(Luận văn thạc sĩ) Tư Tưởng Giáo Dục Của Fukuzawa Yukichi

Với những công lao đóng góp cho nước nhả, người Nhật tôn vinh ông là “oltaire của Nhật Bản ", người đem lại lính hỗn, động lực và sự hậu thuần tinh thẫn cho công cuộc Duy tân của chính

BỘ GIÁO DỤC VẢ ĐÀO TẠO DAI HOC DA NANG

Petras

DINH QUANG TRUNG

TU TUONG GIAO DUC

CUA FUKUZAWA YUKICHI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

2015 | PDF | 130 Pages

buihuuhanh@gmail.com

ĐÀ NẴNG ~ NĂM 2015

BỘ GIÁO DUC VA BAO TẠO

DAL HQC DA NA

Petras

DINH QUANG TRUNG

TU TUONG GIAO DUC

CUA FUKUZAWA YUKICHI

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60.22.80

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VÃ

Người hường dẫn khoa học: PGS.TS LÊ HỮU ÁI

ĐÀ NẴNG - NĂM 2015

Tôi cam đoan dây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liễu, kết quả nêu trong Luận văn lả trung thực và chưa từng được

ai công bổ trong bắt kỳ công trình nảo khác

Tác giả

Dinh Quang Trung

3, Đối tượng và phạm vĩ nghiên cửu 3 -4 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 4

$ Kết cấu cúa để tài eeeeeeseeree 3

CHUONG 1 QUA TRINH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIÊN TƯ

1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội vả tiền để văn hóa tư tướng a 1.1.1 Điễu kiện kinh tế - xã hội hi v4 7 1.1.2 Tiên đề văn hóa và tư tưởng ~-—-

1.2 Cuộc đời và sự nghiệp của Fukuzawa Yiukich, - 39

CHƯƠNG 2 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG

VE GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI 5!

3.2.1 Phê phán thói “hư học” cụ thể là Hán học vốn đang là

2.2.3 Tiếp thu có chọn lọc văn minh phương Tây trên cơ sở để

nghĩa quôc gia

2.4 Ảnh hưởng tư tướng giáo dục của Fukuzawa Yukichi đối với xã hội Nhật

2.5.1 Thực trạng giáo dục Việt Nam thời gian qua 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIÁO ĐÈ TẢI (Bản sao)

“Trong những năm gẫn đây mỗi quan hệ giao lưu giữa Việt Nam và Nhật

lẫn nhau giữa hai quốc gia cũng ngày cảng được chủ trọng Đặc biệt, sự đi lên kỳ diệu

của Nhật Bán bằng bản lĩnh dân tộc để trở thành một siều cường kinh tế, tiếp

thu văn minh phương Tây để hiện đại hóa đất nước mả vẫn giữ được bản sắc

văn hóa truyền thẳng dân tộc luôn là để tài hắp dẫn, thu hút sự quan tâm đối

tim hi

Bản đã đạt được nhiễu thành tựu tốt đẹp Việc nghiên cứ

với các nhà nghiên cứu của Việt Nam

„vào giữa thể kỷ XIX, với sự xâm nhập ỗ ạt của chủ nghĩa tư bán phương Tây, các nước phương Đông đều đứng trước những thử thách vô củng to lớn: hoặc bị xâm chiếm, biển thành các nước thuộc địa, hoặc từng bước trớ thành những nước phụ thuộc, hoặc phải kỉ kết những hiệp

ước bất bình đăng với các nước phương Tây Trước tình hình đó, ở các nước

phương Đông đều xuất các nhà tư tướng có chủ trương cải cách, mở cửa,

học tập nền văn minh phương Tây để tiễn kịp các nước phương Tây, bảo vệ độc lập chủ quyền cho đất nước Fukuzawa Yukichi của Nhật Bán là một nhả

tư tưởng như vậy

Fukuzawa Yukichi (1835 - 1901) là nhà tư tướng cấp tiến trong xã hội Nhật Bản cuỗi thế ký XIX, người mở đâu cho sự nghiệp hiện đại hỏa giáo dục, lâm nên táng cho những bước nhảy vọt của đất nước nhằm bắt kịp các nước phương Tây với tốc độ thần kỳ Với nhãn quan tính tế, nhạy cảm với thực trạng đất nước, lại được chứng kiến những biến chuyển sâu sắc trong giải đoạn giao thời từ chế độ phong kiến tiền lên xây dựng đất nước hiện đại

đã làm này sinh ở Fuzukawa Yukichi những tư tưởng cải cách sâu sắc, toàn

diện trên hẳu hêt các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, đời sống xã hội v.v Những

tư tưởng duy tân của ông, nhất là những tư tưởng về giáo đục được thẻ hiện

trong hàng loạt các tác phẩm mã ông đã viết và cho công bố trong suốt thời kỳ

từ năm 1866 đến năm 1899 mà điển hình kis “Tay dicong swe tình" (1866 - 1870), “Khuyến học"(§72 - 1876), “Thoát Á luận” (885), “Phúc ông tự truyện " (1899) v.v Với những công lao đóng góp cho nước nhả, người Nhật tôn vinh ông là “oltaire của Nhật Bản ", người đem lại lính hỗn, động lực và

sự hậu thuần tinh thẫn cho công cuộc Duy tân của chính phủ Minh Trị

Hiện nay, nước ta đang trong tiến trình đây nhanh sự nghiệp CNH,ĐH;

sự nghiệp cải cách giáo dục dang đặt ra những vấn đẻ cấp bách Trong quá

trinh cái cách giáo dục, chúng ta đã đạt được những thành tựu nhất định Tuy

nhiên, vẫn còn nhiễu vân để bắt cập, sai lim Vi vay, việc tìm hiểu tư tưởng cải cách giáo dục của nhà trí thức tiêu biểu của Nhật Bản vào giữa thé ky XIX - Fukuzawa Yukichi sẽ góp một phan vào việc tìm ra con đường cải cách giáo dục đúng đắn, hiệu quả hơn đối với nước ta hiện nay, Do đó, chúng tôi

chon vấn đề *Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi” làm đề tải luận

văn tốt nghiệp

2 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu một cách toàn diện tư tuởng của Fukuzawa Yukichi

về giáo dục, mục tiêu của luận van {a rit ra những bải học kinh nghiệm trong

sự nghiệp đổi mới toàn diện nền giáo dục hiện nay ở Việt Nam

Đổ thực hiện mục tiêu trên, nhiệm vụ của luận văn sẽ là:

~Một là, tìm hiểu những điểu kiện kinh tế ~ xã hội và tiễn để văn hỏa tư

tướng cho sự ra dời tư tưởng canh tân của Fukuzawa Yukichi

~Hai là, tìm hiểu những nội dung chủ yếu trong tư tưởng về giáo dục của

Fukuzawa Yukichi Tử đó nhận xét, đánh giả về những tiến bé va han ol

trong tư tưởng của ông về giáo dục, thấy được sự ảnh hướng của những tư

tưởng đó trong xã hội Nhật Bản đương thời, đông thời rút ra những bài học kinh nghiệm trong chiến lược phát triển giáo dục hiện nay ở nước ta.

Yukichi

~ Phạm vi nghiền cứu của để tải: Để tải tập trung vào những tác phẩm chính của Fukuzawa Yukichi như “Khuyến học ",“Thoát Á luận”, "Phúc ông

tự chuyện” và một số tác phẩm khác

4 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

~ Thông qua các trước tác và tải liệu hiện cỏ về Fukuzawa Yukichi, tác

giả sẽ phân tích, tổng hợp để thấy được những đóng góp và hạn chẻ tư tưởng

ng

ở Nhật Bản Từ đó rút ra bài học kinh nghiêm trong quá trình đổi mới giáo

của ông về giáo dục; tìm hiếu những điều kiện đưa đến sự áp dụng thành

dục ở Việt Nam hiện nay

~ Khi nghiên cứu đề tải này, tác giả quán triệt phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và chú nghĩa duy vật lịch sử; ngoái ra còn sử dụng các phương pháp khác như: quan điểm khách quan, quan điểm toàn diện, phân tích - tổng hợp lịch sử - lôgic, đối chiếu so sánh

5, Kết cầu của đề tài

Ngoài phần Mở đầu vả Kết luận, Luận văn gồm 2 chương vả 7 tiết,

6 Tình hình nghiên cứu của để tài

Nhật Bản từ lâu đã là đối tượng thu hút sự quan tâm nghiên cửu của

nhiễu học giả trên thế giới Ở Việt Nam, việc nghiên cửu Nhật Bản đã được

thực hiện với những ghỉ chép về các sự kiện liên quan đến hai nước trong thư tịch cổ, những công trình nghiên cứu và dịch thuật giới thiệu vẻ lịch sử, văn hóa Nhật Bản

Để cập tới vấn để tư tưởng duy tân vẻ giáo dục của Nhật Bản, nhất lá tư tưởng của Fukuzawa Yukichi, có hai công trình tiêu biểu Trước hết phải kể

đến chuyên khảo “Nhật Bản tư tưởng sử” 2 tập của Ishida Kazuyoshi Cong

trình nãy nghiên cứu rất căn bản những dòng tư tưởng của Nhật Bản từ khởi

dung tư tưởng duy tân vẻ giáo dục của Fukuzawa Yukichi

Ở nước ta, do nhiễu nguyễn nhân, việc đi sâu tìm hiểu về lĩnh vực này, còn hạn chế, chủ yếu là những chuyên khảo trình bày hết sức khái quát, chưa

mang tỉnh hệ thống

Công cuộc duy tân Minh Trị diễn ra đã làm thay đổi toàn bộ điện mạo

của đắt nước Nhật Bản Những thành tựu to lớn mà đất nước này đạt được đã

thu hut sự say mê nghiên cứu của đồng đảo giới nghiên cứu trong và ngoài

nước về hẳu hết các lĩnh vực cúa cuộc cải cách Trong đó, liên quan tới đễ tải luận văn có một số công trình nghiên cứu: Công trình “Niựf Bốn duy tấn 30 năm ° của Đào Trình Nhất Ở công trình này tác giả đã đễ cập đến nhiễu lĩnh vực, trong đỏ có lĩnh vực giáo dục và có để cập đến Fukuzawa Yukichi Công trình “Futuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tổ tự tưởng cải cách giảo duc”

iâ tiễn hành so sánh những, điểm tương đồng và khác biệt trong tư tướng về giáo dục của ha

của Nguyễn Tiển Lực, trong cuỗn sách này,

giáo dục - về phương pháp, nội dung Vị thể, những tư tưởng giáo dục của

Fukuzawa Yukichi chỉ được nghiên cửu ở mức độ nhất định mả chưa tập trung luận giải kỳ lưỡng Công trình "Phong tráo cải cách ở một số nước Đông Á giữa thé ky XIX - ddu thé ky XX" do VO Duong Ninh chủ biên, cỏ để cấp đến hai nội dụng: Cải cách Minh Trị ở Nhật Bản 1868 - 1921 vả cái cách giáo dục ở Nhật Bản thời kỳ Minh Trị duy tân Các công trình trên đã để cập

đến nội dung của công cuộc cải cách giáo dục, chỉ ra sự tác động, ảnh hưởng của nó đổi với xã hội Nhật Bán

cách trên lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Những điều chỉnh trong

chính sách đối ngoại và an ninh ở Nhật Bán Tuy nhiên, công trình nảy chủ

yêu nghiên cứu cải cách trong thời kỳ hiện đại (từ năm 1945 đến nay) Đáng

chủ ý là cuỗn sách nổi tiếng “Socien and Education in Japan” (Xã hội và giáo dục ở Nhật Bản) xuất bản năm 1982 của tác gid Herbert Passin, Công trình này đã nghiên cứu vả chỉ ra vai trỏ quan trọng của giáo dục giúp nước Nhật từ một nước kém phát triển vươn lên trở thành một quốc gia hùng mạnh Giáo dục 18 chia khóa để đưa đất nước Nhật Bản đạt được những thành tựu vĩ đại Tác giả trên cở sở so sánh hai giai đoạn trước và sau Minh Trị duy tân để làm rõ vai trỏ đặc biệt quan trọng của giáo dục Hơn thể, công trình này còn trích dẫn được nguồn tư liệu quý giá, về các tác phẩm nỗi tiếng của các học giả từ thời kỳ Tokugawa đến thời hiện đại (sau thế chiến thứ 2),

viết về giáo dục Nhật Bản đã được dịch sang tiếng Việt Đáng kế là cuốn “Giáo dục Nhật Bản" (2001) và tiện đại hóa giáo dục Nhật Bản " (3002) của Hội Thông tin Giáo dục Quốc

tế Hai công trình này đã nêu lên được những vấn đề căn bản về lịch sử giáo

sinh Do vậy, hai cuốn sách này cũng chí để cập đến Fukuzawa Yukichi ở một

chứng mực nhất định

Đặc biệt, trong cuỗn "Cñiân dung những nhà cải cách giá

trên thể giới” do công ty sách Alpha dịch, Fukuzawa Yukichi đã được

UNESCO dảnh giá là một trong 12 nha giáo dục tiêu biểu trên thế giới Ở công trình này, Fukuzawa Yukichi được nhắc đến khái quát về cuộc đời, sự

Liên quan trực tiếp tới để tai nghiên cứa là bải tham luận tại Hội thảo khoa học quốc tế “Tự tưởng giáo duc khai sing cia Fukuzawa Yukichi trong tác phẩm “Khuyến học" của tác giá Nguyễn Việt Phương Tác giá đã lâm rõ

được một số nội dung quan trọng trong tư tưởng của Fukuzawa Yukichi vẻ

giáo dục trong tác phẩm “Khuyến học ” như chủ trương xây dựng nên thực học trên nền tảng khoa học hiện đại phương Tây, giáo dục tinh than khoa học phương Tây để khơi dậy tính cách độc lập, sáng tạo của quốc dân Nhật Bản v.v Tuy nhiên, bài tham luận cũng chí được khái quảt một số tư tướng chủ yếu được thễ hiện trong pham vi tic phim “Khuyén hoc" la chủ yếu, song bên cạnh đó nó còn được thé hiện trong một số tác phẩm khác của ông

Ngoài ra, còn một số bài viết trên các tạp chí như Nghiên cứu Đông Bắc

Á, Nghiên cứu Lịch sử và Triết học như:

-Dương Thị Nhẫn “Anh hudng của tư tưởng canh tán vẻ

Eulu=awa Vulichi đối với xã hội Nhất Bản", Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc

“Trong quá trình nghiên cứu, tác giả luôn tôn trọng và có kế thừa chọn lọc những kết quả nghiền cửu đó.

VE GIAO ĐỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI

1,1, Điều kiện kinh tế - xã hội và tiền đề văn hĩa - tư tướng

Cơng cuộc duy tân nửa sau thế kỷ XIX là một trong nhữ: 2 su kiện quan

trong nhất trong lịch sử Nhật Bản, nĩ đã mớ đường cho việc biến nước Nhật Bản phong kiến thành một nước tư bản chủ nghĩa, làm cho đất nước thốt khỏi số phân nước thuộc địa Minh Trị duy tân đã dẫn dễn quá trình cơng nghiệp hĩa khiến nễn kinh tế Nhật Bản phát triển kỳ diệu trong 30 năm cuối cia thé ky XIX va dua dit nước này trở thành một nước “phi quđc cưởng binh”

Cũng như bất kì cuộc cải cách nào trên thế giới, thành cơng của nĩ phụ thuộc rất nhiễu vào điểu kiện bên trong, những yểu tổ tự thân luơn cĩ ý nghĩa quyết định Điễu đặc biệt ở Nhật Bản đĩ là, họ đã "ao ra được một mơi trưởng bên trong thuản lợi để nừ đồ tân dụng được tới mức rối đã những

thuận lợi trong mơi trưởng chính trị và kinh tế quốc rễ, đồng thời đối phĩ

được một cách hữu hiệu với những thách thức từ bên trong cũng như bên

ngồi ” [55, tr.41] Cĩ thể khăng định rằng, những chuyên biến về kính tế,

chỉnh trị, xã hội văn hĩa, tư tưởng giai đoạn nảy là động lực chủ yếu nay sinh lâm tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi nĩi chung và đặc biệt là tư tưởng

về giáo dục nĩi riêng

1.1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội

Sau gin 2 thé ky theo đuổi chỉnh sách đĩng cửa đất nước, cịn gọi là

chính sách “7ừ quốc ” (Sakoku), bước sang thé ky XIX, lich sit Nhat Ban Iai đứng trước những thách thức mới Cùng với sự khủng hồng kinh tế - xã hội

trong nước ngảy cảng trở nên gay git, chỉnh quyền Tokugawa cũng thưởng

lược vả tiểm năng kinh tế của nhiều nước phương Đông, các nước nảy đều

muốn mở rộng ánh hưởng, giảnh ưu thể ở đắt nước được coi lả cửa ngõ của khu vực Bắc Thái Bình Dương Do đó, từ đầu thể kỷ XVIHI, các nước Hả Lan, Anh, Pháp, Mỹ v.v đều cứ đại diện của mình cùng nhiễu đoản tàu đến Nhật

Bản, đề nghị mở cửa để mỡ rộng quan hệ giao thương, nhưng Edo vẫn kiên

quyết giữ nguyên chính sách cũ cúa họ Mượn danh nghĩa của Công ty Đông

Án Hã Lan, một số tảu Mỹ cũng đã thám nhập vào hải phận Nhật Bản, đồng

thời yêu cầu Mạc Phủ từ bỏ chính sách tòa quốc Tham vọng đó của Mỹ thể hiện rõ trong tuyên bố của Bộ trưởng Ngoại giao John Quicy Adams: “Ste

te mệnh của các quốc gia Cơ Đốc giáo là mở cửa Nhật Bản và Nhật Bàn phải dap ing

nảo lại có thể từ chối trách nhiệm của mình vì lợi Ích chung của nhân loại"

w đó Cơ sở của sứ mệnh đỏ là ở chỗ, không có một dẫn tộc

135, tr.54] Núp dưới chiêu bài “lợi íeh chưng của nhân loại” cho đến giữa thể kỹ XIX, Mỹ đã không ngừng gây áp lực với Nhật Ban, Nam 1853, Edo đứng trước một biển cổ đột ngột khi một lực lượng hải quân không lồ dưới sự chỉ huy của Matthew C Perry tién vào vịnh Tokyo mang theo bức thư của

Tông thống M Fillmore yêu cầu Nhật Bản mở cửa Tình thể chính trị đó buộc chỉnh quyển phong kiến phải suy tỉnh kỹ lưỡng các khả năng xảy ra nhằm bảo

vệ chủ quyền đất nước Trong khi Mạc Phủ Edo dang lủng túng đi tìm giải

pháp, ho lai bi kẹt vào thé “tidn shoái lưỡng nan” khi lực lượng của Perry trở

lại Nhận thấy nguy cơ của một cuộc chiến tranh đang đến gần, hơn nữa tiêm lực của đất nước quá yếu, tháng 3 năm 1854 chính quyển Tokugawa quyết định nhượng bộ kỷ kết */iệp ước hỏa bình và hữu nghị " với Mỹ, chấm dứt hơn 2 thế ký thực thi chính sách tòa quốc Từ đây, chính quyền Nhật Bản luôn

Như vậy, thay thế cho vị trí Hà Lan, đến giữa thể kỹ XIX, Mỹ đã trở

thành trọng tâm hàng đầu trong chiến lược phát triển quân sự vả ngoại giao

của Nhật Bản Việc đổng ý mở cửa, ký kết các hiệp ước thương mại với

nước phương Tây của chính quyền Edo, rồ ràng đã gây ra nhiều hậu quả

nghiêm trọng với xã hội Nhật Bản Nhưng bên cạnh những hệ quả tiêu cực ấy,

cũng phải thấy rằng, chủ trương mở cửa là giải pháp tình thể giúp cho Nhật

Bản tránh phải đương đầu một cuộc xâm lược vũ trang của các nước phương

Tây trong thể bị động, “Đó là quyết định có tính chất chiến lược của chính:

c, khắc phục tél] Hơn nữa, nó còn giúp cho Nhật Bản tái hoa nhập với những biến chuyển

quyền Edo nhằm bảo vệ an ninh quốc gia sự thống nhất đắt m

Tình trạng mắt cân đổi nghiêm trọng trong cản cân thương miạ

chung của nền kinh tế thể giới Chỉnh sách mớ cửa cũng giúp cho người Nhật

nhận thức rồ hơn về sự lạc hậu của mình với thể giới, từ đỏ thôi thúc họ quyết tâm di tới cải cách, đưa đắt nước sang một diện mạo mới

Có thể khẳng định rằng đặc trưng căn bản của chế độ kinh tế Nhật Bản thời Edo là cơ chế tự chủ của mỗi lãnh địa Theo sự phân chia này, Mạc Phủ

là lãnh chúa giữ phân đất đai lớn nhất, các lãnh chủa ngoại phiên gồm thân

phiên (shimpan), phé dai (fudai) và ngoai phién (tozama daimyo) Viée phan chia này giúp cho chính quyền có thể kiếm soát được sức mạnh cũa các tozama daimyo vốn là những lãnh chúa luôn cỏ khuynh hướng chống lại

chính quyền trung ương Sức mạnh kinh tế của các lãnh chủa nảy “đóng vai

1rd then chét trong suỗi tiến trình cải cách và thực tế đã trở thành lực lượng tiến phong trong phong trảo cài cách" [S2, tr64]

Là một nước châu Á, cơ sở kinh tế chủ yếu dựa vào sản phẩm nông

nghiệp tự nhiên, chính quyền Edo đã có một số chính sách tỉch cực khuyến.

khích ngành kinh tế truyề

đầm lây được khai hoang; hệ thống tưới tiêu được xây dựng; những tiến bộ

thống này phát triển Nhiễu diện tích đất khô cần,

trong cái tao giống va việc gieo trồng một số loại giống mới; công cụ cho thu

hoạch sản phẩm nông nghiệp được cái tien, v.v Vì vậy, năng suất lao đồng

tăng lên nhanh chồng “zữ /9,7 rriệu koku năm 1960 lén 46,8 triệu koku nam 1870” [36, tr63] Nhờ đó đời sống nhân dân cũng được cải thiện Ngoài lúa

là cây lương thực chỉnh, nông dân còn trồng kê, đâu tương, dâu tắm, v.v Điều đáng chú ÿ lả, nhiều điện tích trồng lủa trước đây đã được chuyển sang chuyên canh trồng một số loại cây công nghiệp, cây đặc sản Sự phát triển

theo xu hướng này không những tạo ra khỏi lượng sản phẩm phong phú mà còn 1a nguồn cung cấp nguyên liệu cho các công xưởng thủ công Điểu này cũng đánh dẫu sự phát triển về chất trong kinh tế nông nghiệp Nhật Bản, Từ đầu thể kỹ XIX, nên kinh tế nông nghiệp ngày cảng có khuynh hướng thương mại hóa Kết quả là nó đã tạo ra một chu trình mới cho sản xuất nông nghiệp, thúc đẩy nhanh chóng quá trình tạo ra sản phẩm hàng hóa, nông thôn Nhật Bản đã mang trong mình một diện mạo mới Ruộng đất tr hữu ngày một nhiễu, hiện tượng mua bán đất, xâm phạm đất công dẫn dẫn trở thành hiện tượng phổ biến Đặc biệt, ở nhiễu nơi nông đân không sản xuất nông nghiệp nữa mà chuyển sang làm hàng thủ công hay chế biển những sản phẩm nổi

tiếng của địa phương Mối liên hệ giữa các thành phần kinh tế trong bản thân

mỗi lng và giữa từng làng với liên lảng, giữa các làng nông nghiệp, làng thù công nghiệp và làng buôn với nhau không ngừng được mở rộng Quan hệ đỏ

đã tạo ra một mạng lưới liên kết kinh tế trong nông thôn, từ đó hình thành nên

môi trường kinh tế vùng và sự liên kết vừa tương hỗ, vừa phụ thuộc giữa các

vùng kinh tế, Chỉnh các vùng kinh tế đó là cơ sở để dẫn tới sự gắn kết chặt chẽ giữa kinh tế nông thôn và kinh tế thành thị cũng như với mạng lưới kinh

tế chung của cả nước.

Những chuyển biển đỏ đã tác động sâu sắc đến xã hội và đời sống nông

thôn Chế độ lĩnh canh thay đổi, quan hệ trong nông thôn ngảy cảng phức tạp,

nông dân ngây cảng phụ thuộc nhiều hơn vào các ngành kinh tế phi nông

nghiệp Đặc biệt, những gia định giảu có cũng có khuynh hướng tách ra khỏi

công đồng tương trợ kình tế trước đây đẻ trở thành những đơn vị kinh tế độc

lập Trong khi đó, những hộ nông đân nghẻo bị bần củng hóa phải cẩm cổ

ruộng đất hoặc phái bán cho địa chủ, thương nhân vả trở thảnh tả điển Do bị mắt đất hảng loạt, nông dân đành phải bỏ làng quê vảo làm thuê trong các xưởng sản xuất thủ công hoặc chuyển sang buôn bản trong các chợ lảng hay

vào thành thị kiếm sống Tuy nhỉ

đưa nông dân thoát ra khỏi cảnh khôn cùng bởi sự áp bức mới và những bắt

ôn xã hị

quyển Theo thống kê, “rừ năm 1590

thành thị cũng không phải là nơi có the

Không còn lựa chọn nào khác, họ phải đứng lên chồng lại chính

năm 1867 trong khoảng thời gian

378 năm đã diễn ra 2809 cuộc đấu tranh của nông dân, trong dé eb 1192 tran xúy ra trong khoảng 67 năm ngay trước Minh Trị dụy tân” |45, tr 36-37] Mặc

dù phẫn lớn các cuộc khởi nghĩa này đều bị thất bại nhưng chúng đã giáng một đòn mạnh mẽ vào chính quyền Mạc Phủ và góp phẩn làm cho chính

quyền này bị suy yếu rõ rệt

Những biển động trong kinh tế nông nghiệp đã phần nảo kích thích sản xuất thủ công nghiệp đạt đến mức độ phát triển vượt bậc Trên cả nước đã hình thảnh nhiều trung tam thu công nghiệp lớn Có công trường thủ công thu hút tới hàng ngân lao động Cuối thời Tokugawa, các nghành thủ công nghiệp

thư hút trên 20% dân số trên toàn quốc Nhờ có chuyên môn hóa vả đầu tư kĩ thuật, một số hàng thủ công của Nhật Bản lúc đó đã đạt đến tỉnh xảo nỗi tiếng thế giới như lụa, đồ sử, sơn mài Nếu như vào dau thé ky XVI, Nhật Bản vẫn phải chủ yêu nhập khẩu tơ lụa từ Trung Quốc thì chí mấy thập kỷ sau đó, sau khi theo đuổi chỉnh sách “đông cửa”, trước nhu cấu bức thiết của thị

trường trong nước, nghành sản xuất tơ lụa ở Nhật Bản đã đạt được sự tăng trưởng mạnh mê, chất lượng và số lượng của mặt hảng này không ngừng

được nâng cao Từ sau năm 1858, thực hiện “Hiệp ước hữu nghị, thương mại

va hang hai” voi M9, to lụa trở thành mật hàng xuất khẩu lớn nhất ở Nhật Ban, dat giá trị ngang với tổng ngân sách hàng năm va duge coi “ld di san lon

nhất của thời kỳ Edo dé lại cho thời đại ngày nay

Điều đáng chủ ý là tir các cơ sở sản xuất, công trường thủ công, không ít

chú hàng đã mở rộng kinh doanh sang các lĩnh vực khác như khai mỏ, luyện kim, vận tải, thương mại, ngân hàng Trường hợp Mitsui lả một ví dụ Gia đình này vốn làm nghề nẫu rượu sake ở tỉnh Ise, sau đó mở thêm hiệu cằm đổ

và cho vay nặng lãi Chuyển về Edo kinh doanh năm 1673 rồi trở thành viên chức ngân hàng của Mạc Phủ năm 1691 và là đại điện tải chính của nhiều lãnh chúa

Một đặc điểm nữa cũng phái lưu tâm lả phần lớn các tập đoàn tư bản công nghiệp năm giữ mạch máu then chốt ở Nhật Bản sau này đều nguồn gốc

từ thương mại Những nhà kinh doanh lớn đẫu tiên dưới thời Tokugawa chính

là tẳng lớp Samurai Họ được chính quyển trung ương và địa phương giao cho

quản lý, phụ trách các nghành sản xuất, buôn bán, thuế quan Nhờ tích lũy kinh nghiệm và lợi nhuận, những công chức hành chính này dẫn dẫn trở thành thương nhân Các thương nhân đỏ là chỗ dựa tin cậy cho quan lại phong kiến

trong chính quyền khi cần nguồn tải chính Ngược lại, họ luôn được chính quyền nâng đỡ, che cho vẻ chính trị, tạo điều kiện sản xuất, kinh doanh

Nhưng sau khi Nhật Bản “đóng cửa” đất nước, phương thức kinh doanh của

các thương nhân — quan lại bắt đầu tỏ ra xơ cửng không còn đáp ứng được sự chuyến biến mau lẹ của những hình thức vận đông mới của trong đởi sống kinh tế Những người trong số đó đành phải từ bỏ địa vị vốn cỏ của mình cho đội ngũ doanh thương ~ tư sản mới xuất thân tử tằng lớp “hẻn hạ “ như những.

người sản xuất, những thị dân (chonin) v.v Loai thuong nhân mới nảy tổ chức phường hội buôn bản của mình rất chặt chẽ, nhưng năng đồng, dễ thích ứng được với biến động của thị trường, Hoạt động của các phường buôn đều

do những người cảm đầu thâu tóm, điểu hảnh Qua quá trình cạnh tranh,

những phường hội có ưu thế đã từng bước chuyển thánh các tập đoàn kinh

doanh lớn Thể lực của họ không chỉ bó hẹp trong cộng đồng buôn bán mà

còn có ảnh hượng đến cá đời sông chính trị ở Nhật Bán lúc đó Các thương

nhân lớn ở Osaka, Edo chính là những người quyết định giả cả, tý giả hỗi đoái

trong cả nước

Việc tập trung một khôi lượng hàng hóa vào các đô thị và nhịp độ tăng trưởng trong lưu thông, trao đối thực sự là môi trường thuận lợi cho thị trường tiên tệ ra đời Từ đây, các ngân hàng đã được thành lập, các hình thức thanh toán tiên lợi cũng theo dé ma xuất hiện Sự tham gia của các chủ ngân hàng, thương nhân lớn vào ban điều hành với sự phối hợp quản lý của chỉnh quyền trung ương trong hệ thống ngân hàng đầu tiên quan trọng này đã góp phần giữ cần bằng thị trường tiền tệ, dn định sản xuất, tạo ra mạch máu lưu thông kinh

tế trên toàn quốc Điều này đã đánh dấu sự phát triển tương đối cao so với các

nước khác trong khu vực cùng thời

Quá trình tập trung một tỷ lẽ lớn dân số vảo sống trong các thảnh thị đã kích thích sức mua vả nhu cầu tiêu dùng ở Nhật Bản Sự phát triển của các

thành thị mã gắn với nó là quả trình đô thị hóa đã tạo ra môi trường thuận lợi cho nhiều ngành kinh tế đạt được những tăng trưởng vượt bậc Với vị trí là

trung tâm kinh tế, chính trị và văn hỏa, thành thị đã góp phẫn trọng yếu trong việc tạo ra điện mạo phát triển mới trong đời sống xã hội Nhật Bản Mặc dù chưa hội đủ những điều kiện đề có thể trở thành những thực thẻ phát triển độc lập như các thành thị Tây Âu trung đại nhưng nhiễu thành thị Nhật Bản với

vai trò chủ đạo của kinh tế công - thương nghiệp đã chửa đựng những đặc tỉnh phát triển khác xa các thành thị châu Á cũng thời

“Trước xu thể mở rộng cúa hệ thông thương mại quốc tế trí là một

lĩnh vực tiểm năng của châu Ả, ngoại thương Nhật Bản thời Edo đã có nhiều phát triển nỗi bật Việc tham gia vào hệ thông thương mại quốc tế đã đề lại

nhiễu kinh nghiệm quý bảu cho Nhật Bản không những trong lĩnh vực kinh tế

mà còn ở các vấn đề chỉnh trị va đặc biệt trong nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền

dân tộc Quyết định mở cửa cúa Nhật Ban với thể giới một mặt tạo thuận lợi

để một số ngành công nghiệp trong nước phát triển, đẩy mạnh xuất khẩu với

khối lượng lớn với những mặt hảng “đặc sản” của Nhật Bản như: trà, tơ lụa v.v Nhưng mặt khác, Nhật Bản đã phái đương đầu với những thách thức lớn

Nền kinh tế lúa gạo ngày càng mắt đi vai trò độc tôn và không đơn thuần

mang tỉnh “thuần nông” như trước Sự phát triển của nông nghiệp mang tinh thương mại đã tạo ra một chu trình mới cho sự tăng trướng nông nghiệp và

phục vụ cho sản xuất kinh tế hàng hóa Chuyên biển này đã tạo ra một khối lượng sản phẩm phong phú, đồng thời nó còn kích thích nhu cầu tiêu dùng và

mớ rộng thị trường Tắt cà những yêu tổ đó đã tạo ra năng lực tập trung cho quả trình tích tụ tư bản Điểm đặc biệt của thời kỳ này là, các thành tố kinh tế mang đặc trưng tư bản chủ nghĩa đã từng bước phá vỡ và cuối cùng làm tan rã trật tự kinh tế vốn có, Như vậy, “bước phát triển đó được coi là một trong.

những "lực lượng vật chất" cất yếu quyết định sự thành công của cách mạngMinh Trị" [36, tr64]

Cũng cần nhắn mạnh thêm rằng, sự thâm nhập của kinh tế tiễn tệ và xu

hưởng thương mại hóa kinh tế đã lắm lung lay tận gốc cơ sở kinh tế của tẳng

lớp quý tộc phong kiến Quy mô và khối lượng sản phẩm của các công trường

thủ công, các công xưởng sản xuất, quá trình tập trung tư bản vào trong tay

một số ít người, sức mạnh của kinh tế tiền tệ, thương mại hỏa ngảy cảng cao

v.v là “bé đỡ” cho sự thành công của những chuyển biển về chính trị ở Nhật Bản những năm sau đó

Khuynh hướng thương mại hóa trong kinh tẾ nông nghiệp ngày cảng có

những XIX Ruộng đất tư hữu ngày một nhiều,

ến chuyền sâu sắc khi bước sang thế kỷ

lện tượng mua bản ruộng đất, lẫn chiếm tải sản nhà nước không

phải là chuyên hiếm thấy ở nông thôn Thu nhập từ nông nghiệp của nông dân, võ sĩ lãnh chúa cho chỉnh quyền trung ương không cỏn đủ để đáp ửng nhụ cầu tiêu dùng ngày càng lớn Chính vì vậy, nhiễu biện pháp kinh tế đã được đưa ra nhằm kích thích sản xuất, tăng nguồn thu Phẫn lớn các hộ nông dân Nhật Bản thời ky này đều làm thêm nghề phụ hoặc buôn bản nhỏ Ở một

số vùng, tỷ lệ thu nhập phi nõng nghiệp cao hơn cả thu nhập từ nông nghiệp

từ 2 đến 7 lẳn, Điều đó đã thôi thúc nông dân bỏ đất chuyên sang kinh doanh

hay vào làm thuê trong các công xưởng ở thành thị đễ có thu nhập cao hơn

Đặc biệt, nhiều ngành sản xuất mới ra đời và cạnh tranh với nhau khiển cho

giá thuê nhân công không ngừng tăng lên Lúc này, ở Nhật Bản lao động lim

thuê đã từng bước thay thể cho truyền thống lao động phục vụ Phần lớn các

hợp đông, các thỏa thuận thuê nhân công được tỉnh theo từng năm, từng tháng

thậm chỉ từng ngày, Thị trường nhân công thực sự đã hình thành cá về mặt số lượng và chất lượng, chuẩn bị nguồn lao động có ký luật, trình độ tay nghề cho các ngành công nghiệp hiện đại Có thẻ thấy rằng, đặc điểm quan trọng.

nhất ở thời kỳ này là sự phát triển mạnh mẽ của thương mại ở Nhật Bán đã

góp phần đưa đến sự tăng trưởng kinh tế từng bước thay đổi diện mạo đời sống nhân dân, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển một nên kinh tế hiện

đại ở giai đoạn sau này

Tóm lại, những biến chuyên kinh tế nêu trên không khỏi gây ra chấn động xã hội Sự phân chia các giai tầng xã hội thành: sĩ, nông, công, thương của chỉnh quyền Tokugawa nhằm ổn định chính trị, khăng định địa vị, bôn phân của tầng lớp người cũng không thể nảo ngăn cản được khuynh hướng

phân hóa tự nhiên Những người theo triết lý Không giáo dù để cao nghề nông, tính cân kiệm như là giá trị đạo đức quý đến đâu thì cũng không thể quay lưng trước sức cuỗn hút của đồng tiễn Xã hội Nhật Bản ở thời kỳ

nhưng đã chứa đựng lòng nó những tiên đề kinh tế tư bán chủ nghĩa Vì vậy, trong quá trình

‘Tokugawa tuy vin mang tinh chit nông nghiệp phong kí

vận động của thiết chế chính trị - kinh tế ở thời kỳ này chúng ta luôn thấy những biểu hiện rõ nét của đặc tính đó

Từ cuối thể kỹ XXVI, trước những biến chuyên của đất nước, Hiđeyoshi

đã chủ trương chia xã hội ra thành 4 đăng cấp: sĩ, nông, công, thương Sang

thời ky Edo, dia vj xã hội của các đăng cấp đã được xác định Thị dân

(chonin) là tên gọi của 2 đẳng cấp 1a the thủ công và thương nhân, có địa vị

xã hội khác biệt so với các đẳng cấp trên, đặc biệt là võ sĩ, những người được

coi

có nguồn gốc cao quỷ, nắm giữ vai trỏ thông trị xã hội Việc phân chia

xã hội thành đẳng cấp như vậy nhằm mục đích ôn định chính trị, khẳng định

địa vị của từng đăng cấp khác nhau Tuy nhiên, đo tác động mạnh mẽ của nên kinh tế - xã hội đã dẫn tới sự phân hóa giữa các đẳng cấp, làm đảo lộn trật tự

xã hội, gia tăng mẫu thuẫn,

Sự phát triên của một nền kinh tế thương mại tất yếu kéo theo sự thay đổi của các tầng lớp xã hội mà lớn nhất có lẽ là tằng lớp võ sĩ (samurai) Tang

lớp này hình thành từ hàng ngũ quân nhân đã có vai trò to lớn thời trung cổ,

khi chiến tranh phong kiến thưởng xuyên diễn ra giữa các lãnh chủa (daímyo)

'Từ chỗ là những võ sĩ kiêm địa chủ nông thôn đến thời kỷ này họ đã thành thị

dân Kinh tế tiền tệ ngây cảng đóng vai trò quan trọng trong nên kinh tế quốc

dân, vì thể, lủa gạo không còn là tiêu chỉ phân biệt giảu nghèo, thay vao do 1a

sức mạnh của đông tiên, Mặc dù, nhiều lãnh chúa vẫn có nguồn thu nhập lớn

từ sản phẩm nông nghiệp song nỏ không đủ trang trải cho nhu câu sống ngày

một tăng của họ Không ít lãnh chúa, kể cả những lãnh chúa có thế lực cũng

phải nhở cây đến nguên tải chính của các thương nhân giàu có và mặc nhiên

họ ngày cảng phụ thuộc vào các thương nhân đó

Để xây dựng một chính quyển phong kiến tập trung vả đủ sức mạnh đảm đương những công việc phức tạp nảy sinh trong điều kiện xã hội mới, một bộ phân võ sĩ đã trở thành những viên chức hành chính chuyên nghiệp

Tuy nhiên, họ vẫn trưng diện hai thanh gươm và các lễ nghỉ truyền thống

của mình, Sự trung thành trong xã hội truyền thông Nhật Bán tôn tại theo kiểu phả hệ: các võ sĩ cấp dưới trung thành với võ sĩ cấp trên, võ sĩ cấp trên trung thành với lãnh chúa, lãnh chúa trung thành với Tướng quân còn Tướng quân trung thành với Thiên hoàng, Họ tuyệt đổi coi trọng lỏng trưng thank, nd

các mỗi quan hệ gia đình Kiểu quan hệ thứ bậc

loạt các nghỉ thức, quy định chặt chẽ khác Đây là một phẩm chất cỏ ÿ nghĩa

quan trọng, ảnh hưởng đến tỉnh cách của người Nhật Bản cho đến ngảy nay, “'

Tõ sĩ đạo là loài hoa cỗ liều của đất nước chúng tôi, cũng như hoa anh đào là biểu trung của Nhật Bản, Hoa này cũng không phải là vật mẫu khô cằn cúa đạo đức cả xưa, được giữ trong bảo tằng cây cỏ khô của lịch ste” (26, 37)

Mặc đù đều được gọi chung là võ sĩ nhưng sự phân tẳng giữa các bộ

phận trong đẳng cấp này lả rất sâu sắc Sự khác biệt đó không chỉ được thế

lên ở sự giảu có, ảnh hưởng chính trị, cơ hội học tập mả ở cá khả năng thing tiến vả sự kính trọng trong xã hội Đầu thời đại này, sự sung túc của quốc gia chủ yếu dựa vào nông nghiệp mà phản lớn là thuế khóa rất nặng nẻ của nông

dan đóng góp cho tưởng quân vả lãnh chủa và qua họ tới các võ sĩ Tuy nhiên,

khi nền kinh tế thương nghiệp phát triển, tằng lớp võ sĩ do vẫn dựa vào nông

nghiệp theo cung cách phong kiến nên ngảy cảng chỉ nhận được một phần nhỏ thu nhập của quốc gia Đến cuối thời kỳ nảy, nhiều võ sĩ phải thường

xuyên sống trong cánh thiêu thôn, nợ nần Do nghẻo túng, họ đã nhận con của

các gia định thương nhân làm con nuôi để đối lấy một khoản tiễn hoặc được vay nợ Ngược lại các thị dân, thương nhân giàu cỏ cung sẵn sảng chấp nhận

làm ăn hay

có cơ hội tiến thân Để hạn chế tinh trang ban cing héa của ting lap võ sĩ, Mạc Phũ đã phải ban hành nhiều chính sách cái cách kinh tế như: cải cách chế

mua bán nhằm rong cho con cái hoặc gia đình mình được dễ

độ thuế, phát triển nông nghiệp, tiết kiệm v.v nhưng hẫu như không đem lai kết quả Đến cuỗi thời kỳ Tokugawa, nguồn lực tài chính của nhả nước tro nên suy yêu rõ rệt, không còn đủ khá năng quản lý đất nước một cách hữu

hiệu Đại bộ phận giới thống trị phong kiến, nhất là những người lớp dưới đều rơi vào cảnh nghẻo túng Chế độ Mạc Phú tổn tại trên cơ sở thực hiện quyền

È ruộng đất và kinh tế nông nghiệp đã mắt dẫn đi chỗ dựa căn bản

phần cấp

nhất của minh, do vậy không còn đủ sức kiểm soát các lãnh chia và duy trì

trật tự xã hội, Điều tự nhiên là, các đăng cấp bình dân bắt đầu thay thế đẳng

cấp võ sĩ trong việc nắm giữ sức mạnh kinh tế dat nước Vã sau này chính họ,

cùng với võ sĩ cấp tiến là một trong những lực lượng tiên phong lật đổ chế độ phong kiến ở Nhật Bản.

éu, đời sống cúa nhân dân cũng có sự chuyển biển mạnh

khiến cho tng lop vd sĩ bỏ ruộng đất kéo lên Edo và các thủ phủ phiên

nhất đất nước, đã cho phép các làng nông dân có vị thể tự chủ hơn so với trước kỉa Các cơ quan hành chính phong kiển thực hiện luật lệ của mình thông qua người lý trưởng Hội đồng ở làng bao gồm đại diện của các gia

đỉnh có ruộng và đôi khi lá tá điền là cơ quan ra quyết định chủ yêu ở lảng Mỗi làng đều có những quy định, tập tục riêng được thực hiện thông qua

các hình phạt khác nhau, Các làng phái đỏng thuế cho Mạc Phủ và các phiên với mức 40 hoặc 50%, số thuế này không chỉ để phục vụ cho chinh pha ma

tới 7% dân số, Hình thức tổ chức như

thế đã tạo ra một xã hội ôn định và trật tự ở vùng nông thôn; tạo ra những

còn phục vụ cho toàn bộ tẳng lớp võ

người nông dân kinh đoanh tài giỏi; tạo ra một giai cấp nông dân mạnh mẽ có giáo dục để rồi sau đó bộ phân này trở thành xương sống của giới lãnh đạo

cấp trung gian và tẳng lớp trung lưu ngảy cảng quan trong ở Nhật Bản hiện

đại Không những thế, nó còn giúp cho nước Nhật sau thời kỷ phong kiến

không còn những thải ấp thuộc sở hữu của tằng lớp quý tộc phong kiến cũ nữa Tuy nhiên, mặt trái của nó lại tạo ra một tẳng lớp tá điển ngày cảng đông

đảo, trở thành một vấn để nghiêm trọng của thời hiện đại

Bước sang thể kỷ XVIH, sự biển đổi vẻ tính chất của nên kinh tế được

thể hiện rất rồ trong cấu trúc làng xã khi mà quan hệ giữa địa chủ (hay lãnh

chúa) và ta điền đã thay đổi so với thời kỳ trước Lúc này họ chia thành nhiễu đơn vị tô chức nhỏ (không hoàn toản phụ thuộc vào một chú đất) đẻ tự kiếm sống bằng nhiều việc như: cảy cấy, lảm thuê cho các thương nhân, thợ thù công ở thành phố, bán các sản phẩm thủ công tự sản xuất bằng các nguyên liệu địa phương Rõ rằng, quan hệ giữa địa chủ, lãnh chúa với nông dẫn dần

dẫn không còn mang nặng mối quan hệ gia đình nữa bởi người nông dân hoàn toán trở thành người lắm thuê khi không có tải sản gỉ đảng kế ngoài sức lao

động của chính mình

Khi có thiên tai, địch bệnh thì nông dân nghéo 1a những nạn nhân trước tiên phải gánh chịu và không côn cách nảo khác họ phái bó làng đi kiếm ăn và

không ít người bị lưu manh hóa Một nghịch lý là cho di tng san phẩm nông

nghiệp tăng nhưng lợi ich chỉ đến với một số ít tầng lớp có đặc quyền, đặc lợi củn sự nghẻo khổ trút lên vai hấu hết giai cấp nông dân Tuy nhiên, khi chống

lại những sai lầm trong hệ thống quản lý ruộng đất của chính quyển thì nông

dân nghẻo lại là lực lượng chính mã các gia đình giảu có cần phái liên kết

‘Tho thú công, thương nhân và nông dân là bộ phận đông đảo nhất trong

cơ cấu cur din thành thị song thợ thủ công và thương nhân là tẳng lớp có vai trò chủ thể trong kết cấu kinh tế - xã hội dé thị Do sự phát triển kinh tế và việc các đỏ thị hình thành, lớn mạnh nhanh chóng đã làm phong phú tầng lớp thợ thủ công Một loạt các phường hội thợ thú công ra đời để liên kết sản xuất

và báo vệ quyền lợi của nhau Tẳng lớp thương nhân bị xếp hảng thân phân

thấp nhất trong xã hội vi họ lả người không trực tiếp sản xuất Những năm

tháng hỏa bình, ổn định là điểu kiện vả môi trường thuận lợi để phát triển kinh tế, do dé tng lop thương nhân ngày càng gia tăng Vì đều là cư dân đô

thị cho nên sự phân biệt giữa hai tầng lớp công - thương nhiều khi không rõ nét nền họ được gọi chung là Chonin, chiếm khoảng 6-7% dân số Hàng năm

họ phải nộp một khoản thuế nhất định theo nghề vả được qui ra tiền vàng,

bạc, đồng nộp cho chính quyền hoặc lãnh chủa để làm nguồn kinh phí cho

quân sự và xây dựng

Nhin chung, chính quyền phong kiến để ra các biện pháp khác nhau

nhằm duy trì sự lãnh đạo tối cao đối với mọi tằng lớp trong xã hội Sự phân tầng xã hội được duy trì chật chẽ bởi giai cấp là vấn đề cha truyền con nối

không thể thay đổi Chính vì vậy, điều đó cảng lắm cho ranh giới cách biệt giữa tầng lớp võ sĩ lãnh đạo đất nước với ba giai tẳng sau là nông, công, thương ngày cảng rõ nét và điều tất yếu xảy ra là sự phân hóa giàu - nghèo,

địa vị sang - hèn, quyển lực - nghĩa vụ trở nên sấu sắc hơn

Sự phát triển sản xuất trong quá trình đồ thị hỏa nhanh củng với nhu cầu

ngảy cảng tăng của cuộc sống đã tao điều kiện cho giới thương nhân mớ rộng

các hoạt đông của mình Theo sự phân chia đẳng cấp xã hội, thương nhân không được coi trọng song sự phát triển của nền kinh tế đã khiển họ dẫn cái thiện được vị trí của mình và trở thành những người lảm chủ kinh tế Với vị

thể như vậy cho nên nhiễu ting lop trong xã hội phụ thuộc vào họ vả ngày cảng nằm được nhiễu quyển lực trong tay Hệ quả là hầu hết các lãnh chúa đều trở thành con nợ của họ và ngay ca tang lop võ sĩ cũng không tránh khói kết cục như lãnh chúa Những người thuộc tằng lớp võ sĩ giử đây không thể

áp đặt ý muốn của mình lên tằng lớp thương nhãn được nữa vì họ đã và dang phụ thuộc về mặt kinh tế đối với tầng lớp nảy Sự thật là thể lực nảo nằm quyền vé kinh tế thì cũng có thể điểu khiển được các hoạt động khác trong xã hội, bởi vậy, tẳng lớp thương nhân lớn mạnh là dẫu hiệu bảo trước cho một sự thay đổi trật tự địa vị của các tẳng lớp xã hội Củng với sự phát triển toàn diện

của xã hội, đặc biệt là kinh tế đã lảm cho vai trò của tẳng lớp võ sĩ không còn

như trước nữa Thật vậy, sự giàu lên của tằng lớp thương nhân ngảy cảng

nhanh thì những tẳng lớp chỉ

quan liêu cho thấy rõ mức sống của họ đã giảm sút đi rất nhiễu Trải lại, quá

ông dựa váo đông lương, bông lộc như qui tộc -

trình lớn mạnh của tằng lớp thương nhân thành thị không chí tạo cho họ ưu

thế về mặt kinh tế mã còn đưa họ lên vị trỉ cao trong xã hội Không chỉ vậy,

tẳng lớp này cũng có ánh hưởng trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật vá văn hoe thoi ky Edo Như vậy, thợ thủ công vả thương nhân không phái là khối

thuần nhất mã bao gồm nhiều nghề nghiệp, với khả nãng kinh tế khác nhau,

qua đó có cả sự khác nhau về vai trỏ của họ trong tổ chức sản xuất và kinh doanh Tuy nhiên, những tẳng lớp này, đặc biệt là tằng lớp thương nhân ngày

cảng lớn mạnh và có vai trò quan trọng trong việc làm biến đổi đời sống xã

hội phong kiến Nhật Bản ở giai đoạn cuối cùng của chế độ Tokugawa

Sự phân chia truyền thống giữa võ sĩ người làm ruộng, thợ thủ công vả

thương nhân dẫn dẫn ít nhiều bị xóa nhỏa, việc phân chia ting lap theo kiểu thừa kế cha truyền con nỗi thi bị xóa bỏ vĩnh viễn, Đặc biệt là, người phụ nữ

đã bước những bước đầu tiên trên con đường tiến tới hoàn toàn được giải

phông Giai cấp tư sản manh nha dần từ thương nhẫn và chủ xưởng thủ công

Họ muốn cải cách xã hội nhưng không có tỉnh chiến đẫu, không phải là giai

cấp cách mạng mà dựa vào tẳng lớp võ sĩ Tẳng lớp võ sĩ, trong khi vẫn giữ

vững lý tưởng võ sĩ đạo của họ lại tư sản hóa hay ít nhiều cỏ ảnh hướng trong cde ting lop tư sin, Đây là nét đặc thủ ở Nhật Bán, khác với xã hội phương Tây, Trung Quốc và Việt Nam “ Đó là sự yếu ớt, ý chí chiến đấu kẻm của giai cấp tr sản vừa manh nha Đó là vai trò ngày càng lớn của các tằng lớp

võ sĩ tư sản hỏa mà vẫn trung thành với võ sĩ đạo Nếu giai cắp tư sản cỏ vai trò là nền ting khong nhỏ thì các tằng lớp vô sĩ đạo đang tư sản hóa là động lực chủ yêu của công cuộc duy tâm thời Minh Ty” [32, tr41] -

Nhu vay, trái qua thoi ky Edo dai din hình thành nên những yếu

hội tư bản trong lòng xã hội phong kiến Những yêu tố ấy có một số giỏng với

của xã

xã hội phương Tây trước cách mạng tư sản: đó là sự phát triển bước đầu cúa công, thương nghiệp, đó là sự manh nha của thị trường dân tộc, là sự xuất

hiện của các tầng lớp tư sản ớ các thành thị Tuy nhiên, trong số những yếu tố

đồ lại có một số điểm khác Đó là sự yêu ớt, ý chí chiến đâu kém của giai cấp

tư sản vừa manh nha Đỏ là vai trò ngày cảng lớn của các tằng lớp võ sĩ đang

tư sản hoá mà vẫn trung thành với võ sĩ đạo

Sự lạc hậu của ý thức hệ phong kiến, sự tổn vong của đân tộc trước hiểm

họa phương Tây đã thúc đây toản bộ các đẳng cấp xã hội tham gia vào tráo lưu cải cách, lật đổ chế độ Mạc Phủ Trong khi nông dân và thợ thủ công còn

chưa đủ sức và lực lượng vươn lên nắm ngọn cờ lãnh đạo, giới thương nhãn, đặc biệt là thương nhân tải chính có quyền lợi gắn chật với chế độ còn do dự

thì “các samurai với ý thức dân tộc và tinh thân hiệp sĩ đã đỏng vai trò quan

trọng nhất” [5U, tr.32], vùng lên chôn vùi chế độ phong kiến, lập nên nhà

nước tư sản đầu tiên ở châu Á

Tôm lại, trên những nét chung nhất, cơ cấu xã hội thời Edo lã: Thiên

hoàng, Tướng quản, qui tộc - quan liêu và bình dân Với cấu trúc này, Thiên hoàng về nguyên tắc là người đứng đầu đắt nước, có quyển uy tuyệt đối, song

trên thực tế, Tướng quân về danh nghĩa đứng sau Thiên hoàng nhưng lại nằm quyền lãnh đạo đất nước Xét cụ thể hơn, Thiên hoảng nắm quyền ở Kyoto đại diện cho triểu đình cỏn Tướng quân nắm quyền lực ở Edo và các địa phương khác Tập trung xung quanh Thiên hoàng và Tưởng quân là tằng lớp quí tộc - quan liêu để tạo nên hai hệ thống chính quyển cùng song song tổn tại Tầng lớp dưới đông đảo nhất là bình dân sinh sống hầu hết ở nông thôn (lang, thái ấp, lãnh địa) còn một phẫn ở các đô thị đang hình thành và ngày cảng phát triển nhanh chóng Ngoài ra, dưới đáy của bậc thang xã hội là tằng

lớp nô tỳ, nông nô, kẻ lang thang chịu thân phận thấp hẻn nhất trong xã hôi nhưng số lượng không nhiều Cũng cẩn phải kể đến giới tăng lữ (những người theo Phật giáo, Thần đạo, Nho giáo ) cũng cỏ vai trỏ quan trọng trong đời sống xã hội Tuy nhiên, tăng lữ không phải lä những đẳng cấp thuận nhất mà

Ja mot tang lap doc ket ndi từ tẳng lớp bình dân tới tẳng lớp trên

Với cơ cấu xã hội trên cỏ thẻ thấy được quan hệ trong thang bậc đẳng

cấp phong kiến đã hình thành rõ nét Nhìn từ góc độ xã hội, cấu trúc giai cấp

thực tế chỉ gồm hai bộ phận là giai cấp thống trị vả giai cấp bị trị Giai cấp

thống trị là Thiên hoàng, Tưởng quân củng toàn bộ hệ thống quan liêu nha nước tử trung ương đến địa phương Còn giai cấp bị trị là bình đân hay nói

cách khác là toàn bộ số dân còn lại vừa là thân dân vừa bị bóc lột

Ngoài hai chiều cấu trúc chính là giai cắp vả đẳng cắp, xã hội Nhật Bản thời kỳ nảy còn tổn tại những dạng thức khác nhau của cơ cấu xã hội và một

trong số đó là cầu trúc thứ bậc nghề nghiệp sĩ, nông, công, thương Đền thời

Tokugawa, cau tic nay đã được xác lập rất rõ nét và có ý nghĩa quan trọng, trên binh diện toàn xã hội Điểm đặc biệt trong quan niệm về "tứ dân” nảy là

bậc “sĩ” tức tằng lớp võ sĩ (Samurai) đã hình thành và phát triển từ thời Cô đại

của Nhật Bán

Chính vi lẽ đó, võ sĩ lä tầng lớp có vai tro rat quan trọng không chỉ trong

cơ cấu xã hội mã còn trong tiến trình lịch sử hình thành, tổn tại, phát triển và

diệt vong của chế độ phong kiến của Nhật Bản Liên quan đến tầng lớp võ sĩ

là sự xuất hiện của chế độ Nhiếp chính vả lãnh chúa phong kiển lớn (Daimyo), Hau hét cde Tuéng quân và lãnh chúa lớn đều thuộc tang lop võ sĩ,

do đỏ có vị thể quan trọng trong cơ cấu xã hội là đương nhiên Và, cùng với

sự tồn tại của bai hệ thống chính quyền thì sự phát triển rồi suy tàn của tằng

lớp võ sĩ để nhường chỗ cho sự vươn lên của tẳng lớp thương nhân đã tạo nên những nết đặc trưng trong cơ cầu xã hội Nhật Bản thời kỳ này Đây thật sự là

những cơ sở xã hội quan trọng khi Nhật Ban bước vào thởi Cận dai (1868 -

1945), giai đoạn mở đầu của quá trình phát triển theo con đường tư bản chủ

nghĩa ở quốc gia nảy

1.1.2 Tiền để văn hóa - tư tưởng

Có thể khăng định rằng, tiền đề văn hóa và tư tưởng là nhân tố đồng vai

trò hết sức quan trọng giúp hình thành tư tướng duy tân cúa Fukuzawa

'Yukicbi về giáo dục nói riêng và tư tưởng duy tân của ông nói chung

Thời đại Tokugawa được coi lá thời kỳ phát triển, đan xen của đồng thời nhiều khuynh hướng văn hóa Sự phát triển kinh tế và quả trình tập trung dân

cư vào các thành thị đã tạo nên một mỗi trường xã hội mới cho sự phát trì

đa dạng về văn hỏa với những đặc điểm, chuẩn mực, thang bậc giá trị riêng Mặc dù nông dân là tẳng lớp chiếm số lượng lớn và tầng lớp võ sĩ lä tằng lớp

có địa vị chính trị cao nhất nhưng tẳng lớp thương nhân mới là người đi tiên

phong trong nên văn hóa Cũng chính tại đây đã xuất hiện tằng lớp geishz, đó

là những người phụ nữ chuyên sống bằng nghề mua vui Điều này đã lắm phá

vỡ khuôn mẫu khắt khe, giam cằm người phụ nữ gia giáo trong bốn bức tưởng

Sự phát triển một số ngành kinh té va quá trình tập trung dẫn cư vảo các

thành thị, thị trấn đã tạo nên một môi trưởng xã hội mới cho sự phát triển đa

gồm 300 cuốn, hoàn thành năm 1671 Trước đỏ, năm 1643 Shusan đã xuất

bản bộ Kanei Keiu cũng gốm 300 cudn ghi lại lịch sử tất cả những dòng họ lớn ở Nhật Ban Hayashi là một gia tộc có truyền thống Nho học ở Nhật Bản

Ban thin Hayashi Shunsai đã được leyasu mời làm có vấn và là người được

giao trách nhiệm truyền bá tư tưởng Nho giáo ở Nhật Bản Sau khi ông qua

đời, những người trong đông họ Hayashi đã kế thừa nhau cương vị đứng đầu trường Sioheico, trung tâm nghiên cứu giảng dạy Nho học lớn nhất ở Nhật

Ban

“Trong khuynh hưởng muốn tìm về với giá trị truyền thống vả lòng tự tôn

dân tộc, giới tri thức Nho học Nhật Bản đã tập trung nhiều công sức để biên

soạn một số công trình sử học lởn Nam 1657, b6 lich str Dai Nihon shi (Dai

Nhật Bán sử) đã được Tokugawa Mitsukuni (1628-1770), lãnh chia Han Mito

chí đạo biên soạn Đây là một bộ sử lớn có giá trị đặc biệt vẻ nghiên cứu Nhật Bản Đến năm 1720 những người biên soạn mới viết song 250 cuỗn và phải mãi năm 1906 thì 47 cuốn cỏn lại mới hoàn thành Ngoài ra các trí thức nôi

tiếng như Arai Hakuseki (Tân Tinh Bạch Thạch, 1657-1725), lida Tadahiko (1816-1861), Rai Sanyo (1780-1832) cũng đã biên soạn một số sách lịch sử

Với vị trí là một đẳng cấp lãnh đạo, năm giữ quyền lực về chính trị và

kinh tế, trên một sỗ phương diện, dòng văn hóa của đẳng cấp võ sĩ thời Edo vẫn kế thừa nhiễu thành tựu văn hóa truyền thông Trong điều kiện xã hội mới, đông văn hóa này có khuynh hướng trở nên hoành trắng, lộng lẫy có

phân xa lạ với lỗi sông giản đi, khô hạnh vốn có của giới võ sĩ

Trên cơ sở kế thừa những thành tựu từ giai đoạn trước, hội hoa thời kỳ

nảy cũng xuất hiện nhiều trưởng phái Các tác phẩm lả những bức tranh về

cuộc sống sinh động của người dân Bên cạnh đó, nghệ thuật và văn học thời

kỷ này cũng đạt được một số thành tựu đáng kể Các nghệ sĩ thích về về

đường phố hoặc mỹ nữ nỗi tiếng Nhờ kỹ thuật an loát rắt phát triển trong thời

đại Tokugawa mã các tác phẩm văn học đã đến tay nhiều người dân thành

phố Cỏ thể nói, những đóng góp của các nghệ sĩ đã lắm phong phú thêm đời sống tỉnh thần, hình thành nét văn hỏa đặc thù của Nhật Bản Thông qua các cuộc tranh luận giữa những dòng tư tướng, trước yêu câu của lịch sử đân tộc

Nhật Bản đã quyết tâm thực hiện thành công chủ trương cải cách và sớm trởi

thành quốc gia hùng mạnh trong khu vực cũng như trên thể giới

Bên cạnh những nét văn hóa đặc sắc, chế độ giáo dục ở Nhật Bản thời kỳ

Tokugawa chiu anh hướng nhiều mặt vả hết sức sâu rộng cúa nên vẫn mình

Trung Hoa Có thể thấy rõ một đặc điểm nỗi bật của giảo dục thời ky nảy là

sự phân biệt đẳng cắp rắt rõ rệt Thông qua giáo dục, chính quyền Tokugawa

muốn khẳng định địa vị của từng giai tầng, cá nhân trong trật tự xã hội Chủ trương đó được thể hiện trong chế độ giảo dục ưu đãi dành riéng cho tang lop

vỡ sĩ ~ những người được coi là bộ phận tỉnh túy, nm vai trỏ thông trị xã hội

Sự khác biệt đẳng cấp không những chỉ được thể hiện qua chương trình đảo

tạo mà còn được phân cấp về số lượng và thời gian học Thông qua giáo dục, chính quyền Tokugawa muốn khăng định địa vị của từng giai tằng, cá nhân

trong trật tự xã hội Vì vậy, các trường học được tỏ chức cho từng đăng cấp khác nhau Chế độ giáo dục cho tẳng lớp võ sĩ vì thể cũng khác biệt về tổ

chức, mục tiêu, tính chất, chương trình Mục tiều căn bản của chế độ giáo dục

này lä đảo luyện phẩm chất cho những con người “chượng đẳng ” nên ngay tir

thuở ấu thơ, trong các gia đỉnh võ sĩ, trẻ em đã được tiếp nhận một nên giá dục hết sức nghiêm khắc Việc học tập được đặt ngang hàng với luyện tập

quân sự Vĩ lẽ đó, có nhà nghiên cứu đã coi chế độ giáo dục của tẳng lớp võ sĩ

thời kỳ này là "iu tượng lạc lõng của một giai tầng mới gảm có các nhà

hành chính, quan liêu thể lực, những người đã từ bỏ chiến trưởng dé theo

đuổi bút nghiên " [91, tr8] Điểm khác biệt cơ bản nhất giữa Nhật Bản và Trung Quốc là, ở Nhật Bán không có cơ chế trọng dụng nhân tài qua khoa cứ

Khi cần bổ khuyết một cương vị nào đó trong chính quyền, Nhật Bản thường.

chỉ áp dụng cơ chế tiển cử, tức là chọn ra một người nào đồ trong gia đỉnh

Hoàng tộc hoặc có nguồn gốc xuất thân từ tẳng lớp võ sĩ Cho tới thế ký

XVII, trước những vẫn để phức tạp trong việc quản lý quốc gia có những

biển chuyên to lớn, nhân tải mới được chú ý tới, song cũng chỉ giới hạn ở một chừng mực nhất định Cơ chế giáo dục đỏ, một mật vừa góp phân đảm bảo cho sự phát triển ôn định, mặt khác nó cũng làm sâu sắc thêm tính chất đăng cấp cúa cơ chế chính trị lấy sự trung thành làm chuân mực đã ngày cảng trớ

nên xơ cứng, lạc hậu vả cuỗi củng trỡ thành lực lượng cản trở sự phát triển

của xã hội

Nhìn chung, cho đến thời kỳ Tokugawa, Nhật Bản đã duy trì một chế độ giáo dục “khép kín” Cơ hội giáo dục chủ yếu chỉ dành cho con em của các gia đình “thể gia vọng tộc” Giáo dục đã góp phần duy tri địa vị của Hoảng tộc và các lãnh chúa phong kiến, đồng thời nó cũng cán trở, nếu không muốn nói là căn bản triệt tiêu khả năng của nhưng tằng lớp “ơhấp hẻn ” bằng con đường học vẫn, ngõ hẳu có thể tiển thân thay đổi địa vị của mình

Tuy nhiên, năm 1740 đã đánh dầu một sự chuyên biển quan trong trong Tịch sử giáo dục Nhật Bản, trong sự nhận thức của chính quyển khi Tokugawa 'Yoshimune (1677-1751) chính thức cho phép giảng dạy một số môn học về khoa học kỹ thuật phương Tây Người Nhật sau một thời gian đài đóng cửa

đất nước đề tự vệ dần dân nhận thấy sự lạc hậu so với thế giới, đặc biệt lả các nước phương Tây Như một lẽ tất yếu, để duy tân thi không thể tự cô lập Đây

là biện pháp cấp bách thể hiện nỗ lực tăng cường khả năng phòng thủ đất

nước Sau những thử thách đây hy sinh, với tẫm vóc của một dân tộc có trì thức, Nhật Bản đã lựa chọn được cho mình hướng đi đúng đắn Đất nước

được ngợi ca là “xứ sở hoa anh đào” đã mở ca với thái độ tích cực, nhanh

chóng nắm bắt mô hình phát triển tiên tiễn, những thành tựu khoa học kỹ

thuật phương Tây, đưa Nhật Bản hỏa nhập vào sự phát triển chung của nhân loại

ông cuộc canh tân mọi mặt của đất nước trên một số bình diện đã đạt được những thành tựu đáng kể Tuy nhiên, đó chưa phải là kết quá cuối cùng

Những người lãnh đạo buôi đầu thời Minh Trị đã tô ra thấu suốt trong việc

nhân ra tằm quan trọng của giáo dục Với họ, giảo dục không bao hàm phương diện phát triển tâm trí của những người trẻ tuổi có thể tham gia vào

cuộc sống hiện đại hơn má đào tạo những công dân am hiểu kỹ thuật nhằm

xây dựng một quốc gia hùng mạnh “Giáo dục chú yếu là một lợi khi của nhà

nước, rên luyện những thẳn dân đẳng tin cậy có thẻ dùng như những bánh xe

có hiệu quả kỳ thuật trong guỗng máy phức tạp của một quốc gia gia hiện

đại” [62, trl152| Với tư chất thông minh và khả năng phán xét sắc sáo đã giúp ông nhận ra sự lạc hậu của hệ thông lý luận mà Nho giáo là chủ đạo Cũng chính vì lẽ đó, ông không có ÿ định trở thành nhà Hán học, nghiên cửu thứ kinh điển làm triệt tiêu khả năng sáng tạo của con người

Giáo dục thời kỷ này cũng đạt được nhiều thành tựu về chương trình và nội dung đào tao, Trong điều kiện xã hội Nhật Bản có nhiều biển chuyển sâu

sắc, giáo dục không còn là đặc quyền của một số tẳng lớp bền trên của xã hội nữa mà ngày càng được phô cập đến đông đảo tằng lớp xã hội Bên cạnh đó,

sự xuất hiện của hàng loạt thành thị cũng góp phần thúc đây quá trình hiện đại

giảo dục ở Nhật Bán Trước những biến chuyển của đất nước, việc ngây cảng,

có nhiều người biết đọc, biết viết đã góp phan nâng cao trình độ dân trí của

nhân dân, Không ít người trong đẳng cấp bình dân, nhất lả những thương

nhắn giâu có đã cho con đi học và đặc biệt ho rat coi trọng các môn khoa học

thực nghiệm như toán, kỹ thuật đỏng tàu, chế tạo vũ khí, thuốc sửng v.v Họ không chỉ muốn con em mình được đến trường địa phương, tiếp nhận kiến

thức cơ bản mã hơn thể cồn muốn giới trẻ được tiếp tục học lên trong các

trường do lãnh chúa hay Mạc Phủ quản lý

“Trên thực tế, trong xu thể biển thiên vẻ thang bậc giữa các đắng cấp xã

hội, giảo dục ngày cảng được coi trọng Nhiễu người vốn xuất thân từ đẳng cấp thấp, nhờ có trình độ học vấn mả cỏ thể thay đổi được địa vị của mình

Một bộ phận trong giới bình dân luôn mong muốn cho con em mình được học tập và trở thành những con người có trì thức, hiểu biết như đẳng cấp thông trị

bởi vì những giá trị đạo đức, hành vi của đẳng cấp võ sĩ ngây cảng tr thành chuân mực chung của xã hội Đề đáp ứng nhu cầu đó, hàng loạt các trường

quê (gogaku) và trường tư thục hay còn gọi là trường chùa (terakoya) đã được thành lập Trong các thành thị, giới thị dân cũng thành lập nên các trưởng học của riêng mình Nhu cẩu về giáo dục của bình dân tăng lên trong suốt thời kỳ Edo, nhưng phát triển nhất lả vào thé ky XIX

Thời Edo, trước nhu cầu của xã hội, ở một số trường, ngoài những môn học luân lý và triệt luận Nho giáo, học sinh còn được học toán, địa lý, lịch sử, thâm chí cá một sô môn vể khoa học kỹ thuật phương Tây, tiếng Anh, tiếng

Hà Lan Từ năm 1781 đến năm 1871, có khoảng 200 trường do các lãnh địa thành |

xây dựng Đối với trường tư thục, có tới 558 terakoya được thành lập trước

năm 1803 Tir nam 1803 dén nim 1843, có 3050 trường và từ năm 1844 đến

1867 là 6691 trường, đưa tông số lên đến 11302 trường vảo cuỗi thời kỳ Edo

|62, tr.14]

Với các trường qué, tinh đến năm 1872 đâu có tới 416 trường được

Nhụ cầu về giáo dục ở các thành phố lớn và thị trấn rất cao Là những

người thuộc đẳng cấp thấp nhất nhưng thương nhân lại là người có thể lực

kinh tế lớn, nắm giữ nhiều huyết mạch kinh tế quan trọng cúa đất nước Hầu hết con em các gia đình thương nhân đều được di học Với họ, những tri thức thiết yếu về văn hỏa vả kỹ năng tính toán lả hết sức cần thiết để có thé dip

ứng được yêu cầu ngày cảng cao của những hình thức mới trong quan hệ

thương mại và việc mở rông thi trưởng Tri thức vả sự hiểu biết là điều cần phải có để có thể giành thắng lợi trên thương trường

'Việc mở rộng phạm vi giáo dục ra tắt cả các đẳng cấp trong xã hội đồng

thời cũng sản sinh ra một đội ngũ những người có trí thức, học giả xuất thân

từ đẳng cấp bình dân Vào cuối thời kỳ Tokugawa, đội ngũ giáo viên giảng dạy trong các trường terakoya cô nguồn gốc rất khác nhau Những giáo viên xuất thân từ "“lng fớp thưởng dân chiêm tới 389%, samnurai là 239%, nhà sư là

30 %, bắc sĩ là 9%, đạo Shinto la 7% va ting lap khde la 3%" (62, tr.27] Thực tế xã hội cho thay, từ cuối thể kỷ XVIII trở đi, ở Nhật Bản giáo dục

không còn lả đặc quyền của một thiểu số người trong Hoàng tộc vả đẳng cắp

võ sĩ Hệ thông các trưởng học đã được mớ rộng về số lượng, quy mỏ cho tắt

cả các đẳng cấp trong xã hội Học tập đã trở thành một bộ phận quan trọng

trong cuộc sống hàng ngảy của hẳu hết người dân Thực học được coi trọng,

ngược lại lỗi học tẳm chương, trích cú bị đả phá mạnh mẽ Phương pháp học tập cũ đã cản trở Nhật Bản trên con đường tiếp thu tri thức nhãn loại Nhìn chung, chế đô giáo dục thời kỳ nảy mặc dù không tránh khỏi những hạn chế nhất định nhưng nó đã tạo ra một chân trời rộng mở cho việc hình thành các học phái cũng như khuyến khích tư duy khoa học phát triển

Như vậy, giáo dục và môi trường văn hóa Nhật Bản thời ky Edo khong

những góp phân nâng cao trình độ dân trí, xây dựng ý thức dân tộc mạnh mẽ,

n đời sống vật chất và tỉnh thắn của nhân đân mã còn thúc đẩy lắm

xuất hiện những khuynh hướng tư tưởng hết sức mới mẽ Khuynh hướng này ngày cảng bất nhịp với lỗi tư duy của một xã hội công nghiệp hiện đại, nhắn

mạnh đến vai trỏ của cá nhân hoàn toản khác lạ với lỗi tư duy hướng vào gia

tộc công đồng theo kiểu truyền thống Các khuynh hướng tư tưởng đó đã làm

phong phú thêm kho tảng trí thức của Nhật Bản

Vẻ mặt tư tưởng, nôi bật ớ thời kỳ này lả sự phát triển mạnh mẽ cúa nhiều trảo lưu, khuynh hướng tư tưởng Tuy Khổng giảo được coi là hệ tư

tướng chính thống nhưng hệ tư tưởng nây vẫn được người Nhật tiếp thu một

cách có chọn lọc Trong điểu kiến xã hội mới, Không giảo đã cải biến hải hỏa

với tình thần khởi nguyên của Thần đạo “Người Nhật rất hoan nghính Nho

giáo, Phật giáo truyền vào xử họ, là vì họ thấy tôn chí đại cương của hai giáo

ấy không xa khác gì tôn chỉ Thần giáo của họ xưa nay, nghĩa là đều day

người ta vẻ những đạo lÿ trung quân ái quốc, nhơn nghĩa, liễm sí như nhau '" [S6, tr201] Xuất phát từ thực tế cơ cấu cai trị phủ hợp với hệ tư tưởng Nho

giáo ở Nhật Bản, mà theo đó là sự trung thành được coi là phẩm chất trumg tâm nhằm phục vụ cho mục đích cai trị quân sự ở Nhật Bản Trong đạo đức

tram trong Quyển lực quốc gia năm trong tay Mạc Phủ nhưng danh phận

không rõ rằng nên việc trung thành với người chủ trực tiếp là vẫn đẻ then chốt

để xã hội Nhật Bản tổn tại và vận hành Điều nảy cho thấy sự khắc biệt căn

bán giữa Nho giáo ở Trung Quốc vả Nhật Bản, thậm chỉ với các nước ánh

hưởng của Nho giáo như Triều Tiên, Việt Nam v.v Trong khi ở Trung Quốc

Nho giáo mang tính toản nhân loại thì ở Nhật Bản lại mang tính ân tộc rõ

nét Có thê khẳng định rằng, chính “tiu# đâm tộc” đã giúp cho Nhật Bản thoát khỏi những trì trệ trong tư tưởng truyền thống Trung Hoa để có thê chuyên mình mau lẹ vào thế giới hiện đại.

Theo Gido su Va Khiéu, yéu t6 Nho gio cing 6 nhing diéu kign thuan lợi cho việc Nhật Bản mở ra con đường duy tần ở cuối thể kỹ XIX đầu thể kỷ

XX Một diễu sáng suốt ở Nhật Bản lã, khác với Việt Nam và một số nước

ảnh hưởng của Nho giáo, người Nhật Bản chỉ tiếp nhận Nho giáo về phương

điện quan niệm đạo đức, giáo lý, những quan hệ luân lý giữa con người với

nhau chứ không tiếp nhận vẻ mặt chính trị Diéu này có ý nghĩa đặc biệt quan

trọng đối với thành công của cuộc cải cách Minh Trị, bởi vì thành phần góp

phan thie day cuộc cải cách chủ yếu là các lãnh chủa, võ sĩ * :ốn chỉ giáo

dục, phải lẫn Hản văn Nho học làm lợi khí để mở mang học thuật bồi bổ trí thức cho họ, nhưng họ là dòng dõi người Đại Hòa vẫn có tỉnh thần đặc sắc rất qui báu tốt đẹp vậy thì tỉnh thần đặc sắc dy họ phải quý chuông gìn giữ luôn luôn không vì học khôn học chữ của người mà bỏ cái hay của mình đi được" [56, tr202]

Cùng với sự phát triển ấy, vào cuối thời kỳ nảy, do nhiều nguyên nhân

và đông lực xã hội khác nhau, Nhật Bản chứng kiển sự nở rộ của nhiễu trào lưu tư tưởng và học thuật như: Cỗ học (Kogaku), Quốc học (Kokugaku), Khai quốc học (Kaikoku), Hà Lan học (Rangaku), Tây dương hoe (Seiyogaku) v.v

Sự xuất hiện đồng thời của nhiễu xu hướng học thuật, tư tưởng mới thời Edo đã phá vỡ thể độc tồn của nền văn hóa Trung Hoa mà ảnh hưởng mạnh

mẽ nhất là Nho giáo Trong khi Quốc học được coi như một trường phải học thuật đề cao những giả trị cỗ sơ, thắm đượm tính thân Nhật Bản thì Khái quốc

học, đặc biệt là Hà Lan học là những trường phái học thuật thể hiện triết lý,

ước nguyện của nhiều tầng lớp xã hội muốn duy tân đất nước theo mỏ thức phương Tây Chính những điều kiện nảy là một trong những nguyên nhân thúc đây và dẫn tới thành công trong công cuộc thực hiện cải cách mở cửa với thế giới.

Thêm vào đó, sự khuếch trương uy tín, ảnh hướng giữa các trường phái học thuật, tư tưởng cũng đã tạo nên những điều kiện khách quan cho việc đảo

sâu tìm hiểu cặn kẽ những cơ sở lý luận vả thực tiễn ở mỗi học phái Cñú nghĩa dự lÿ coi trọng tỉnh hợp lý, giàu khả năng phản tích vốn cỏ trong truyền thống tư tưởng Nhật Bán lại cỏ thêm môi trường thuận lợi để phát

triển Khuynh hưởng tư duy đó đã hướng gẵn tới lỗi suy nghĩ của một xã hội

công nghiên hiện đại, coi trọng bản chất của sự vật, để cao vai trỏ và nhân cách cá nhân Lỗi tư duy đó hoàn toàn khác biệt với hệ thống đạo đức, triết lý:

Khổng giáo luôn cỏ khuynh hướng “zúz kéo” con người trở lại với gia đình,

công đồng truyền thông,

Song song với sự xuất hiện của các trào lưu tư tưởng đó, Mạc Phủ và các

lãnh địa đều đề cao các học thuyết Tân Nho học của Chu Hì Học thuyết này nhấn mạnh đến cơ sở đạo đức của những người cai trị và sự cần thiết phải trung quân Những quy định dành cho các võ sĩ mà tằng lớp võ sĩ ngày cảng tuân theo chặt chẽ hơn và bản thân nó cũng ngày cảng giáo điều và xa rời thực tế hơn, đã phát triển thành một tư tưởng kết hợp Nho giáo với đạo đức

phong kiến mà người ta goi la vo st dao (Bushido)

Học thuyết Nho giáo và đạo đức phong kiến lỗi thời mắt dẫn hiệu năng

vận dụng, song nhiều nhà tư tưởng thời đỏ vẫn bỗ sung những yếu tổ khác của

tư tưởng Trung Hoa để làm cho sống động Một số người thử từ bỏ Chu Hi,

quay trở lại với các quan niệm Nho giáo xa xưa, thậm chỉ điển giải các tư tưởng ấy một cách thực dụng hơn Một số khác lại tö ra quan tâm sâu sắc tới

thực tế các vấn đề kinh tế biểu hiện lúc đó Một số lại chịu ảnh hưởng quan

niệm của nhà triết hoe Trung Quée Vuong Duong Minh (1472-1529) là người

quan tâm đến trực giác đạo đức cá nhân và sự cần thiết phải kết hợp hành

động với suy nghĩ Những quan niệm mang tính lật đỗ như thế đã ảnh hưởng

sâu sắc tới giới lãnh đạo của chính quyền Tokugawa.

Một khía cạnh khác của tư tưởng thời kỳ này là sự trai dậy của tình thân

din tộc và sự phục hưng của tư tưởng để cao đòng dõi Hoàng để Điều dễ

nhận thấy là, đầy là thời đại mang đậm tư tưởng Nho giáo nhất trong lịch sử

Nhật Bản Vĩ thế, cùng với việc để cao vai trô của Thiên hoảng với ý nghĩa lá

Thiên tử thì việc chép sử cũng được khôi phục, từ đây người ta trở nên quan

tâm hơn đến văn học nước nhà thời cổ đại Đặc biệt, Motoori Norinaga, một

học giả thuộc trưởng phái Quốc học, đã bình giải thành công pho biên niên sử

đầu tiên của Nhật Bản là “Cổ sự É'” được soạn vào năm 712 Những người tiếp bước ông trong một phong trảo "quốc học” đã ủng hộ mạnh mẽ việc trở

lại cai trị cúa Thiên hoảng Đây cũng lả nguyên nhân cơ bản thúc đẩy phong trảo khôi phục lại địa vị của Thiên hoảng ở giai đoạn sau

Quá trình phát triển tư tưởng Nhật Bản trở nên sôi nỗi hơn khi chịu ảnh

hưởng của nền văn minh phương Tây Điều đáng chú ý lả giới trí thức -

những người nhạy bén với thời cuộc đã sớm nảy sinh nhu cầu mở cửa đất nước, học hỏi phương Tây Họ nhận ra rằng, chính sách biệt lập nhằm duy trì

hệ thống phong kiến tập trung của Mạc Phủ không còn phù hợp, thay vào đó

là chỉnh sách hưởng ngoại Không phải đến giai đoạn này họ mới nhận ra điều

đó, nhận thức ấy đã nảy sinh từ giữa thế kỷ XVI Năm 1720, Yoshimune cho

phép sách của phương Tây được lưu hành ở Nhật Bản, trừ những sách tuyên

truyền cho nhà thờ Kĩ Tô giáo Ông cho rằng, nêu cẩm sách phương Tây thì

đã đạt được Từ đây, thay vì các môn học kinh điển, ho chi

đến các môn như: chế tạo súng, y học, luyện kim, về bản đỗ v.v Đến cuỗi thể

kỷ XVIII, xuất hiện phong trảo “Fan ñọc ” với mục đích học tập, tiếp thu khoa

học kỹ thuật phương Tây Rõ rằng “Mặc dữ côn nghèo nàn nhưng những nhận thức của họ hỗi đầu thể kỷ XIX về phương Tây đương thời và nên khoa