đáng quên này: “Tôi phác thảo ra một ý định rất sảng khoái với các bạn tôi sẽ đi du lịch Trung Nam Bắc bằng cách đi truyền chùa này qua chùa kia, đến đâu thì thuyết nhà chùa thết ăn một vài bữa rồi lại đi” [43, tr 200] Tác giả còn kể chuyện cái cách kiếm tiền từ những cô gái đi làm tiền: “Các cô nháo nhào xông đến trước mắt tôi và cả mấy

cô xòe tay cùng một lúc: Anh nhể cho em anh làm ơn em trước Thế tuy là chân ướt,

chân ráo đã đã được các cô vặt nài khẩn khoan như thân tình từ bao giờ (…) Tôi đương một xâu không dính túi, đương định làm tiền lại các cô gái làm tiền Ví với cái giẻ lau tôi cũng không đáng” [43, tr 176] Tác giả rút ra kết luận, một cách đúc kết kinh nghiệm từ cuộc sống có vẻ thản nhiên nhưng thực sự là đầy chua chát: “tất cả đều bởi

vì cái đói nó làm nên”

Có thể nói sự thật đã là nguồn cảm hứng, là chất liệu để Tô Hoài viết những trang văn mang tính tự thuật Những dòng tâm sự đầy bùi ngùi và xúc động của ông đã khiến cho người đọc không chỉ trầm trồ khen ngợi tài năng của nhà văn mà còn tin chắc rằng điều ông viết đó là sự thật Chính Tô Hoài đã phát biểu: “Tôi ham viết từ khi

ít tuổi Từ cảm tưởng tôi học đến đâu viết đến đấy - bắt chước viết đến đấy” [43, tr 197] Bởi thế những điều có ở trang sách của nhà văn chính là những trải nghiệm thực

tế của nhà văn Tuy nhiên tự truyện không phải là những trang ghi chép sự việc thuầ túy Nó là sự tái hiện quá khứ nhằm mục đích nghệ thuật

Rõ ràng là với Cỏ dại, quan niệm về thể loại tự truyện của Tô Hoài đã được định

hình khá rõ ràng Tự truyện dù rất gần gũi nhưng hoàn toàn không phải là hồi ký Nó

là một thể loại khác, có đặc điểm, tính chất riêng

Nếu hồi kí rất gần với nhật kí ở hình thức giãi bày, là một thiên trần thuật từ ngôi thứ nhất kể về những sự kiện xảy ra trong quá khứ mà tác giả tham dự hoặc chứng kiến và thường mang đậm tính chủ quan thì tự truyện lại không như vậy

Tác phẩm tự truyện không đơn thuần là một tập hợp tản mạn về những kỉ niệm

mà nó được bố trí, tổ chức theo một cách thức khác Tự truyện có kết cấu theo trình tự logic với ý đồ riêng của tác giả, dẫu rằng nó cũng dùng để kể lại dĩ vãng của chính chủ thể Ngay việc đặt tên một tác phẩm là “tự truyện” cũng đã cho thấy nhận thức, quan niệm của Tô Hoài về thể loại này

Vì quan niệm viết tự truyện như là một cuộc “đấu tranh tư tưởng” nên Tô Hoài coi nó là thể loại rất cần đến sự sáng tạo của người nghệ sỹ Tự truyện dĩ nhiên là ghi chép lại những sự việc, sự vật, những hiện tượng đời tư đã lùi vào quá khứ, song đó không phải là một bản sao sự việc Nhà văn viết tự truyện không giống như chụp ảnh

để lưu lại cảnh vật Viết tự truyện là ghi chép nhưng “trong khi viết, khi chép vốn sống của cả một đời người có ảnh hưởng gián tiếp tới lời và ý ghi, vì thế mới xuất hiện phong cách ghi chép” Nhà văn viết tự truyện, ghi chép lại những gì thuộc về quá khứ là nhằm để đáp ứng những yêu cầu của đời sống hiện tại Những câu chuyện về đời tư, về người thật việc thật ngày hôm qua do chính người kể chuyện chứng kiến, tham gia vào là vì mục đích hôm nay

Sau Cỏ dại, tác phẩm thể hiện đầy đủ nhận thức hơn cả về đặc trưng thể loại được nhà văn công bố là Tự truyện Cuốn sách này được xuất bản lần đầu vào năm

1976 và tái bản ngay sau đó hai năm nhưng thực ra nhà văn đã hoàn thành nó từ năm

1973 Tác phẩm kể về cuộc sống ngột ngạt bế tắc trong những năm trước Cách mạng ở vùng quê của tác giả Trong đó hiện lên hình ảnh người thợ thủ công vùng ngoại ô Hà Nội đã vất vả trên con đường đi tìm miếng cơm manh áo, đi tìm lý tưởng, lẽ sống của mình như thế nào

Tác phẩm này gồm 8 chương tất cả Chương 1 Mùa hạ đến mùa xuân đi; chương 2 Những người thợ cửi; chương 3 Đi làm; chương 4 Hải Phòng; chương 5

Một quãng đường; chương 6 Những năm 1944 – 1945; chương 7 1947; chương 8 Ông già ở Agra

Trong Tự truyện, Tô Hoài viết: “Sáng tác của tôi miêu tả tâm trạng của tôi, gia

đình tôi, làng tôi - mọi cái của mình, quanh mình” Như vậy là ông đã tiếp tục tái hiện lại những quãng đời, những sự kiện có thật của bản thân và người khác vào tác phẩm,

một cách làm không khác với tập Cỏ dại Nhưng đó là một sự tiếp nối tự nhiên của đời người Ở Cỏ dại là ký ức về một Tô Hoài tuổi thơ, còn Tự truyện là kỷ niệm về thời

thanh niên sục sôi nhiệt huyết

Bối cảnh của Tự truyện là những năm bốn mươi của thế kỷ XX Lúc này Tô

Hoài bắt đầu bước chân vào con đường “con đường gió bụi” Tác giả vẫn tiếp nối những điều xảy ra thường nhật như chuyện làng, chuyện xóm, chuyện trường, chuyện lớp, chuyện những người bạn Thế nhưng mọi thứ đã hiện ra trong một nhãn quan, một nhận thức mới Người kể bây giờ đã trưởng thành, không còn nỗi buồn bã hồn

nhiên như trong Cỏ dại nữa Cái buồn trong Tự truyện là cái buồn toát ra từ những

kiếp người, những cuộc đời bé nhỏ, quẩn quanh như đang sắp tắt, sắp chìm; là sự thiếu thốn tình người Đó là cái mang ý nghĩa xã hội

Cuốn Tự truyện của Tô Hoài là những dòng hồi ức chân thực, tỉ mỉ liên quan

đến rất nhiều người, nhiều việc; trong đó đáng chú ý là những chuyện liên quan đến các văn nghệ sĩ Tác giả đã dựng lại cả một đời sống văn học của một thời kỳ lịch sử đặc biệt Trên cái nền của đời sống xã hội và đời sống văn học giai đoạn ấy, người ta thấy hiện lên chân dung tác giả với bao buồn vui, những băn khoăn trăn trở, những khao khát lớn lao và những thất vọng sâu sắc

Những dòng tâm sự của tác giả về những điều đã làm và những điều chưa hoặc

không thể làm được trong Tự truyện là rất đáng suy nghĩ Hồi ức về tuổi thơ nhọc

nhằn vất vả và quá trình khám phá và nhận thức về con người và xã hội của Tô Hoài

là rất cảm động Song đó không còn là suy tư của riêng bản thân nhà văn nữa mà còn

là suy nghĩ của cả một lớp người cầm bút đương thời Nó giúp người đọc rút ra được những bài học kinh nghiệm trong đời sống

Cũng như Cỏ dại, tác phẩm Tự truyện tạo được sức hấp dẫn bởi những câu

chuyện “vụn vặt, nhem nhọ” Với việc khai thác cuộc sống thực, điều mà tác giả gọi

là “cái mạch sống của cuộc đời tạp nham”, Tự truyện đã đem đến cho người đọc hiểu

rõ hơn về quãng đời thơ ấu và trưởng thành của Tô Hoài Hơn nữa còn giúp người đọc hiểu hơn về một thời đại mà nhà văn đã sống

Tô Hoài viết Tự truyện nhưng không hề che giấu cái nghèo khó, túng quẫn của

bản thân, cũng như người dân làng Nghĩa Đô hay rộng ra là cả xã hội lúc bấy giờ Nhà văn toàn nói về những chuyện nhỏ nhặt, vặt vãnh hàng ngày Những câu chuyện đời thường này lại có sức hấp dẫn rất mạnh đối với độc giả, bởi những gì nhà văn viết

trong Tự truyện cũng chính là chuyện của họ, liên quan đến họ Nhờ tác phẩm của Tô

Hoài mà độc giả có cái nhìn rõ hơn về đời sống hàng ngày; thấy được nét thú vị của

nó

Tác phẩm thứ ba trong mạch “tự truyện” là cuốn Cát bụi chân ai Khác với Cỏ

dại và Tự truyện, đến Cát bụi chân ai, Tô Hoài không kể chuyện về làng Nghĩa Đô với

nghề thợ cửi và những sinh hoạt đời thường của mình nữa Ông chuyển đề tài, chuyển sang kể về những những gương mặt lớn của làng văn nghệ Việt Nam

Tuy vậy, nếu nhìn kỹ, lắng sâu vào nội dung của cuốn sách, người đọc dễ nhận

ra những gì tác giả trình bày trong đó thực ra cũng là một sự tiếp nối hai tác phẩm cùng thể loại trước đó

Tác phẩm Cát bụi chân ai mở đầu bằng hình ảnh của một bạn văn rất nổi tiếng,

đó là Nguyễn Tuân Tô Hoài kể chuyện nhà văn họ Nguyễn với những câu giản dị:

“Tôi kém Nguyễn Tuân mười tuổi Trước kia tôi không quen Nguyễn Tuân” và kết thúc khi Nguyễn Tuân khuất núi

Thời gian trong Cát bụi chân ai là những năm tháng không thể nào quên của Tô

Hoài với những người bạn văn, thân thiết cũng có, tri kỉ cũng có mà xã giao, sơ sơ cũng có Đó là một Nguyễn Bính - chàng thi sĩ trọn đời “lỡ bước sang ngang”; một Nguyên Hồng vừa dễ tính, xuề xòa lại vừa mau nước mắt, hay xúc động; là ông hoàng thơ tình Xuân Diệu cả một đời cô đơn ôm khối tình trai đầy khao khát

Ngoài ra trong Cát bụi chân ai còn có nhiều gương mặt khác, tuy vô danh,

không tên tuổi nhưng cực kì ấn tượng Đó là chủ nhân của những quán hàng đêm: quán cháo gà, bánh cuốn, tiệm cà phê, hiệu cao lâu Dường như họ chỉ xuất hiện khi màn đêm buông xuống; nói đúng hơn, ban đêm họ mới là chính họ còn ban ngày những con người bình dị đó mất hút trong một xã hội ngột ngạt, tăm tối, không chút ánh sáng

Tô Hoài còn nói đến những biến cố xoay vần của thời đại với bao chuyện vừa đáng khóc, vừa cảm thấy ngao ngán quanh vụ án “Nhân văn giai phẩm” Những người đồng chí, đồng nghiệp nhưng lại tìm mọi cách để soi mói nhau, tố giác nhau, dìm dập nhau vì những chuyện nhỏ mọn, chả đâu vào đâu

Tác phẩm của Tô Hoài còn đề cập đến những chuyện sinh hoạt hàng ngày Chẳng hạn một cảnh mua hàng mậu dịch bằng chế độ tem phiếu Đấy là cả một nỗi ê chề, một sự thật khốn khổ với bao con người, đến nỗi một bà già phải vỗ bèm bẹp vào bẹn mà gào lên: “Tiên sư mày sao mà dại thế, chỉ đẻ ra nhân dân mà không đẻ ra cán bộ”

Như vậy, Cát bụi chân ai không chỉ là chuyện về những gương mặt, những con

người nổi danh ở miền Bắc, ít nhiều đều ảnh hưởng đến văn nghệ dân tộc lúc bấy giờ

mà còn là bức tranh thu nhỏ của xã hội Việt Nam những năm sau thống nhất Từng sự việc, từng con người cứ chân thực, sống động hiện lên trước mắt bạn đọc qua lối kể nhẩn nha, nhiều khi tưởng như chắp nối chẳng đâu vào đâu của tác giả

Lối viết tự truyện của Tô Hoài là “Cái lối kể chuyện của một bà già nhà quê ngồi bệt xuống đất ngay lề đường, đầu ngõ Cái lối kể chuyện luôn bắt đầu bằng cách lấy

gấu quần lau những giọt mồ hôi, có thể giấu trong những giọt mồ hôi này đôi ba giọt lệ

mà người nghe phải tinh ý mới nhận thấy” Nó làm người nghe phải đau đớn, đôi khi quằn quại về một sự thật nào đó mà lúc trước ta tưởng như biết rồi, giờ thì biết rõ hơn

Mạch hồi ức, nhớ lại và thuật kể về những chuyện của một thời đã xa trong Cát

bụi chân ai sẽ được tiếp nối trong cuốn “tự truyện” thứ tư là Chiều chiều Với một trí

nhớ lạ kì, một lần nữa những câu chuyện đời thường có liên quan đến nhà văn và chuyện của chính nhà văn lại được Tô Hoài cho ra mắt độc giả

Tô Hoài kể Chiều chiều dựng lại cả một thời thế đã qua mà cứ như thể vừa mới

xảy ra Tác giả dành hẳn một phần lớn tác phẩm để nói về đời sống của giới văn nghệ

sĩ Từ việc đấu tranh trong giới như chuyện khai trừ, kết nạp, hội họp, nghị quyết của các nhà văn, họa sĩ…đến chân dung nghệ sĩ Chuyện buồn có, chuyện vui có, nhếch nhác cũng có Rất nhiều chuyện tưởng như không liên quan gì đến văn chương nhưng lại gợi lên nhiều suy ngẫm

Chẳng hạn như việc nhà thơ Phùng Quán đi “hót cứt trâu” về ủ trong đợt đi thực

tế xuống xã làm nông nghiệp để trải nghiệm thực tế; chuyện của chính nhà văn Tô Hoài phải tham gia đi bắt gái điếm, bắt những anh buổi trưa thuê phòng chơi gái, bắt

mê tín đến việc diệt chuột, thậm chí cả việc “trông nom hơn 200 cái hố xí hai ngăn của thành phố”….Kể lại những chuyện trên, ngòi bút Tô Hoài vẫn dí dỏm, hài hước nhưng cũng đầy chua chát

Khác với Cỏ dại, Tự truyện, Cát bụi chân ai, ở tác phẩm Chiều chiều cái buồn

của Tô Hoài có phần day dứt hơn Cái nhìn của ông về một thời đại đã qua, về đời sống Hà Nội những năm sau 1954 có phần nghiêm khắc và nhiều chất suy tư hơn trước

Đến Chiều chiều, hình ảnh Hà Nội vốn thanh bình, thanh lịch trong những sáng

tác khác của ông bỗng chốc hiện ra đầy những cảnh xấu xa, sực mùi xú uế, bẩn thỉu nhếch nhác Đâu đâu cũng có những câu chuyện khiến người đọc và ngay cả người thuật kể cũng phải day dứt

Có cảm tưởng như nhà văn cứ chắp nối một cách ngẫu nhiên, tùy tiện, hết chuyện nọ đến chuyện kia, tự nhiên nó vẫn thế, không hề dụng công chút nào Người

kể cứ nhẩn nha, thơ thẩn như đang xem lại một đoạn đời của mình và những người xung quanh mình chứ không hề có ý định thuyết phục ai, bảo ban ai cả Lối kể chuyện vừa chân thực vừa giản dị nhưng không kém phần sâu sắc của Tô Hoài đã khiến người đọc phải suy nghĩ, day dứt để nhìn nhận lại những giá trị của một thời đã qua của cả xã hội và cũng là của chính bản thân mình

1.2.3 Giá trị văn hoá – nét đặc trưng trong tự truyện của Tô Hoài

Trong lịch sử nghiên cứu văn học, có rất nhiều con đường, nhiều phương thức khác nhau để tiếp cận một tác phẩm văn học Có thể kể đến các phương pháp như xã hội học, thi pháp học, nghệ thuật học, “văn hóa học” Sự xuất hiện của mỗi một phương pháp như vậy luôn gắn với một giai đoạn phát triển của khoa nghiên cứu văn học Xét

về bản chất, nó cũng tiêu biểu cho một cách thức tư duy lý luận, cách nhận thức vấn đề của các nhà chuyên môn

Nghiên cứu văn học dựa trên nguyên tắc lý giải, nhận thức đối tượng bởi những

thao tác, nguyên tắc mang tính đặc thù của lĩnh vực văn hóa học, tạm gọi là phương

pháp văn hóa học, là một hướng tiếp cận đang được chú ý nhiều và cũng hứa hẹn

nhiều tiềm năng Đặc biệt là cách thức tiếp cận các giá trị văn hóa trong văn học, hay diễn đạt cách khác, tiếp cận các hiện tượng văn học từ góc nhìn văn hóa ngày càng khẳng định được thế mạnh cũng như tính ưu việt của mình, nhất là trong bối cảnh giao lưu văn hóa mạnh mẽ như hiện nay

Phương pháp nghiên cứu các hiện tượng văn học (như tác giả, tác phẩm, trào lưu, xu hướng văn học…) từ góc nhìn văn hóa là đặt đối tượng trong hệ quy chiếu của văn hóa học; là dùng văn hóa để cảm nhận, nhận thức, đánh giá văn học Điểm cốt lõi trong phương pháp nhận thức này là coi văn học là những giá trị văn hóa, là sản phẩm văn hóa chứ không đơn thuần là sản phẩm của đạo đức, chính trị…

Nghiên cứu văn học dưới góc nhìn văn hoá là hướng tiếp cận ngày càng được chú trọng và mở rộng phát triển theo nhiều hướng khác nhau Có hướng nghiên cứu nhằm nhận diện và miêu tả các biểu hiện văn hóa có trong các tác phẩm văn học; cũng

có hướng nghiên cứu thiên về giải mã các hình tượng nghệ thuật, tìm ra nền tảng văn hoá lịch sử của chúng; lại có hướng nghiên cứu trên phương diện ngôn ngữ của các văn bản nghệ thuật, hoặc đi tìm hiểu nghĩa và cơ chế kiến tạo nghĩa của nội dung - hình thức của các tác phẩm văn học từ bối cảnh văn hóa - xã hội…

Một số nhà nghiên cứu như Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Văn Đức, Hồ Sĩ Qúy cho rằng đời sống con người về thực chất là một thế giới của các giá trị Đó là “các giá trị truyền thống và các giá trị phi truyền thống, các giá trị lý tưởng và các giá trị giả định, các giá trị văn hóa và các giá trị văn minh, các giá trị nội sinh và các giá trị ngoại nhập v.v Người ta khó có thể hình dung có hành vi nào hay sự biến nào xảy ra trong đời sống xã hội mà lại không mang một đơn vị giá trị đối với con người Bất cứ cái gì cũng có thể và cần phải được thẩm định về mặt giá trị hay buộc phải nằm trong những bậc thang nhất định của các bảng giá trị Thiện hay ác, nhân nghĩa hay bất nhân, đẹp hay xấu, kệch cỡm hay hài hòa; giàu hay nghèo, chính đáng hay bất minh; chân hay ngụy, được phép hay cấm kỵ…” [8, tr 12]

Cho đến nay, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu văn học Chẳng hạn các

công trình của Trần Nho Thìn, Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa (2003); Thái Phan Vàng Anh, Tính liên văn hóa trong văn xuôi Việt Nam đương đại -

trường hợp Hồ Anh Thái (2017); luận án Tiến sĩ của Lê Thanh Sơn, Văn chương Tản

Đà dưới góc nhìn liên văn hóa; luận án Tiến sĩ của Vũ Đình Anh, Giá trị văn hóa trong tác phẩm của Nguyễn Văn Xuân…và rất nhiều luận ăn, luận án, các bài báo khoa

học khác đã được công bố trong thời gian gần đây

Nhìn chung, khi tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa, có một số yêu cầu có tính nguyên tắc như sau:

Vấn đề mang tính nguyên tắc trước tiên là phải đặt văn học trong bối cảnh rộng lớn của văn hóa xã hội hoặc trong sự ảnh hưởng qua lại của văn học đối với các hiện tượng văn hóa khác

Thứ hai là cần phải xem văn học là bộ phận của văn hóa, là yếu tố cấu thành các giá trị văn hóa Một khi đã quan niệm như vậy thì tác phẩm văn học cũng mặc nhiên là một sản phẩm văn hóa, vì thế cần giải mã nó trong ngữ cảnh văn hóa

Điểm thứ ba cần lưu ý đó là văn học là một trong những loại hình nghệ thuật có khả năng bao quát, chạm tới cả mạch ngầm sâu thẳm của đời sống tinh thần, chiều sâu

tư tưởng của mỗi cá nhân người nghệ sỹ Nhà văn vốn có đời sống nội tâm phong phú, phức tạp và rất nhạy cảm, vì thế mà trong quá trình nghiên cứu không thể bỏ qua sự tác động của hoàn cảnh lịch sử, bối cảnh văn hóa xã hội đối với cá nhân nhà văn

đặt dưới góc nhìn văn hoá học là một lựa chọn để chúng tôi có thể lí giải phần nào các giá trị nội dung và hình thức trong tác phẩm của ông Góc nhìn này cho phép định vị được một cách chính xác hơn chỗ đứng của nhà văn trong dòng chảy của lịch sử văn hóa - văn học dân tộc; nó cũng giúp soi sáng nhiều vấn đề liên quan đến nhà văn và tác phẩm

Từ góc nhìn văn hóa, tự truyện của Tô Hoài cho phép người đọc nhận thức sáng

rõ các yếu tố cụ thể trong tác phẩm như nhân vật, sự vật, sự kiện… khi đặt nó trong mối liên hệ đa chiều với các hiện tượng văn hóa khác

Bởi vì có một thực tế không hiển nhiên là các yếu tố trong tác phẩm văn học bao giờ cũng có những mối liên hệ sâu xa đối với các yếu tố khác, năm bên ngoài tác phẩm, thậm chí là ngoài văn học Đó là những mối quan hệ phức tạp được giới chuyên môn gọi là mối liên hệ “liên văn bản”, “liên văn hóa”, “xuyên văn hóa”…

Giá trị văn hóa được hình thành trong quá trình phát triển của xã hội loài người

Nó thường được đặt trong các mối tương quan với chuẩn mực được các cộng đồng thừa nhận để đưa ra nhận định về đúng/ sai, thiện/ ác, đẹp/ xấu, cao quý/ tầm thường, thiêng liêng/ trần tục… Khi đề cập đến giá trị văn hóa, người ta thường gắn với giá trị

xã hội của văn hóa, bởi các vai trò, ý nghĩa, chức năng của văn hóa gắn với xã hội loài người Và một khi đã mang ý nghĩa phổ quát như vậy các giá trị đó không còn là vấn đề cá nhân, không chỉ do nhu cầu hay sự nhìn nhận của từng cá nhân đơn lẻ mà

đã mang tính cộng đồng Giá trị văn hóa lúc này đã trở thành “sản phẩm của quá trình tổng quát hóa và khái quát hóa những phẩm chất của sự vật được coi là quan trọng Đó là sản phẩm của ý thức xã hội toàn bộ” [7, tr 134]

Trong tự truyện của Tô Hoài, các giá trị văn hóa của cộng đồng luôn được biểu

lộ qua hồi ức của cá nhân Những giá trị văn hóa thường hiển lộ thông qua các kỷ niệm liên quan đến các nhân vật, sự việc cụ thể Chẳng hạn hồi ức về những ngày tết cổ

truyền của ông Ở đấy, “thời gian lịch sử” luôn được Tô Hoài mở rộng ra nhiều chiều khác nhau Không chỉ là thời gian, thời điểm hiện tại, đương thời mà còn là những thời điểm, chiều hướng khác (quá khứ gần, quá khứ xa…), nó gắn với những sự kiện và hoàn cảnh riêng đồng thời gợi nhắc đến không khí của cả một thời đại

Nhà văn rất nhiều lần nhắc tới, mô tả một cách sinh động không khí của cái tết

Đó là những cái tết trong lửa đạn: “Năm cùng tháng tận, tết nhất đến nơi mà thành phố vẫn phấp phỏng không biết bom đạn trên trời ập xuống lúc nào” Tết là quãng thời gian sum vầy, đầm ấm của mỗi người vậy mà họ phải đón tết trong lo âu, phấp phỏng Chiến tranh đã khiến niềm vui và hạnh phúc đó không được trọn vẹn

Bom đạn chiến tranh là thế, có thể chết bất cứ lúc nào nhưng “cái tết mơ ước vẫn đến” Hình như người Hà Nội không quan tâm tới việc “máy bay địch cách 40 ki

lô mét” hay “20 ki lô mét”, họ chỉ muốn có một cái tết - một cái tết bình thường như

Với các mốc thời gian như vậy, người đọc càng hiểu hơn về nhà văn Tô Hoài cũng như xã hội Việt Nam thời đánh Mỹ Ông không chỉ là nhà văn mà còn là một chiến sĩ, không chỉ là một người yêu nước gắn bó với từng bước đi của cách mạng, ông còn là một người am hiểu sâu sắc nét đẹp văn hóa của người dân Hà Nội nói riêng

và truyền thống dân tộc Việt Nam nói chung

Có thể thấy những trang tự truyện của Tô Hoài đã đem đến cho người đọc những hình dung thật cụ thể về cuộc sống, về những gì diễn ra trong các giai đoạn lịch

sử trọng đại của dân tộc Đó là những trang viết giàu “chất tiểu thuyết”, mặc dù nó ghi chép, mô tả lại những nét sinh hoạt đời thường, những câu chuyện có tính chất thời sự, chuyện người thật việc thật

Chất tiểu thuyết trong tác phẩm tự truyện của Tô Hoài nằm ở sự phức tạp, sinh động nhiều màu, nhiều vẻ của các hiện tượng đời sống trong đó Ông mô tả cuộc sống bình thường như bản thân nó đang tồn tại Ở đó mọi thứ đan xen, lồng ghép, chuyển hóa cho nhau; có cái cao cả, vĩnh hằng, có cái thô nhám, xù xì, góc cạnh, nhếch nhác lầm than tồn tại ngay cạnh cái cao cả, tinh hoa Cuộc sống hiện ra trong sự xô bồ nhưng theo quy luật nghiêm ngặt của nó

Ngòi bút Tô Hoài đã không hề tránh né tất cả những gì thuộc về đời sống con người Mọi thói quen vụn vặt, những vất vả cơ cực, thiếu thốn, những tiêu cực của con người đều được đụng đến Ông đã tạo dựng nhân vật của mình như là những con người bình thường trong xã hội, những con người đã nếm trải, đã có va vấp với đời sống, có

cả một quá trình hình thành nhân cách Ở đây ta bắt gặp tất cả mọi thứ trong cuộc đời,

từ những vấn đề về văn hoá, tư tưởng, những vấn đề về đạo đức xã hội, cho đến cả sự phức tạp trong tâm hồn, tính cách con người, thậm chí là cả những bi kịch cá nhân

Hơn nữa, “chất tiểu thuyết” trong tự truyện của Tô Hoài không chỉ thể hiện ở sự của cuộc sống phức tạp luôn biến đổi mà còn thể hiện ở tính chất đa tạp về hình thức

thể hiện Tác phẩm tự truyện của ông cho thấy, xét về mặt thể loại, nó cũng đang trong

quá trình vận động, nghĩa là bản thân cái gọi là “tự truyện” với tư cách một thể loại văn học cũng chưa phải là đã “hoàn kết” Đó chính là những nét đặc sắc trong các tác phẩm tự truyện của Tô Hoài

TIỂU KẾT Với gần nửa thế kỉ lao động nghệ thuật, Tô Hoài đã có những đóng góp quan trọng cho nền văn học nước nhà cả giai đoạn trước và sau Cách mạng tháng Tám Tô Hoài là người viết nhiều, viết đều, sử dụng nhiều thể loại văn xuôi Ông thực sự là một tấm gương sáng về lòng say mê học tập, ham hiểu biết và tự trao dồi kiến thức cho mình Tài năng thiên bẩm cùng với sự say mê học hỏi đã giúp nhà văn có được một văn nghiệp đồ sộ như ngày hôm nay

Có lẽ ở thể loại tự truyện, ông đã thể hiện được tài năng và sức sáng tạo mãnh

liệt của mình ở như tác phẩm như: Cỏ dại (1944), Tự truyện (1978), Những gương

mặt, Cát bụi chân ai (1992), Chiều chiều (1999) Tự truyện Tô Hoài có những đặc

trưng về cảm quan nhân bản, về con người và sự kiện được nhớ lại và cả về nghệ thuật thể hiện Ở thể tài tự truyện ông mới có dịp tung hoành ngòi bút và khẳng định được phong cách nghệ thuật rõ nhất của mình Người đọc còn nhận ra những sáng tác

tự truyện của Tô Hoài mang nhiều dấu ấn văn hóa thời đại Tô Hoài đã chuyển tải các giá trị văn hóa bằng những trang viết rất gần gũi, chân thực với bạn đọc Điều đó đã tạo nên sức hút riêng, “thương hiệu riêng” trong nghề nghiệp của Tô Hoài

Chương 2

TỰ TRUYỆN CỦA TÔ HOÀI – KÝ ỨC

VỀ NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA ĐẶC SẮC

2.1 Chân dung nhân vật trong tự truyện của Tô Hoài

2.1.1 Bức chân dung tự họa

Có quan niệm cho rằng “văn học là nhân học” Câu ấy cũng có thể hiểu, cuộc sống và con người chính là đối tượng phản ánh của văn học, là đề tài mà mỗi nhà văn hướng đến trong quá trình sáng tạo Điều đó cũng có nghĩa, tác phẩm văn học cho phép người đọc không chỉ nắm bắt về cuộc sống nói chung mà còn có thể hình dung về chính bản thân người sáng tạo ra nó; người đọc có thể hiểu được nhân cách của nhà văn thông qua thế giới nghệ thuật trong tác phẩm

Do đề tài luận văn của chúng tôi là tự truyện của Tô Hoài dưới góc nhìn văn

hóa học, với mục đích tìm hiểu các giá trị văn hóa cho nên một trong những điểm cần

được làm rõ ở đây sẽ là con người văn hóa trong nhóm tác phẩm có tính chất tự thuật của ông Khái niệm “nhân cách văn hóa” mà chúng tôi dùng ở đây có thể hiểu một cách khái quát là vẻ đẹp của con người trong cuộc sống Nó là điểm cốt tử để tạo nên giá trị của một con người

Nhân cách văn hóa của Tô Hoài được thể hiện trước hết ở sự thành thực, chân

thành qua những trang viết về chính bản thân Đọc tự truyện của ông, từ Cỏ dại, Tự

truyện cho đến Cát bụi chân ai cũng như Chiều chiều, người đọc dễ dàng nhận ra một

Tô Hoài thực sự đã “thọc tay vào tận đáy, vào lòng sâu của cuộc sống con người” để viết Ông không hề che đậy, dấu giếm bất cứ điều gì, kể cả những điều “lem luốc” của bản thân hoặc ít nhiều liên quan đến bản thân

Trong Cỏ dại, tác phẩm theo lối tự truyện đầu tiên của Tô Hoài, khi viết về gia

cảnh mình, tác giả đã không hề che đậy mà cố ý phơi trần nỗi nghèo khó, rách nát bằng những lời lẽ thành thật Đó là một gia đình nghèo đói, tài sản chỉ có “một cái nhà hương hỏa (…) một gánh nồi niêu có cái thúng đựng mớ váy áo đụp Ông tôi khiêng cái củi chạn Gia sản có thế, quẳng vào nếp nhà tuềnh toàng như cái lều chợ (…) cuộc sống của làng ngoại tôi chỉ loay quanh cả đời mấy khung cửi mẹt Không mấy ai đã ra khỏi làng” [43, tr 5-17]

Ngay cả những tình tiết không mấy tốt đẹp của cá nhân và các thành viên trong gia đình cũng vậy Người khác có thể “lờ” đi, bỏ qua không nói đến nhưng Tô Hoài thì

kể ra vanh vách, chi tiết Tô Hoài cứ viết sự thật “Ngày trước, ông tôi đã từng đi ăn trộm, đi ăn cướp Ông tôi đã chém đầu kẻ trộm Ông tôi lại đâm cả kẻ cướp Ông tôi có

đủ các thứ võ Đấu nhau với ai, ông tôi cũng được Ông tôi chống một chiếc gậy dậm chân, vỗ đít đánh đẹt, rún một cái nhảy vụt qua nóc nhà, dễ như chơi Bạn ông tôi toàn các tay võ có tiếng(…)Rồi các ông chia nhau đi ăn cướp Có những ông mang nhau lên rừng làm kẻ cướp Có người kéo cờ làm giặc, chẳng thấy bao giờ trở về” [43, tr.12]

Một người ông có tiểu sử “đầu trộm đuôi cướp” như vậy nhưng Tô Hoài không

hề “run tay” khi viết Không những lai lịch mà cả đến tính cách, nếp sống hàng ngày của người ông cũng được mô tả rất tỉ mỉ

Không chỉ kể về ông ngoại mình mà các thành viên khác trong tổ ấm gia đình (của nhân vật Tôi) cũng được tác giả đề cập một cách chi tiết, tường tận

Tô Hoài kể về người bố của mình không nhiều Tuy nhiên chỉ qua vài nét chấm phá người đọc cũng có thể hình dung được một cách tổng thể về nhân vật này Vì gia đình nghèo khổ, người bố phải đi làm ăn xa nhưng sau lần đi Sài gòn thì không trở về nữa Thế rồi “có bác cùng làng ở Sài gòn về, kể rõ ràng cho biết bố tôi đã lấy người bên Sài gòn, làm nghề tráng bánh đa nem đã được hai con, một trai, một gái” Rõ ràng

đó không thể coi là một người cha mẫu mực, có trách nhiệm với vợ con được

Còn đây là câu chuyện về người dì của cu Bưởi Có khá nhiều chi tiết nói về người dì nhưng để lại ấn tượng đậm hơn cả đối với tác giả là đời sống tình cảm của người phụ nữ này: “Một hôm chủ nhật, dì tôi cho đi chơi Kẻ Chợ Lần đầu tiên tôi được vào xem tuồng Tàu ban ngày trong Hội quán phố hàng Buồm (…) Tôi ngơ ngẩn lẻn vào nhìn Thầy Lâm và dì tôi đang đứng đằng sau Tôi chưa thể hiểu đó là cách hai người yêu nhau lạ lùng đến thế, để khó ai có thể bắt gặp” [43, tr 70]

Mối tình vụm trộm của người dì với thầy Lâm được kể bằng một giọng văn vừa hài hước vừa ngậm ngùi Bởi vì cứ tưởng đâu sóng yên gió lặng, tưởng đâu cuộc tình ấy

sẽ kéo dài thế nhưng sự thật lại khác Qua lời chửi của một nhân vật khác, cảnh đời thực của người dì được hé lộ dần: “Một người đàn bà ngồi trong bọn những người làm nghề đổi tiền của chợ bỗng đứng dậy xăm xăm dì tôi Vẻ cong cớn táo tợn lắm Mụ cắp cái thúng nhòi đến trước mặt dì tôi, chống nạnh lên mạng sườn xủa ngay luôn một thôi (…) con đĩ Bưởi kia, mày quyến rủ thằng Lâm đi đâu Mày là con mẹ mìn à Treo tay bà, bá

xé xác mày ra, con đĩ Bưởi kia!” [43, tr 70]

Chân dung của các thành viên khác trong gia đình như ông bà ngoại, bố mẹ, những người thân thích khác cũng được kể lại một cách đầy đủ và chân thực Đặc biệt

là lề lối sinh hoạt trong gia đình này Một gia đình đông nhân khẩu, do một con người cực kỳ nóng nảy, độc đoán, gia trưởng “đứng đầu” Đó là hình ảnh ông ngoại mỗi khi nóng giận thì chỉ cần “bà tôi nói thêm một câu Chỉ một câu thôi Câu gì cũng được, nghĩa là nói lên nghe ngứa hai lỗ tai Không bao giờ bà tôi im được Thế là ông tôi vừa hét, vừa đập tất cả những thứ gì vô phúc có xung quanh mình”

Tô Hoài mô tả những cuộc xung đột gia đình diễn ra gần như thường xuyên bằng một giọng điệu hài hước, hóm hỉnh nhưng cũng thật cay đắng:

Ông tôi cũng không phá được mấy Bởi cứ khi ông tôi sắp nổi nóng, các dì tôi đã cất dọn sạch bốn bên Ông tôi chỉ quăng ra sân được mấy đôi đũa, cái bát rếch Ông tôi ra góc nhà, vớ cái rõi cửa, đuổi theo bà tôi Bà tôi huỳnh huỵch trốn ra ngõ Ông đứng trong đầu tường, quát thêm mấy câu, rồi lại cất gậy cẩn thận vào xó cửa chỗ lúc nãy Một chốc, nghe tiếng ngáy rền rền bay qua khe giại Mỗi lần xảy ra những lộn xộn

kinh khiếp thế, tôi cứ thất đảm cả người Tôi chạy đến bíu lấy váy bà tôi, van bà tôi đừng nói Nhưng bà tôi cứ nói toang toang Đến lúc ông tôi vác gậy, tôi hốt hoảng, chạy nép vào khe tường, hai tay bưng mặt Nhiều khi, cơn hãi đến, tôi nhợt nhạt mặt mũi cứ đứng ngơ ngẩn trong góc nhà

Những thông tin mà Tô Hoài kể trong Cỏ dại chính là sự thật về gia cảnh mình

Đáng lưu ý là tác giả viết và xuất bản thành sách những chi tiết này trong thời buổi mà

xã hội Việt Nam đang rất coi trọng “nền nếp gia phong” Vào những năm đầu thế kỷ

XX, những vấn đề thuộc về lối sống, nếp cư xử của một gia đình là điều mang tính chất riêng tư, kín dáo, người ngoài không được biết Chính vì thế mà công khai những thông tin về đến gia đình và bản thân cho xã hội tường tận như Tô Hoài đã làm trong

Cỏ dại là chuyện hiếm có Không phải là một cây bút có bản lĩnh rõ ràng là không dám

viết ra như vậy

Cũng bởi vì thế mà ngay từ khi Cỏ dại mới ra đời, tác phẩm đã ngay lập tức làm

“rúng động” dư luận Nó khiến cho người đọc đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác Họ vừa tò mò vừa thán phục sự can đảm của tác giả Để viết một cách thành thật,

“thẳng tưng” chuyện của bản thân lên giấy không phải là điều giản đơn Tô Hoài đã trút bỏ hết mọi thành kiến, dám đặt mình vượt lên khỏi sự đàm tiếu, phán xét của dư luận để có thể viết được những lời tự thuật gây “sốc” trong tác phẩm này

Tô Hoài viết Cỏ dại là viết về một “cái tôi” đầy cá tính, một cái tôi chỉ riêng có

ở ngòi bút như ông Chính “cái tôi” ấy đã là một trong những nguyên nhân tạo nên sự hấp dẫn của tác phẩm, khiến cho người đọc cảm thấy thích thú, tin cậy

Những câu chuyện được kể trong Cỏ dại nói riêng, các tác phẩm tự truyện của

Tô Hoài nói chung toàn là “chuyện không tên”, ngỡ như chẳng có gì đáng để kể Có

thể coi nó như những mảnh vỡ trong kho kí ức tuổi thơ được tác giả sắp xếp lại thành một hệ thống Hoặc cũng có thể ví đó là những thước phim tư liệu về cuộc đời của Tô Hoài, được chiếu lại Tác giả đã không ngần ngại ghi lại rất thực những cảnh sống trong tuổi thơ mình, tái hiện nó một cách cận cảnh nhất và chân thực nhất

Trong các thiên tự truyện của Tô Hoài, chân dung tác giả thường được thể hiện

ở hình tượng nhân vật “tôi” – một nhà văn có trách nhiệm Đây là nhân vật trung tâm xuyên suốt các tác phẩm Nhân vật “tôi” trong “Cát bụi chân ai” và “Chiều chiều” hiện lên với hình ảnh của con người trong đời thường, vừa là hình ảnh của một nhà văn trong đời sống văn học của đất nước

Qua những câu chuyện không đâu trong tự truyện Tô Hoài, người ta nhận ra chính bức tranh cuộc đời của tác giả Cuộc đời ấy không hiện lên cụ thể, liền mạch mà chỉ là những mảnh ghép để người đọc tự nối lại và tự hiểu Khác với thời thơ ấu, lúc mới chập chững vào đời trong “Cỏ dại” và “Tự truyện”, ở “Cát bụi chân ai” và “Chiều chiều”, người đọc đã nhìn thấy một Tô Hoài trưởng thành, tham gia kháng chiến

Tô Hoài bắt đầu lăn lộn với phong trào trong vai trò nhà văn – chiến sĩ: “Tôi làm phóng viên của báo Cứu Quốc thường qua lại đây, khi xuống tuyến phòng thủ

phía chợ Mơ Có hôm ngủ đêm lại trong ngôi nhà bỏ không Ở chỗ chúng tôi đương ngồi, tiếng súng và người núp ngã xuống bên mỗi gốc cây” [43, tr 13] Năm 1946, ông vào mặt trận phía Nam, đi từ Tuy Hoà qua Củng Sơn lên tiền tuyến Cheo Reo Tiếp theo là tham gia vào những chuyển động của cuộc kháng chiến cũng như xây dựng đất nước; nhà văn đi làm “anh đội mấy đợt cải cách ruộng đất”, cải tạo công thương nghiệp, xây dựng hợp tác xã…

Dưới ngòi bút Tô Hoài, những công việc ông đã làm đều được mô tả trong tâm thế tạm gọi là “thường dân” Ông coi mình là một “thường dân”, cho dù có làm việc

gì, ở cương vị nào thì cũng trong tâm thế đó Chính vì vậy mà ông nhìn mọi chuyện một cách bình dị, bình thản, không “quan trọng hóa” mà cũng không “bi quan hóa”

Tô Hoài có vẻ dửng dung; chẳng có gì phải giấu giếm mà cũng không cần phải phủ lên một thứ hào quang bóng bẩy nào cả

Chẳng hạn như chuyện ông tham gia đội cải cách ruộng đất Tô Hoài là một

“anh đội” được khen vì có thành tích trong một “phong trào” đầy tai tiếng Trong trường hợp như vậy, rất nhiều người sẽ lựa chọn ứng xử theo lối “tùy thời” Nghĩa là khi “phong trào” đó đang được coi là đúng đắn thì sẽ tìm cách kể công trạng, khoe thành tích của mình; ngược lại, khi bị phê phán là sai lầm thì sẽ lờ đi hoặc chối bỏ trách nhiệm

Nhưng Tô Hoài thì không thế Ông cho việc trở thành “anh đội”, tham gia vào đợt cải cách ruộng đất của mình cũng là sự tình cờ, như bao người khác, việc khác Cái

đó là sự đưa đẩy của số phận, là lẽ thường trong cuộc sống Cuộc đời con người ta không phải lúc nào cũng có thể tỉnh táo để nhận ra được đúng sai ngay từ đầu ở mọi việc Bởi thế cho nên khi kể về những ngày đi “cải cách”, Tô Hoài mô tả một cách chi tiết, trần trụi Thái độ của ông trong tự truyện là thái độ của kẻ đang “tự thú” Đấy là một thái độ đáng trân trọng vì ông dám thành thực với chính mình, thành thực với đời chứ không chạy trốn quá khứ; không tô vẽ mà cũng không cố gắng che đậy

Cách kể, lối lý giải sự việc của tác giả về chuyện cải cách có vẻ dửng dưng như đang nói về ai đó, không liên quan gì đến mình cả Ông viết: “Xong về xã Đồng Tiến Nông Cống, đợt 4 được thăng đội phó phụ trách toà án Chẳng phải vì tôi tài ba đánh địch thế nào, mà vì hồi ấy nghe tin chính quyền trong Nam kiện với ủy ban Quốc tế rằng ta vi phạm nhân quyền, bắt giam người không có án Đoàn uỷ cải cách có sáng kiến tìm ra tôi là nhà văn nhà báo, gọi lên, phong chức cho tôi có cương vị múa bút sửa soạn chữ nghĩa, giấy tờ đối phó, nếu ủy ban Quốc tế kiểm tra đến Tôi đã làm sẵn nhiều bản án Mãi không thấy gì Nhưng dù sao, đội tôi cũng là một đội đánh địch khá,

đã hai lần được tuyên dương toàn đoàn” [43, tr.115]

Thực ra, nếu đọc kỹ ta sẽ thấy đằng sau những câu chữ ngỡ như dửng dung, vô cảm ấy là rất nhiều nỗi day dứt Khi đã thấy được “cải cách” là sai lầm thì những sự khen lao, thành tích kia bỗng trở nên vớ vẩn Cái lối tự giễu mình qua các từ ngữ “sáng

kiến”, “phong chức”, “múa bút”, “làm sẵn nhiều bản án”…cũng cho thấy tác giả đang

tự thú, tự dằn vặt về những điều mình đã làm trong quá khứ

Tuy nhiên nếu chỉ có sự chân thành, dám phơi bày những điều vụn vặt, nhem nhuốc đời thường không thôi thì cũng mới chỉ nói lên phần nào nhân cách văn hóa của một cá nhân Sự thành thực nhiều lắm cũng chỉ mới gợi lên sự cảm thông chứ chưa thể tạo nên giá trị, nhất là giá trị thẩm mỹ Đối với tự truyện của Tô Hoài, sự thành thực được nâng tầm, gia tăng ý nghĩa bởi tính chất “phản tỉnh”, “tự trào” thâm thúy rất riêng mà khó có nhà văn nào đạt đến

Nhân vật “tôi” trong tự truyện Tô Hoài thường tự nói về mình với giọng vừa thủ phận, nhưng cũng vừa tự trào Nó khiến người đọc cảm nhận được nỗi cay đắng qua

nụ cười hóm hỉnh của nhà văn

Tô Hoài nói đến những điều rất bình thường, chẳng hạn ông được cấp trên cử

về nông thôn để tìm hiểu thực tế cuộc sống Đi thực tế là chủ trương của trên dành cho trí thức, văn nghệ sĩ Một chuyện có thể nói là rất bình thường đối với các nhà văn thế

hệ Tô Hoài vào thời buổi bấy giờ Thế nhưng qua cách kể của ông lại bật lên rất nhiều

ý nghĩa bởi những hiện tượng tưởng là bình thường đó lại hóa ra bất thường, kỳ lạ Và đấy chính là điều mà không phải tác phẩm nào trong mạch hồi ký, tự truyện của văn học nước nhà có thể đạt đến được

Theo nhà văn Tô Hoài thì chuyện văn nghệ sĩ “đi thực tế” không phải ngẫu nhiên Nó xuất phát từ quan niệm, tư tưởng coi “Nông dân là chủ lực”, là lực lượng nòng cốt của cách mạng mà ra Một khi vai trò của giai cấp công – nông được xác định như thế thì các nhà văn, những người thuộc tầng lớp dễ dao động, thiếu kiên định phải tiếp xúc để học hỏi là tất yếu Nhà văn phải về nông thôn để rèn luyện, phải lăn lộn trong thực tế “cho sáng mắt ra”

Về nông thôn, nhà văn Tô Hoài phải lao động như một nông dân thực thụ Ông cũng đi đào hố phân, đi làm ruộng, thức khuya dậy sớm như những người bình thường khác Tác giả viết, “Ông Ngải dạy tôi gặt như bảo trẻ con chơi Ông Ngải bảo cách vun cây lúa, cắt quơ liềm, tôi nhận ra lý luận cái liềm, cái hái là những tay máy đầu tiên thay tay người Hình như Ăng Ghen nói tương tự thế Tôi cười thầm, tôi chưa đổ mồ hôi đã ra lý luận Rồi tôi lại bực tôi tủn mủn hay chế diễu cả những việc giản dị” [45, tr.72]

Trong quá trình “học hỏi” từ một người nông dân tên Ngải như vậy, tác giả thấy mình đã được “sáng mắt”, đồng thời ngỡ ngàng nhận ra một “triết lý” cực kỳ “phản động” khi cho rằng “trí thức tiểu tư sản không bằng cục cứt thật” [45, tr.61] Cái cảnh tượng người nông dân “đương thuận tay cứ đào, hai chúng tôi bốc liền liền lên” còn nhà văn Phùng Quán thì cứ tắc lưỡi, “trí thức, trí thức” mà tác giả mô tả với một vẻ điềm nhiên quả là gợi mở ra rất nhiều điều đáng phải suy ngẫm

Chân dung Tô Hoài hiện lên qua những trang tự truyện với biết bao thăng trầm của một đời người Tuổi thơ thì buồn tẻ, không êm ả, thậm chí có thể nói là bất hạnh

Cho đến khi đã trưởng thành, rồi về già thì vẫn phải chịu bao phen chao đảo giữa các cuộc đấu tranh, thử thách khốc liệt

Tự truyện của Tô Hoài nhắc đến nhiều câu chuyện Nào là chuyện đi tuần tra hằng đêm ở khu dân cư, chuyện làm trưởng ban, chuyện hộ đê, đi việc làng, khiêng đòn đám ma, đi truyền bá chữ quốc ngữ, chuyện bầu cử, cho đến chuyện đi theo kháng chiến ở Việt Bắc… Mọi việc được giao phó, được cắt cử ông đều tham gia, đều nếm trải không hề từ chối Và nó được nhắc đến trong tự truyện

Kể cả những tháng ngày nhạt nhẽo không biết phải làm gì, hoặc những cuộc họp hành vô bổ để bàn những chuyện nhảm nhí, cả việc lĩnh lương hàng tháng, uống bia hơi vỉa hè, la cà uống rượu đêm… cũng trở thành chất liệu cho tác phẩm của ông

Tự truyện của Tô Hoài là cả một “rừng sự kiện”, toàn những điều tủn mủn, vụn vặt Cứ chuyện này nối tiếp chuyện kia, miên man tưởng như không bao giờ dứt Và điều lý thú nằm ở chỗ, đằng sau những câu chuyện có vẻ tủn mủn, ngỡ như “vô nghĩa lý” ấy lại ẩn chứa những thông tin quan trọng về một cuộc đời “cát bụi”

Ông kể, “Đời bàn giấy làm nhạt nhẽo cả ngòi bút Chẳng bao lâu đã lại đến cuối năm Việc dồn dập, đương bình cứu tế lại đến những tờ hướng dẫn kê khai, lên danh sách tem phiếu mua lương thực, tôi phải thuê các cháu học sinh giúp rà soát, đối chiếu”[45, tr 233] Tất cả đều góp phần dựng nên một bức tranh cuộc đời, một chân dung Tô Hoài hoàn chỉnh với những nét tuế toái của một cuộc đời thực, con người thực như vậy

Tất nhiên là trong tự truyện của Tô Hoài cũng không hiếm việc quan trọng, lớn lao Nhưng ngay cả những việc đúng ra là nghiêm túc, đứng đắn thì ông vẫn nhìn ra những điểm bất cập, nhếch nhác của nó Và ông coi đó cũng là “chuyện thường” trong cuộc sống Tô Hoài không xem đấy là một phát hiện gì ghê gớm, cũng không tỏ ra thất vọng, chán nản

Rõ ràng là ông không hài lòng với những biểu hiện mà ông gọi là “trò láu”,

“nhếch nhác”, và ông phê phán điều đó Nhưng ông phê phán theo cách riêng, với thái

độ bình thản, với phong cách hóm hỉnh, nhẹ nhàng chứ không gay gắt, cực đoan như thói thường Nói cách khác, Tô Hoài hiếm khi “quan trọng hóa” những việc có liên quan đến bản thân mình

Chẳng hạn việc Tô Hoài được trên cử đi học “lý luận chính trị ở trường Đảng”;

chuyện này cũng được mô tả rất thú vị trong Chiều chiều Đối với sự kiện này, bản

thân Tô Hoài tự thấy buồn cười Đi học ngỡ là để bổ sung lý luận cho nhà văn…nào ngờ, lại phải chứng kiến, phải trải qua những chuyện nhếch nhác đến khó tin

Qua một đợt học, cái đọng lại trong trí nhớ của ông không phải kiến thức, bài học mà chỉ là những thứ vớ vẩn Cái học được chỉ là “những chắp vá, khâu rúm, khấu đụp”, thế nhưng khi tỉ mỉ, cẩn thận đóng thành tập, đem nộp cho người khác thì rồi cũng qua chuyện

Ở đây có một điểm rất đáng lưu ý: khi kể những chuyện như vậy, Tô Hoài không hề tỏ dấu hiệu coi thường, khinh khi, cho dù đối tượng là con người hay sự việc, công việc Ông chỉ quan sát, ngẫm nghĩ, nhận thức trước thực tế, hiện thực mà mình đang/ đã trải qua và rút ra những nhận xét, kết luận Những ý tưởng mang tính chất

“đúc kết” ấy có thể đúng đắn, cũng có thể sai lầm, lệch lạc, nhưng đó là ý kiến của riêng ông, chân thành, thẳng thắn Một thái độ trung thực, không cơ hội, lèo lá Điều

đó nói lên rất rõ nhân cách văn hóa của ông

Tô Hoài luôn có thái độ bình thản, an nhiên trước cuộc đời như vậy, cho dù trong hoàn cảnh nào Ông kể chuyện đời mình mà như đang kể chuyện của người khác; tìm lại những kỷ niệm của bản thân mà tỉnh táo, không bị cảm xúc lấn át Hồi ức của người trong cuộc mà nhẩn nha như đang nhắc chuyện đã xảy ra đối với một ai đó, chả liên quan gì đến mình

Phong thái tự tại đó cũng thể hiện phần nào quan niệm nghệ thuật, nhận thức

nghề nghiệp của Tô Hoài Qua các tác phẩm mang tính chất tự thuật của ông, từ Cỏ dại, Tự truyện cho đến các cuốn sau này như Cát bụi chân ai, Chiều chiều, có thể thấy

rất rõ suy nghĩ của Tô Hoài về nghề văn và nhà văn Quan niệm ấy có thể có những điểm bất cập, chưa thỏa đáng, thế nhưng đó là suy nghĩ của riêng ông, rất rạch ròi, rất thật

Tô Hoài là nhà văn xuất thân từ tầng lớp bình dân, lấy con đường tự học để trưởng thành Ông tự học trong đời sống, tự học qua sách vở, học bạn bè, đồng nghiệp; tích lũy dần dần kinh nghiệm sống và kinh nghiệm viết Tuy vậy, cái làm nên nội lực, nguồn năng lượng chủ yếu của nhà văn Tô Hoài chính là khát vọng tìm ra một nghề để

“kiếm sống”

Sự gắn bó, niềm say mê với việc viết lách xuất phát từ nhu cầu mưu sinh chứ không phải thuần túy do cảm hứng văn chương Ông chuyên chú với việc viết lách trước hết và trên hết là bởi sự thúc bách của đời sống chứ không phải cảm hứng của kẻ tài tử, coi sáng tác văn chương là thú vui tao nhã Đối với Tô Hoài, viết văn là hành nghề để nuôi sống bản thân và gia đình Quan niệm đó cũng góp phần tạo nên cái gọi

là nhân cách văn hóa của Tô Hoài

Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn có nhận xét rất đúng về quan niệm và cách viết văn của Tô Hoài Ông cho rằng trong hoàn cảnh nghề viết văn ở ta còn nhiều tính chất nghiệp dư, tự phát, Tô Hoài là một trong số ít ỏi các cây bút đã sống với nghề với tất cả sự chăm chút, sự tận tụy của một người làm nghề viết theo lối chuyên nghiệp

Trong thực tế, không chỉ ở Việt Nam mà trên thế giới cũng vậy, một số người cầm bút hay có những quan niệm theo lối “cực đoan” về công việc sáng tạo của nhà văn Nhận thức của họ thường phát triển theo hai xu hướng trái ngược nhau; hoặc là quá đề cao, tôn thờ quá mức, thậm chí “thần bí hóa” công việc lao động sáng tạo nghệ thuật và thiên chức của văn chương, và cũng có hướng ngược lại, coi đó chỉ là chuyện

vô bổ, tầm phào, không đáng được coi trọng

Tô Hoài luôn giữ một sự mực thước trong quan niệm về sáng tạo văn chương cũng như vai trò, sứ mệnh của người nghệ sĩ Ông coi việc viết văn cũng là một công việc, bình thường và bình đẳng như bất cứ nghề nghiệp khác trong xã hội Và một khi tính chất của công việc được hiểu như thế thì vai trò của nhà văn cũng được hiểu theo hướng nghề nghiệp Theo Tô Hoài, nhà văn suy cho cùng cũng là một người hành nghề viết lách để kiếm sống; nhà văn dĩ nhiên có vai trò xã hội, nhưng đó không phải

là một cái gì đặc biệt, siêu phàm cả

Đối với Tô Hoài, văn chương thực sự bao giờ cũng gắn với đời sống, nảy nở tự nhiên, bắt rễ ngay từ thực tế đời sống Vì thế mà ở đâu có con người với những niềm vui, nỗi buồn, những ao ước thiết tha, những khát khao hạnh phúc… thì ở đó có văn chương Chính từ quan niệm như thế mà nhà văn luôn bám lấy đời sống thực tế để sáng tác Điều đó bộc lộ rõ trong nỗi ham muốn được đi để khám phá, học hỏi; đi để thu nhận kiến thức, hiểu biết nhằm phục vụ cho công việc viết văn của ông Đức tính ham đi, ham viết đã trở thành một bản tính bền vững ở Tô Hoài

Với các tập tự truyện, Tô Hoài cho thấy đức tính cần thiết của một người cầm bút chuyên nghiệp, đó là quan sát, suy ngẫm, ghi nhớ và ghi chép Những thao tác đó

rất quan trọng vì nó phục vụ đắc lực cho việc viết lách Trong Chiều chiều chẳng hạn,

những gì ông nhớ lại và kể ra không phải ngẫu nhiên, tùy tiện Những điều đã diễn ra,

có cả tốt lẫn xấu ấy là kết quả quan sát từ góc nhìn của riêng của nhà văn Nó sẽ hữu ích trong quá trình sáng tạo nên những tác phẩm cụ thể của ông

Trong Cát bụi chân ai, Chiều chiều, Tô Hoài thuật lại không biết bao nhiêu chi

tiết, sự việc vụn vặt, tưởng chừng như tình cờ, nhưng thực ra không hề ngẫu nhiên Nó

là kết quả được phát hiện và khám phá từ góc nhìn đặc trưng của nhà văn, tạm gọi là

“góc nhìn đời tư, thế sự”

Tô Hoài kể chuyện các nhà văn được cấp trên cử đi thực tế, xuống địa phương tham gia lao động sau cải cách ruộng đất Ông nhận ngay ra ý định thực chất của cấp trên về việc này là gì Họ để ông làm việc đó không phải để phục vụ cho yêu cầu viết lách gì mà cốt để cho văn nghệ sĩ thấy được “phong trào hợp tác xã đương lên” như thế nào, đi “cho mở mắt ra” Đấy là cái tinh ý, cái hóm hỉnh của nhãn quan nhà văn khi tiếp cận với các hiện tượng đời sống

Hoặc chuyện bản thân Tô Hoài được cử đi học trường Đảng và thực chất của việc học hành này; rồi chuyện đi nước ngoài lôi thôi nhếch nhác thế nào; chuyện làm trưởng ban khối phố với trăm việc bà rằn nhưng cũng nhờ đó mà hiểu cặn kẽ đến từng ngõ, từng nhà, từng số phận người dân thành phố thời bao cấp Cả chuyện trở lại xóm Đông – vùng nông thôn mới ở tỉnh Thái Bình với những mừng vui và trăn trở Chuyến

đi giúp Tô Hoài nhận ra được những đổi thay, những điều tốt đẹp ở một vùng quê từng tiêu điều sau “cải cách” Nhưng những gì được chứng kiến cũng khiến Tô Hoài lo lắng Ông nhanh chóng nhận ra và lên tiếng cảnh báo về một “cuộc sống mới” ở nông thôn đang dần dần biến tướng

Đọc tự truyện của Tô Hoài, dễ thấy những “khoảnh khắc” bùng nổ của tư duy tiểu thuyết như vậy Đó là cái nhìn, lối suy nghĩ về cuộc sống từ góc độ đời tư, thế sự Những ghi chép tủn mủn, vụn vặt trong tự truyện của ông rất đậm đà dư vị xã hội Sự biến đổi của lịch sử, âm hưởng đời sống thường nhật để lại dấu ấn rất rõ qua từng trang tự truyện, làm nổi lên bức tranh hiện thực đa diện Có thể nói, Tô Hoài đã tiếp cận lịch sử theo cách riêng của mình, tức là tiếp cận từ phương diện đời thường, với những chuyện đời thường của những con người bình thường …

Từ những chuyến đi, qua các tập tự truyện như Cỏ dại, Chiều chiều, Cát bụi

chân ai… người đọc thấy được một cách rõ ràng chất nghệ sĩ ở con người – nhà văn

Tô Hoài Đó là một tâm hồn nhạy cảm với thế giới thiên nhiên, năng lực quan sát tinh tường về con người

Bức chân dung tự họa của Tô Hoài không đứng riêng lẻ mà được hiện lên qua

sự “tương tác” với nhiều nhân vật khác Điều này cũng là lẽ thương tình bởi bản thân con người là một “sinh vật mang tính xã hội” Nhân cách của một người không chỉ phụ thuộc vào hành vi của bản thân mà còn liên quan đến mối quan hệ với cộng đồng

Qua mảng tác phẩm mang tính chất tự thuật, tự truyện của Tô Hoài, ta thấy ông gặp gỡ, tiếp xúc, sống với đủ hạng người, từ kẻ quê mùa, địa vị xã hội thấp cho đến trí thức, chính khách, những người thuộc giới tinh hoa Cách ứng xử, cách suy nghĩ, lối tiếp xúc đối với các đối tượng ấy được nhà văn mô tả rất cụ thể trong tác phẩm; và điều đó đã bộc lộ rõ nhân cách văn hóa của ông

Có thể nói Tô Hoài tự phác họa chân dung của mình theo một lối rất đặc biệt, vừa tả chân lại vừa biếm họa Nhân vật “Tôi” trong tự truyện là một con người cụ thể nhưng đồng thời cũng là một hình tượng mang tính điển hình cho cả một lớp người Vì thế mà từ chân dung của nhà văn Tô Hoài người đọc buộc phải ngẫm nghĩ nhiều về thân phận của những người trí thức một thời

Đó là những con người có thừa sự nhạy cảm, nhạy bén trước mọi biến thiên của thời đại, rất rành lý luận, lý thuyết nhưng lại tỏ ra ngơ ngác trước cuộc sống, thậm chí nhiều khi thành ngờ ngệch trước những chuyện thường ngày Chẳng hạn một Nguyễn Huy Tưởng với nhiều khát vọng, nhiều dự định lớn lao được ấp ủ, nhất là sáng tác về

đề tài Hà Nội; hay các văn nhân khác như Trần Huyền Trân, Nam Cao, Vũ Hoàng Chương, Vũ Bằng, Hoàng Trung Thông, Hoàng Cầm, Đặng Đình Hưng, Phùng Quán Hoàng Trung Thông…

Qua hồi ức của Tô Hoài, mỗi người văn nghệ sĩ, trí thức hiện lên với những diện mạo, những nét tính cách đậm nhạt khác nhau, nhưng đều rất gần gũi, thân thiết

Và tuy là những người có vị thế trong đời sống xã hội, nổi tiếng trong làng văn nghệ nhưng với Tô Hoài, họ đều là chỗ bạn bè với mọi tuế toái của cuộc sống bình thường

Tất nhiên là trong cuộc sống thường ngày, không phải lúc nào, với ai Tô Hoài cũng tỏ ra thân thiết như nhau Vẫn có những người nhà văn không thích gần gũi, cởi