Bảng 2.1 Số lượng Hợp đồng tương lai hàng hóa và quyền chọn của các sàn giao dịch theo danh mục hàng hóa năm 2020 39 Biểu đồ 2.1 K KKhối lượng giao dịch của 10 Sở giao dịch trên Hình 1.1
CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ THỊ TRƯỜNG PHÁI SINH HÀNG HÓA
Khái niệm và vai trò của thị trường phái sinh hàng hóa
1.1.1 Khái niệm phái sinh hàng hóa
Theo Wikipedia, phái sinh (Derivative) là công cụ tài chính không có giá trị nội tại, mà giá trị của nó phụ thuộc vào các thực thể cơ sở như tài sản, chỉ số hoặc lãi suất Các công cụ phái sinh được sử dụng với nhiều mục đích, bao gồm phòng vệ, đầu cơ, và tiếp cận các tài sản hoặc thị trường khó giao dịch Các giao dịch phái sinh phổ biến trên thế giới bao gồm nghiệp vụ nợ thế chấp, hoán đổi rủi ro tín dụng, giao dịch kỳ hạn, hoán đổi, quyền chọn, giao dịch trần sàn (collar) và các sản phẩm cấu trúc.
Phái sinh là một trong ba loại công cụ tài chính chính, bên cạnh vốn chủ sở hữu (cổ phiếu) và nợ (trái phiếu và thế chấp) Một trong những ví dụ cổ xưa nhất về phái sinh là giao dịch hợp đồng ô liu, được thực hiện bởi nhà triết học Hy Lạp cổ đại Thales, người đã thu lợi từ giao dịch này Phái sinh chứng khoán là một loại giao dịch thị trường độc lập, không liên quan đến việc trao đổi hàng hóa mà chỉ là mua bán giấy tờ có giá.
PSHH là hình thức giao dịch mà khách hàng mua hoặc bán một khối lượng hàng hóa với mức giá cố định, và việc giao nhận hàng diễn ra vào một thời điểm đã được xác định trước Các yếu tố quan trọng như khối lượng hàng hóa, thời gian đến hạn, tiêu chuẩn chất lượng và mức giá được quy định bởi các Sàn giao dịch.
Từ những công cụ đơn giản ra đời trong giai đoạn đầu của thị trường, hàng hóa phái sinh đã trở nên đa dạng và phức tạp hơn, nhằm đáp ứng tối đa nhu cầu của người tiêu dùng.
Hàng hóa phái sinh là hợp đồng tài chính giúp nhà đầu tư kiếm lợi nhuận từ sự chênh lệch giá, đồng thời hỗ trợ nông dân xác định giá bán sản phẩm và mức lợi nhuận trong tương lai Với cơ chế này, nông dân có thể yên tâm sản xuất mà không lo lắng về biến động giá, giữ được lợi nhuận đã định Ngoài ra, hàng hóa phái sinh còn giúp doanh nghiệp cân bằng trạng thái mua bán, giảm thiểu rủi ro khi giá cả thị trường biến động.
Sự ra đời của thị trường phái sinh trong thị trường giao ngay hoàn tất quá trình định giá dựa vào thị trường và giúp phòng ngừa rủi ro biến động giá với chi phí thấp Hiện tại, có 19 thị trường phái sinh mới nổi ở Châu Á, trong đó một số nước như Nhật Bản đã phát triển thị trường này một cách tích cực với khả năng thanh khoản cao, trong khi các thị trường mới nổi khác vẫn còn ở giai đoạn phát triển ban đầu.
Giao dịch hàng hóa với tỷ lệ đòn bẩy từ 1:10 đến 1:20 mang lại lợi ích cho cả nhà xuất khẩu và nhà đầu tư nhỏ lẻ Tuy nhiên, rủi ro trong thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ đến từ biến động thị trường mà còn từ việc giao dịch trên các sàn chui và hoạt động bất hợp pháp Nhiều nhà đầu tư bị lừa bởi các "nhà cái ảo" do các sàn tự tạo ra tại Việt Nam, thay vì giao dịch minh bạch với thị trường hàng hóa quốc tế.
Rủi ro trong giao dịch cũng xuất phát từ các "lỗi kỹ thuật", khi các chủ sàn có thể can thiệp vào hệ thống, thậm chí xóa sạch lịch sử giao dịch, dẫn đến thiệt hại cho nhà đầu tư.
Những nhà đầu tư có vốn, thời gian và chuyên môn sẽ có quyết định đầu tư an toàn hơn Ngược lại, sự tham gia của các nhà đầu tư không chuyên nghiệp có thể tạo ra rủi ro do tâm lý đám đông, khiến thị trường trở nên khó đoán Những người này thường tìm kiếm cơ hội lợi nhuận trong những biến động giá ngắn hạn và dài hạn, dẫn đến những quyết định đầu tư thiếu căn cứ.
1.1.2 Khái niệm và đặc điểm của Sở giao dịch hàng hóa
1.1.2.1 Khái niệm Sở giao dịch hàng hóa Ở một số quốc gia đang phát triển khác, SGDHH có phạm vi hoạt động rộng hơn với mục tiêu khuyến khích các hoạt động giao dịch trong ngành hàng Các giao dịch này sử dụng các công cụ khác biệt với công cụ hàng hóa phái sinh ví dụ như: các giao dịch sau ngay khi thực hiện giao hàng trực tiếp, hợp đồng kỳ hạn trên cơ sở chứng chỉ kho hàng hoặc giao dịch các thỏa thuận mua lại sản phẩm của nông dân với mục đích đầu tư vốn
SGDHH hiện nay chủ yếu tập trung vào các sản phẩm nông sản và nguyên liệu thô như lúa mì, lúa mạch, đường, ngô, bông, cà phê, sản phẩm sữa, dầu mỏ và kim loại Mặc dù không có nhiều hàng hóa vật chất được giao dịch, các hợp đồng được tiêu chuẩn hóa về chất lượng và điều kiện thương mại cho từng mặt hàng Các hợp đồng niêm yết trên Sở giao dịch bao gồm giá giao ngay, kỳ hạn, tương lai và quyền chọn Ngoài ra, các sản phẩm phức tạp khác có thể bao gồm tỷ lệ lãi suất, chỉ số môi trường, hợp đồng hoán đổi và hợp đồng vận chuyển.
SGDHH phát triển có tính lịch sử và có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí như mặt hàng giao dịch, quy mô hoạt động, sản phẩm giao dịch và công nghệ giao dịch Theo tính chất của quá trình giao nhận hàng hóa, SGDHH được chia thành SGDHH giao ngay và SGDHH phái sinh Ngoài ra, theo đối tượng hàng hóa giao dịch, SGDHH bao gồm SGDHH nông sản và SGDHH công nghiệp.
Mặc dù khái niệm Sư phạm Giáo dục Học tập Hợp tác (SGDHH) đã trải qua một quá trình lịch sử phát triển lâu dài, nhưng nó không có một định nghĩa duy nhất và thống nhất Mỗi giai đoạn phát triển và từng quốc gia đều có cách hiểu khác nhau về SGDHH.
Khái niệm Sở giao dịch hàng hóa (SGDHH) tại Hoa Kỳ được phát triển dựa trên các văn bản pháp luật trước đó, đặc biệt là Luật sở hữu chứng khoán năm 1934, cùng với các quy định liên quan đến SGDHH.
SGDHH đề cập đến bất kỳ sở giao dịch hoặc cơ sở giao dịch nào, được hiểu là tổ chức, hiệp hội hoặc nhóm người, có thể đã đăng ký hoặc chưa đăng ký Các tổ chức này thực hiện, duy trì hoặc cung cấp địa điểm và cơ sở vật chất nhằm kết nối người mua và người bán chứng khoán, tương tự như chức năng của Sở giao dịch cổ phiếu, bao gồm cả các địa điểm và cơ sở hỗ trợ.
Phân loại phái sinh hàng hóa và đối tượng tham gia
Các loại PSHH bao gồm:
Giao dịch hợp đồng tương lai hàng hóa là hình thức mua bán hàng hóa với khối lượng xác định và giá cả cố định, với việc chuyển giao diễn ra trong tương lai Các yếu tố như khối lượng, mức giá, thời gian đến hạn và tiêu chuẩn hàng hóa được quy định bởi các sàn giao dịch hàng hóa.
Giao dịch hợp đồng quyền chọn hàng hóa là thỏa thuận cho phép mua hoặc bán một lượng hàng hóa cụ thể với mức giá xác định trong khoảng thời gian nhất định, mà không kèm theo nghĩa vụ thực hiện Các yếu tố như loại hàng hóa, khối lượng giao dịch, tháng đến hạn và đồng tiền định giá đều được chuẩn hóa theo quy định quốc tế Khi quyền chọn hết hạn, việc tất toán được thực hiện thông qua thanh toán phần chênh lệch giá giữa các bên.
Giao dịch hoán đổi giá cả hàng hóa (Commodity Swap - CoS) là hình thức giao dịch trong đó hai bên thỏa thuận trao đổi tiền dựa trên giá cả thả nổi hoặc cố định của một khối lượng hàng hóa nhất định trong kỳ thanh toán Cụ thể, một bên sẽ thanh toán theo mức giá cố định cho bên kia, trong khi bên kia sẽ thanh toán theo mức giá thả nổi.
Hợp đồng kỳ hạn là loại hợp đồng có thời gian kết thúc được xác định trước, thường áp dụng cho các tháng như 1, 3, 5, 7, 9, và 11 trong ngành cà phê Thị trường hàng hóa cơ sở, hay còn gọi là thị trường giao ngay, có những đặc điểm riêng biệt liên quan đến việc giao dịch và thanh toán hàng hóa ngay lập tức.
Thị trường giao ngay hàng hóa có những đặc điểm cơ bản như trách nhiệm thực hiện hợp đồng, các nhân tố thị trường, chi phí vận chuyển và bốc dỡ, vấn đề lưu trữ hàng hóa, biến động giá cả và tính minh bạch Bên cạnh đó, thị trường tương lai hàng hóa cũng có những nguyên tắc quan trọng, bao gồm chức năng khám phá giá, mối quan hệ giữa giá giao ngay và giá tương lai, lãi suất, cùng với các yếu tố tác động đến thị trường.
Thị trường tương lai chủ yếu có hai chức năng quan trọng: phòng ngừa rủi ro và thiết kế giá cả Các nhà sản xuất tham gia thị trường công cụ kỳ hạn nhằm bảo vệ mình khỏi những rủi ro, trong khi rủi ro này được chuyển giao cho những nhà đầu cơ sẵn sàng chấp nhận.
Kỳ hạn trong thị trường tương lai giúp hạn chế rủi ro liên quan đến giao kèo Sự gia tăng tính thanh khoản của hàng hóa nhờ vào minh bạch từ các sàn giao dịch và tiêu chuẩn hóa hợp đồng đã thu hút nhiều người tham gia, tạo điều kiện thuận lợi cho việc truyền tải thông tin về hàng hóa ra thị trường.
Giao dịch PSHH là một thỏa thuận giữa bên mua và bên bán, trong đó hai bên có quyền và nghĩa vụ liên quan đến việc giao nhận tài sản với giá cả đã thỏa thuận và thời điểm xác định trong tương lai Trên thị trường này, nhà đầu tư không cần giao dịch hàng hóa trực tiếp mà thực hiện giao dịch qua hợp đồng tương lai thông qua các sàn giao dịch quốc tế liên thông Điều này có nghĩa là nhà đầu tư chỉ cần thực hiện giao dịch trực tuyến mà không cần tích trữ hàng hóa Tùy thuộc vào biến động giá, nhà đầu tư có thể bán tài sản và mua lại ngay sau đó để tận dụng cơ hội thu lời từ sự giảm giá.
1.2.2 Đối tượng giao dịch trên thị trường phái sinh hàng hóa Đối tượng giao dịch trên thị trường PSHH hiện nay chủ yếu là những sản phẩm thuộc bốn lĩnh vực cơ bản sau đây:
Hàng hóa lĩnh vực năng lượng
Nhóm hàng hóa năng lượng hiện nay là kênh đầu tư quan trọng nhất trên thế giới, do nhu cầu tiêu thụ nhiên liệu ngày càng tăng để phục vụ cho cuộc sống hàng ngày Thị trường hàng hóa năng lượng bao gồm nhiều loại sản phẩm thiết yếu.
Giao dịch khí đốt thiên nhiên là hoạt động liên quan đến loại nhiên liệu hóa thạch, được sử dụng rộng rãi như nguồn năng lượng cho khí đốt, sản xuất điện và nấu ăn.
Giao dịch dầu thô là một hoạt động quan trọng trong ngành năng lượng, với dầu mỏ được công nhận là nhiên liệu có giá trị nhất hiện nay Việc giao dịch dầu thô không chỉ mang lại lợi nhuận mà còn tạo ra nhiều sản phẩm thiết yếu cho cuộc sống và nền kinh tế.
Giao dịch xăng dầu: có nguồn gốc từ dầu mỏ và được sử dụng rộng rãi để cung cấp nguồn năng lượng cho động cơ đốt
Giao dịch dầu nhiên liệu chứa lưu huỳnh thấp là một nguồn năng lượng với hàm lượng lưu huỳnh cực kỳ thấp, chủ yếu được sản xuất từ dầu mỏ có sẵn ở Châu Âu và Bắc Mỹ.
Hàng hóa lĩnh vực kim loại
Nhóm hàng hóa nguyên liệu kim loại bao gồm vàng, bạc và bạch kim, trong đó vàng và bạc được công nhận là những kim loại có giá trị nhất trên thị trường hiện nay Đầu tư vào các mặt hàng kim loại này là một bí quyết quan trọng giúp đa dạng hóa danh mục đầu tư và bảo vệ tài sản chống lại lạm phát.
Vàng là một loại hàng hóa có giá trị cao, độc đáo và khan hiếm, được sử dụng toàn cầu để chế tác trang sức và tích trữ tài sản Mặc dù thị trường vàng có nhiều biến động, nhưng nó vẫn luôn được săn đón.
Nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển của thị trường phái sinh hàng hóa
1.3.1 Điều kiện thể chế, luật pháp
Thể chế kinh tế thị trường là yếu tố then chốt giúp hình thành nhu cầu giao dịch các sản phẩm phái sinh Với hệ giá trị và quy luật kinh tế riêng, kinh tế thị trường tạo nền tảng vững chắc cho nhu cầu giao dịch tương lai, phản ánh đặc trưng của loại hình thị trường này.
Một điều kiện nền tảng quan trọng cho thị trường giao dịch tương lai là có hệ thống văn bản pháp luật và quy định rõ ràng về việc thành lập, tham gia và hoạt động Quá trình này cần tập trung vào việc bảo vệ nhà đầu tư thông qua các quy định về ký quỹ, bảo lãnh, hỗ trợ thanh toán và các biện pháp quản lý rủi ro khác.
1.3.2 Điều kiện kinh tế - tài chính
Để phát triển thị trường phái sinh hàng hóa, cần có nhu cầu cao về giao dịch sản phẩm từ nhiều bên tham gia Nhu cầu thiết thực đối với sản phẩm trong thị trường này phải được xác định trước khi thị trường được hình thành.
Thị trường hàng hóa cơ sở phát triển đầy đủ là nền tảng thiết yếu cho sự tồn tại của thị trường tương lai Không có thị trường cơ sở, thị trường tương lai sẽ không thể hình thành, và giá cả hàng hóa tương lai phụ thuộc vào biến động giá cả hàng hóa cơ sở Một thị trường hàng hóa cơ sở phát triển cần có tính thanh khoản cao và thông tin thị trường minh bạch, đầy đủ Quy mô và tính chất của thị trường cơ sở càng cao thì thị trường giao dịch tương lai càng phát triển tương ứng.
Để xây dựng Hợp đồng tương lai mẫu chuẩn, cần thiết lập một bộ tiêu chuẩn áp dụng rõ ràng và thực tế Hợp đồng mẫu này phải đảm bảo tính tiện lợi trong quá trình áp dụng Các điều kiện tối thiểu của Hợp đồng tương lai cần bao gồm quy mô hợp đồng, đơn vị yết giá, biên độ giao dịch giá tối thiểu, chủng loại sản phẩm, thời gian giao dịch, thời gian thanh toán và ngày giao dịch cuối cùng.
Hải là một địa điểm có cơ sở hạ tầng công nghệ hiện đại, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ tin học Để xây dựng thị trường tương lai, việc áp dụng công nghệ tin học hiện đại ngay từ đầu là cần thiết để xử lý quy trình thanh toán và kết nối thông tin hiệu quả Trong bối cảnh này, năng lực của đơn vị thanh toán bù trừ trung tâm giữ vai trò then chốt.
Việc lựa chọn phương thức thanh toán phù hợp cho giao dịch tương lai ảnh hưởng lớn đến cách thức giao dịch của các thành viên thị trường Thanh toán bằng tiền thưởng thường được áp dụng cho các sản phẩm phái sinh Do đó, việc áp dụng các chuẩn mực kế toán và kiểm toán cho sản phẩm phái sinh cần được thống nhất và phù hợp để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong giao dịch.
Chương 1 đã đưa ra một số lý luận cơ bản về thị trường PSHH, bao gồm khái niệm, vai trò của thị trường PSHH cũng như SGDHH Bên cạnh những lợi thế của thị trường PSHH, còn xuất hiện các rủi ro khi tham gia giao dịch trên thị trường này.
PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG PHÁI SINH HÀNG HÓA
Lịch sử hình thành thị trường phái sinh hàng hóa thế giới
2.1.1 Tóm lược lịch sử hình thành thị trường phái sinh hàng hóa trên thế giới PSHH xuất hiện rất sớm nhờ hoạt động giao thương ở Mesopotamia, những HĐTL đầu tiên được ghi lại bằng chữ viết hình nêm trên các phiến đất sét Nội dung của những bản hợp đồng này khá hoàn chỉnh và không khác biệt nhiều những hợp đồng hiện đại, gồm có mô tả về các bên tham gia hợp đồng, hàng hóa được giao (ngày, giờ, giá) và có thể có danh sách những người chứng kiến Phần lớn các hợp đồng được ký kết phi tập trung giữa các thương nhân và những thị trường đầu tiên được diễn ra ở các hội chợ thường kỳ Khung khổ pháp lý cho HĐTL được quy định trong Luật thương mại La Mã Đền thờ của thành phố đóng vai trò quan trọng trong các GDPS vì phần lớn hoạt động thương mại diễn ra tại đây Những ngôi đền ở Mesopotamia cổ đại không chỉ cung cấp điều kiện kho bãi và tiêu chuẩn đo lường số lượng và chất lượng mà còn đóng vai trò như trung tâm thanh toán bù trừ hiện đại HĐTL đã thúc đẩy hiệu quả của thị trường nông sản ở Mesopotamia và đặt nền tảng cho việc mở rộng giao thương đường dài HĐTL ở Đế chế La Mã và sau đó là Đế chế Đông La Mã (Byzantine) sử dụng làm những công cụ để thúc đẩy thương mại thông qua xâm lược
Thời kỳ phục hưng từ thế kỷ 14 đến thế kỷ 16 chứng kiến sự ra đời của hối phiếu (Bill of Exchange), một công cụ tài chính giống như quyền chọn hiện đại Hối phiếu cho phép người mua nhận hàng theo các điều kiện thỏa thuận hoặc trả một khoản phí cố định thay vì nhận hàng Người nắm giữ hối phiếu có thể kiếm lãi do hối phiếu thường được trao đổi với giá thấp hơn và giảm dần cho đến khi đáo hạn Thương mại mở rộng dẫn đến sự gia tăng trao đổi hối phiếu, khiến nhiều thương nhân chuyển từ trao đổi hàng hóa sang sử dụng hối phiếu Tuy nhiên, vào năm 1541, hối phiếu bị cấm do lo ngại về rủi ro tài chính gia tăng từ các giao dịch đầu tư và sinh lời.
Hợp đồng giao sau đã được giới thiệu tại Bruges và Antwerp (Bỉ) trước khi lan rộng sang Amsterdam (Hà Lan) Năm 1531, Sàn giao dịch Antwerp ra đời, mô phỏng các giao dịch với hợp đồng giao sau và hợp đồng quyền chọn Năm 1565, Sàn giao dịch Hoàng gia tại London được thành lập theo mô hình Antwerp Sự sụp đổ của Sàn giao dịch Antwerp vào năm 1585 đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của thị trường tài chính và hàng hóa tại Amsterdam và London Sự ra đời của sàn giao dịch Amsterdam vào năm 1661 đánh dấu sự thống trị của thương mại Hà Lan Trong thế kỷ 17 và 18, giao dịch hợp đồng giao sau và hợp đồng quyền chọn tại Amsterdam đã hình thành những đặc điểm cơ bản của thị trường phái sinh hiện đại Amsterdam cũng là nơi diễn ra "Tulipmania," bong bóng đầu cơ đầu tiên trong lịch sử Giao dịch phái sinh đã lan rộng từ Amsterdam đến Pháp vào cuối thế kỷ 17 và từ Pháp đến Đức vào đầu thế kỷ 19, xuất phát từ mục tiêu phòng ngừa rủi ro hiệu quả, thúc đẩy sự phát triển của thị trường phái sinh.
Tại Châu Á, bằng chứng đầu tiên về hợp đồng tương lai (HĐTL) xuất hiện vào năm 1650 tại thị trường Yodoga, Osaka, Nhật Bản Sàn giao dịch HĐTL đầu tiên trên thế giới, thị trường gạo Dojima, được thành lập tại Osaka vào năm 1730 Trong giai đoạn từ 1603 đến 1868, gạo có vai trò đặc biệt quan trọng trong nền kinh tế khu vực.
Trong thời kỳ Tokugawa tại Nhật Bản, các chủ đất đã chuyển phần thuế gạo đến kho dự trữ ở Osaka để bán đấu giá qua các nhà môi giới chính thức Những nhà môi giới này đưa ra mức giá đấu và nhận "phiếu gạo", đảm bảo giao hàng trong tương lai với mức giá cố định, giúp các chủ đất giảm thiểu rủi ro Các phiếu gạo này cũng được trao đổi trên thị trường tự do Năm 1730, sàn giao dịch Dojima được công nhận là sàn giao dịch gạo chính thức bởi chính quyền lãnh chúa Shogun, với hai loại thị trường: thị trường gạo thực Shomai (thị trường giao ngay) và thị trường gạo trên sổ sách choaimai (thị trường tương lai).
Sàn giao dịch gạo Dojima hoạt động giống như các sàn giao dịch hiện đại, với những đặc điểm nổi bật như: được quản lý bởi khung pháp lý đặc thù và sự giám sát của chính quyền Các thương nhân tham gia cần đăng ký và nhận chứng nhận hoạt động, đồng thời mỗi thương nhân có hạn mức tín dụng riêng Giao dịch diễn ra trong các khoảng thời gian xác định, chia thành ba giai đoạn trong năm tương ứng với mùa xuân, mùa hạ và mùa đông Hợp đồng giao dịch tương lai được chuẩn hóa về số lượng và chất lượng, với đơn vị giao dịch chuẩn được quy định rõ ràng.
100 koku và bước giá 1 koku; kết thúc mỗi giai đoạn giao dịch, các giao dịch được tất toán tại trung tâm thanh toán bù trừ
Sàn giao dịch Dojima hoạt động cho đến cuối giai đoạn Tokugawa, nhờ vào sự giảm sút của chính sách kiểm soát phân phối gạo Nghiên cứu của Algieri (2018) cho thấy sự tồn tại của Sàn giao dịch gạo Dojima đã góp phần giảm thiểu biến động giá gạo Cụ thể, trong 15 đến 20 năm trước khi thị trường Dojima ra đời, biến động giá gạo cao gấp 7% đến 8% so với giai đoạn sau đó.
Lịch sử phát triển của Sàn Giao dịch Hàng hóa (GDHH) toàn cầu cho thấy sự hình thành và hoàn thiện của các sản phẩm Phái sinh hàng hóa (PSHH) có mối liên hệ chặt chẽ với sự tiến bộ của ngành nông nghiệp và thương mại quốc tế Trong giai đoạn đầu, Hợp đồng tương lai (HĐTL) đã trở thành sản phẩm phái sinh chủ yếu, với chức năng chính là giảm thiểu biến động giá cả của nông sản.
Cơ chế vận hành của các Sàn GDPS ở giai đoạn này về cơ bản là tương đồng với Sàn GDHHhiện đại
2.1.2 Sự hình thành và phát triển của một số sàn giao dịch phái sinh hàng hóa tiêu biểu
Tại Châu Á (cuối Thế kỷ XIX – đầu Thế kỷ XX)
- SGD TOCOM; SGD ngũ cố TGE tại Nhật Bản
- SGD quốc gia Ấn Độ, MCX, NCDEX tại Ấn Độ
- SGD Đại Liên, SGD Thượng Hải, SGD Trịnh Châu tại Trung Quốc
Tại Châu Âu (thập niên 1980 và 1990)
- SGD DTB tại Frankfurt tại Đức
- SGD Chicago (CBOT) tại Hoa Kỳ (1848) là Sàn giao dịch các công cụ hàng hóa phái sinh hiện đại đầu tiên trên thế giới
- Các SGD: NYCE, NYMEX, COMEX, CSCE, FINEX
SGD Gạo Dojima tại Osaka, Nhật Bản (1730) Sàn giao dịch HĐTL đầu tiên trên Thế giới
Hệ thống hội chợ thời Trung cổ tại Châu Âu (khoảng 1100 năm TCN) (Hội chợ Champagne có Trung tâm thanh toán bù trừ)
Giai đoạn hoàn thiện và phát triển
Hì nh 2.1 Tiến trình phát triển thị trường phái sinh hàng hóa trên Thế giới
Sự hình thành và phát triển của Sàn giao dịch phái sinh hàng hóa tại Ấn Độ
Thị trường phái sinh tại Ấn Độ, chiếm tỷ trọng lớn nhất khu vực Châu Á, có lịch sử phát triển lâu dài Từ những năm 1940 đến giữa thập niên 1990, Ấn Độ đã có khoảng 300 sàn giao dịch, nhưng đến năm 1952, hoạt động giao dịch trên các sàn này vẫn chưa được quản lý bởi một khung pháp lý chuẩn hóa Sau khi giành độc lập, chính phủ Ấn Độ đã ban hành đạo luật hợp đồng kỳ hạn để thiết lập quy định cho thị trường này.
1952 và thành lập Ủy ban thị trường kỳ hạn năm 1953 với chức năng điều hành thị trường
Chính phủ Ấn Độ đã chỉ định các Hội đồng chuyên gia để đánh giá tính khả thi của việc triển khai các giao dịch PSHH Trong số đó, Hội đồng Kabra (1993) và Hội đồng về chính sách nông nghiệp quốc gia đóng vai trò quan trọng trong việc xem xét và đưa ra các khuyến nghị liên quan đến cơ chế vận hành của các sàn giao dịch này.
Vào năm 2000, những khuyến nghị từ hai ủy ban đã tạo điều kiện cho các giao dịch PSHH có tổ chức tại Ấn Độ Năm 2007, Chính phủ Ấn Độ thành lập Hội đồng chuyên gia về PSHH để nghiên cứu tác động của giao dịch tương lai đến nông sản Từ năm 2002-2003, ba sàn giao dịch hàng hóa trực tuyến không tương hỗ, bao gồm Sàn giao dịch đa hàng hóa (MCX), Sàn GDHH và phái sinh quốc gia (NCDEX), cùng với Sàn GDHH đa quốc gia (NMCE) đã ra đời Ngoài ra, Ấn Độ còn có các sàn giao dịch chuyên biệt như Indian Energy Exchange Ltd (IEX) và Power Exchange of India Ltd (PXIL), cung cấp giao dịch điện giao ngay và hỗ trợ giao dịch Giấy chứng nhận năng lượng tái tạo (RECs).
Có nguồn gốc từ các giao dịch trao đổi hàng hóa trong thời kỳ cổ đại, các hợp đồng vận chuyển ở Hy Lạp cổ đại đã quy định các yếu tố như giá cả, hàng hóa và thời gian, tương tự như các hợp đồng kỳ hạn hiện nay Giai đoạn này đánh dấu sự khởi đầu của các hình thức giao dịch tài chính phức tạp hơn.
Các sàn giao dịch hàng hóa (GDHH) tại Ấn Độ cung cấp hợp đồng tương lai cho kim loại, năng lượng, nông sản và nhiều sản phẩm nông nghiệp khác, phản ánh sự đa dạng trong sản xuất và tiêu dùng Các sản phẩm phái sinh mới được giới thiệu liên tục nhằm tăng cường sự tham gia của các nhà đầu tư Ví dụ, MCX đã phát hành hợp đồng quy mô nhỏ cho vàng và bạc, trong khi FMC mở rộng thời gian giao dịch cho một số mặt hàng nông sản để điều chỉnh giá kỳ hạn trong nước với biến động quốc tế Ngoài các sản phẩm giao dịch, những người phòng ngừa rủi ro đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của thị trường phái sinh, kết nối thị trường hàng hóa cơ sở với thị trường kỳ hạn Nếu thiếu sự tham gia của họ, giá kỳ hạn và giá trị hàng hóa cơ sở có thể chênh lệch đáng kể.
Sự hình thành và phát triển của Sàn giao dịch phái sinh hàng hóa tại Châu Âu
Sàn giao dịch PSHH tại Châu Âu ra đời từ thời kỳ Phục Hưng, gắn liền với sự phát triển nông nghiệp Theo chính sách nông nghiệp chung (CAP), EU quy định giá nông sản và yêu cầu mua lại sản lượng dư thừa để dự trữ Nông dân EU bán sản phẩm cho các hợp tác xã địa phương hoặc tổ chức sản xuất được chứng nhận qua đấu thầu Các hợp tác xã/PO thực hiện thu mua, dự trữ và phân phối sản phẩm, đồng thời giảm rủi ro cho nông trại với quy mô hạn chế Tuy nhiên, chính sách nông nghiệp chung của EU đang được điều chỉnh theo hướng thị trường và tự do hóa, nhấn mạnh vai trò của sản phẩm phái sinh như HĐTL và HĐQC trong CAP định hướng 2020 Để đối phó với biến động giá nông sản và thực phẩm, cần có công cụ giảm thiểu rủi ro và ổn định sản xuất nông nghiệp.
Trong hai thập kỷ qua, dòng chảy đầu cơ vào PSHH trong lĩnh vực nông nghiệp tại EU đã gia tăng mạnh mẽ do sự phát triển của thị trường PSHH nông nghiệp phi chính thức ở Mỹ, xu hướng tài chính hóa các giao dịch hàng hóa tương lai, và sự kết hợp giữa sản phẩm PSHH với các sản phẩm đầu tư Sự tham gia của các quỹ phòng ngừa rủi ro và ngân hàng đầu tư vào thị trường PSHH cũng góp phần vào tình hình này Những yếu tố này đã tạo ra thách thức trong việc thiết lập một khung pháp lý toàn diện và nhất quán để điều tiết thị trường PSHH, nhằm đảm bảo và duy trì các chức năng nền tảng của nó.
Sự hình thành và phát triển thị trường phái sinh hàng hóa Trung Quốc
2.2.1 Lịch sử hình thành và phát triển thị trường phái sinh hàng hóa Trung Quốc Quá trình phát triển SGDHH tại Trung Quốc
Trước năm 1993, các SGDHH tại Trung Quốc tự do kinh doanh Tháng 10 năm
Năm 1921, Trung Quốc ghi nhận hơn 140 sàn giao dịch hàng hóa (SGDHH) tại các thành phố lớn như Thượng Hải, Hán Khẩu, Thiên Tân, Quảng Châu và Nam Kinh Sự bùng nổ này diễn ra trong bối cảnh thiếu các quy định quản lý cụ thể, khiến các SGDHH nhanh chóng gặp khó khăn Đặc biệt, chỉ riêng trong tháng 11 năm đó, tình hình càng trở nên căng thẳng.
Vào năm 1921, Trung Quốc đã chứng kiến sự đóng cửa của 88 Sở Giao dịch Hàng hóa (SGDHH), và đến tháng 3 năm 1922, chỉ còn 12 Sở hoạt động tại Thượng Hải Đến tháng 7 năm 1952, SGDHH cuối cùng tại Thiên Tân cũng ngừng hoạt động Tuy nhiên, thị trường giao dịch hàng hóa tương lai của Trung Quốc bắt đầu được tái thiết vào năm 1990, và nhanh chóng phát triển sau khi chuyển sang nền kinh tế thị trường vào năm 1993 Thời điểm cao điểm, hơn 40 SGDHH được thành lập với 300 công ty môi giới và 400 công ty thành viên Các SGDHH này niêm yết nhiều sản phẩm, trong đó có 7 SGD niêm yết mặt hàng đường, 15 SGD mặt sản phẩm thép, 9 SGD mặt hàng đồng và nhôm, cùng 8 SGD mặt hàng khí Mặc dù vậy, hàng hóa chủ yếu được giao dịch vẫn là nông sản như lúa mì, ngô và đậu tương Giai đoạn này chứng kiến sự phát triển tự phát của thị trường giao dịch hàng hóa tương lai, dẫn đến tình trạng lũng đoạn, thao túng thị trường và cạnh tranh không lành mạnh, gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường kinh doanh.
Từ năm 1993 đến 2000, Trung Quốc đã cải cách thị trường giao dịch hàng hóa tương lai theo hướng chuẩn mực hơn, với sự hỗ trợ của các quy định và khung pháp lý hoàn thiện Ủy ban quản lý chứng khoán Trung Quốc (CSRC) đã ban hành các quy định nhằm thắt chặt hoạt động giao dịch hàng hóa tương lai, giám sát các hoạt động giao dịch bất hợp pháp và giảm số lượng mặt hàng được phép giao dịch.
Năm 1995, được sự chấp thuận của Quốc vụ viện chỉ cho phép 15 SGDHH hoạt động thí điểm
Từ năm 1998 đến 2000, số lượng sàn giao dịch hàng hóa (SGDHH) đã trải qua nhiều điều chỉnh, trong đó các công ty môi giới bị quản lý chặt chẽ thông qua việc cấm độc quyền kinh doanh Ngoài ra, tỷ lệ ký quỹ cũng được điều chỉnh và chuẩn hóa, cùng với việc thắt chặt các giao dịch hàng hóa tương lai qua các SGDHH ở nước ngoài.
Sau quá trình tái cấu trúc, thị trường giao dịch hàng hóa tương lai tại Trung Quốc hiện có ba sàn giao dịch hoạt động độc lập, bao gồm Sàn giao dịch hàng hóa Đại Liên, Sàn giao dịch tương lai Thượng Hải và Sàn giao dịch hàng hóa Trịnh Châu.
Từ năm 2000, thị trường giao dịch hàng hóa tương lai tại các sàn giao dịch hàng hóa (SGDHH) ở Trung Quốc đã phục hồi và tăng trưởng ổn định hàng năm Ba SGDHH hàng đầu của Trung Quốc, bao gồm SGD tương lai Thượng Hải, SGDHH Đại Liên và SGDHH Trịnh Châu, không chỉ đứng đầu thế giới về số lượng và giá trị giao dịch mà còn nâng cao vai trò định giá hàng hóa của Trung Quốc trên thị trường quốc tế.
2.2.2 Tạo lập điều kiện phát triển Sở giao dịch hàng hóa tại Trung Quốc
Cơ cấu tổ chức quản lý nhà nước về SGDHH của Trung Quốc là một phần quan trọng trong hệ thống quản lý tài chính, ngân hàng và bảo hiểm, thể hiện sự liên kết chặt chẽ giữa các lĩnh vực này.
Bộ tài chính Ngân hàng
Trung ương Ủy ban lập pháp ngân hàng Ủy ban lập pháp chứng khoán Ủy ban lập pháp bảo hiểm
Bộ nguồn nhân lực và an ninh xã hội
Ngân hàng Thương mại Ngân hàng chính sách
Công ty quản lý tài chính
Các tổ chức tài chính khác
Doanh nghiệp bảo hiểm Công ty quản lý bảo hiểm
Hình 2.2 Tổ chức quản lý SGDHH của Trung Quốc
Nguồn: Tổng hợp của tác giả
Cơ quan quản lý nhà nước về SGDHH và các hoạt động GDHH tương lai tại Trung Quốc bao gồm các tổ chức chính sau:
- Ủy ban quản lý chứng khoán Trung Quốc (CSRC): CSRC là cơ quan trực thuộc Quốc vụ viện có chức năng quản lý tập trung
CSRC được chia thành hai ban giám sát: khu vực I và khu vực II Khu vực I tập trung vào việc giám sát các hoạt động giao dịch nông sản, trong khi khu vực II theo dõi các giao dịch kỳ hạn liên quan đến khoáng sản, dầu mỏ và tài chính.
Hiệp hội Thị trường Tương lai Trung Quốc (CFA) là một tổ chức tự nguyện của ngành hàng, hoạt động phi lợi nhuận và quản lý trên phạm vi toàn quốc CFA hoạt động dưới sự giám sát của Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Trung Quốc (CSRC), và các tổ chức môi giới cùng đơn vị trung gian bắt buộc phải tham gia vào CFA.
SGDHH đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát các giao dịch, thực hiện thanh toán bù trừ và đảm bảo hợp đồng được thực hiện Để hoạt động hợp pháp, SGDHH phải tuân thủ các yêu cầu theo Luật công ty Trung Quốc, bao gồm vốn điều lệ tối thiểu 30 triệu nhân dân tệ và các quy định quản lý được CSRC phê duyệt Lịch sử pháp lý điều chỉnh hoạt động GDHH tại Trung Quốc bắt đầu từ tháng 10 năm 1929 với việc ban hành Luật thương mại, tiếp theo là các quy định quản lý vào tháng 1 năm 1930.
Tháng 11 năm 1993, Ủy ban quản lý chứng khoán Trung Quốc được Quốc vụ viện sao chức năng quản lý thị trường hàng hóa tương lai thông qua bản thông báo
“Kiên quyết kiềm chế sự phát triển hỗn loạn của thị trường tương lai” Đơn vị quản lý giao dịch nước ngoài
Công ty quản lý quỹ
Công ty giao dịch thương mại SGDHH SGD chứng khoán
Năm 1994, Chính phủ Trung Quốc đã ban hành lệnh cấm đối với các công ty môi giới giao dịch tương lai, ngăn cản họ tham gia vào hoạt động môi giới giao dịch hàng hóa ra nước ngoài và kinh doanh ngoại hối.
Cuối năm 1995, CSRC đã cấp giấy phép hoạt động kinh doanh môi giới GDHHtương lai cho 330 công ty
Tháng 8 năm 1998, Quốc vụ viện Trung Quốc ban hành Thông báo về việc sắp xếp và chuyển hóa lại thị trường hàng hóa tương lai Tiếp đó, tháng 6 năm 1999, Quốc hội ban hành Pháp lệnh Giám sát giao dịch tương lai tạm thời và các quy định liên quan đến hoạt động giao dịch, công ty môi giới và các đối tượng liên quan đến GDHH tương lai
Tháng 12 năm 1999, những hành vi vi phạm liên quan đến hoạt động GDHHtương lai đã được đưa vào Bộ luật Hình sự sửa đổi của Trung Quốc
Tháng 12 năm 2000, Hiệp hội thị trường tương lai Trung Quốc đã được thành lập với mục đích thúc đẩy thị trường GDHH tương lai phát triển
Năm 2007, Ủy ban quản lý chứng khoán Trung Quốc đã ban hành “Quy chế quản lý thị trường tương lai” cùng với nhiều biện pháp quản lý đồng bộ, tạo nền tảng cho sự phát triển chuẩn mực của thị trường tương lai Đến tháng 3 năm 2017, Quốc vụ viện và Ủy ban quản lý chứng khoán Trung Quốc đã công bố 3 quy chế quan trọng về thị trường tương lai, có hiệu lực từ tháng 4 năm 2007, được xem như Bộ Quy chế mới cho thị trường này Các cơ quan chính phủ Trung Quốc cũng đang chuẩn bị ban hành thêm các điều lệ và quy định thi hành liên quan, với danh mục hợp đồng tương lai được mở rộng bao gồm hợp đồng hàng hóa, hợp đồng tài chính và hợp đồng quyền chọn.
Tháng 10 năm 2007, Bảng danh mục các ngành công nghiệp hướng dẫn cho các nhà đầu tư nước ngoài đã được cập nhật và ban hành, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 12 năm 2007 Theo đó nhà đầu tư nước ngoài được cho phép tham gia đầu tư vào các công ty tương lai tại Trung Quốc với những đối tác Trung Quốc, tuy nhiên những đối tác Trung Quốc phải nắm giữ số cổ phần chi phối tại các công ty tương lai Trung Quốc không quy định điều kiện, tiêu chuẩn chung cho tất cả các doanh nghiệp tham gia GDHH kỳ hạn ở nước ngoài CSRC xét duyệt cấp phép cho từng doanh nghiệp dựa trên cơ sở đặc thù của từng lĩnh vực ngành hàng mỗi một doanh nghiệp chỉ được phép tham gia giao dịch một số mặt hàng nhất định theo phê duyệt của Ủy ban Chứng khoán
Một số khuyến nghị cho thị trường phái sinh hàng hóa Việt Nam
Nguồn: Websites của ICE, CME, SHFE, DCE và ZCE
Vào ngày 15 tháng 10 năm 2021, Trung Quốc đã công bố một bước tiến mới trong việc mở rộng cơ hội đầu tư cho các nhà đầu tư nước ngoài đủ điều kiện tham gia giao dịch.
Như vậy, các nhà đầu tư quốc tế có thể giao dịch các loại hợp đồng như: quyền chọn chỉ số chứng khoán và quyền chọn hàng hóa, HĐTL
Trung Quốc mở cửa thị trường tài chính và bổ sung các công cụ phái sinh nhằm chuyển hướng sang nền kinh tế xuất khẩu Tuy nhiên, Ủy ban Chứng khoán Trung Quốc (CSRC) cho biết rằng để bảo vệ lợi thế cho các nhà đầu tư nước ngoài, họ chỉ có thể sử dụng các công cụ nhất định.
2.3 Một số khuyến nghị cho thị trường phái sinh hàng hóa Việt Nam
2.3.1 Nâng cao tính thanh khoản thông qua việc tham gia bán lẻ
Trung Quốc sở hữu sức mạnh định giá đáng kể cho nhiều mặt hàng nhờ vào thị phần cung và cầu, cùng với vai trò quan trọng của mạng lưới thương nhân bán lẻ rộng lớn, giúp quốc gia này xây dựng khối lượng thị trường mạnh mẽ.
Các nhà kinh doanh bán lẻ tin rằng Trung Quốc kiểm soát thông tin nhạy cảm về giá, giúp họ giao dịch có lãi Sự phát triển trong lĩnh vực bán lẻ còn được thúc đẩy bởi việc hạn chế tham gia vào biến động của thị trường chứng khoán thông qua các công cụ phái sinh cổ phiếu riêng lẻ.
Các hợp đồng giao dịch tại Trung Quốc đáp ứng nhu cầu bán lẻ với quy mô lô nhỏ, chỉ chiếm một phần nhỏ so với quy mô trên các sàn giao dịch quốc tế Hoạt động bán lẻ được thúc đẩy bởi đòn bẩy cao thông qua các khoản vay từ thị trường xám và vay trực tuyến.
Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy rằng các hợp đồng nhỏ hơn có thể giảm chi phí giao dịch tổng thể nhờ tính thanh khoản cao hơn và quy mô lô giao hàng lớn hơn Quy mô lô lớn giúp giảm chi phí tham gia và đáp ứng nhu cầu giao hàng trên thị trường vật chất Do đó, các quốc gia như Ấn Độ nên xem xét khả năng cung cấp các hợp đồng nhỏ hơn nhằm tăng cường tính thanh khoản của thị trường mà không làm tăng chi phí giao dịch.
Tính đến tháng 2 năm 2021, Trung Quốc đã có 63 thị trường hàng hóa kỳ hạn được niêm yết trên ba SGDHH lớn, bao gồm SGDHH Đại Liên, SGDHH kỳ hạn Thượng Hải và SGDHH Trịnh Châu Năm 2020, thị trường hàng hóa kỳ hạn hàng đầu thế giới chủ yếu là của Trung Quốc, với thép cây có khối lượng giao dịch cao nhất Thị trường hàng hóa Trung Quốc nổi bật với nhiều sản phẩm kỳ hạn độc đáo như táo, bitum và trứng Khối lượng giao dịch của các sản phẩm này gần bằng với thị trường vàng Mặc dù khối lượng giao dịch cao giúp tăng tính thanh khoản, nhưng nếu quá lớn so với thị trường cơ sở, điều này có thể chỉ ra tình trạng đầu cơ quá mức, như trường hợp khối lượng giao dịch táo tương lai vào tháng 5 năm 2018 chiếm một nửa sản lượng táo toàn cầu.
Sự đầu cơ quá mức trong thị trường hàng hóa kỳ hạn của Trung Quốc được thể hiện rõ qua dữ liệu từ Hiệp hội hàng hóa tương lai Trung Quốc, cho thấy khoảng 98% tài khoản giao dịch là của các nhà đầu tư cá nhân Đặc biệt, 94% tài khoản giao dịch có số dư dưới 100 nghìn RMB và 90% khối lượng giao dịch được thực hiện bởi các nhà đầu tư nhỏ lẻ, một con số đáng kể so với chỉ 15% ở những thị trường khác.
Mỹ, nơi các tổ chức thống trị khối lượng giao dịch)
Tỷ lệ nhà đầu tư bán lẻ cao ảnh hưởng đến thị trường theo nhiều cách Đầu tiên, sự chiếm ưu thế của nhà đầu tư bán lẻ có thể dẫn đến thiếu hụt hoạt động phòng ngừa rủi ro, làm lệch mức độ ưa thích rủi ro trong các hợp đồng tương lai ngắn hạn và dài hạn Thứ hai, lượng giao dịch lớn từ các cá nhân thường tạo ra phản ứng tích cực mạnh mẽ, khiến xung lực giá trở nên mạnh hơn so với các thị trường hàng hóa có sự tham gia của nhiều nhà đầu tư tổ chức.
Các nhà đầu tư cá nhân thường chịu ảnh hưởng nhiều hơn bởi cảm xúc so với các nhà đầu tư tổ chức, dẫn đến sự biến động giá cao hơn Chẳng hạn, thời gian nắm giữ trung bình cho các hợp đồng tương lai hàng hóa tại Trung Quốc chỉ dưới bốn giờ.
Sự phát hiện giá kém hơn trên thị trường giao sau hàng hóa toàn cầu lớn khác có thể thấy rõ qua mối quan hệ giữa hợp đồng tương lai hàng hóa của Trung Quốc và các đối thủ cạnh tranh toàn cầu Cụ thể, từ năm 2015 đến 2020, mối tương quan hàng tháng giữa giá ngô kỳ hạn của Trung Quốc và giá ngô kỳ hạn của Mỹ chỉ đạt 0,24 Mặc dù điều kiện vận tải và sự phát triển địa phương có thể ảnh hưởng một phần, nhưng các thị trường nên có mức độ tương quan cao hơn.
Thị trường hàng hóa kỳ hạn của Trung Quốc gặp phải nhiều vấn đề nghiêm trọng do cách thiết lập độc đáo của nó Biên lợi nhuận thay đổi theo thời gian cùng với các giới hạn vị thế nghiêm ngặt đã khiến các nhà đầu cơ bị đẩy ra khỏi đầu trước của đường cong tương lai Đặc biệt, các nhà đầu tư nhỏ lẻ bị cấm nắm giữ các vị thế trong tháng giao hàng, làm gia tăng khó khăn trong việc tham gia thị trường.
2.3.2 Tối ưu hóa chi phí giao dịch
Thị trường hàng hóa Trung Quốc đang cạnh tranh mạnh mẽ về chi phí nhờ vào việc tối ưu hóa kho bãi, giao hàng hiệu quả và tích hợp công nghệ Chi phí khứ hồi cho hoạt động kinh doanh hàng hóa phi nông nghiệp với giao hàng độc quyền dao động từ 31-99% so với chi phí kinh doanh cùng loại hàng hóa tại Ấn Độ.
Sự vắng mặt của CTT (Thuế giao dịch hàng hóa) tại Trung Quốc là một yếu tố quan trọng giúp giảm chi phí giao dịch Thị trường hàng hóa ở đây được hưởng lợi từ mối liên kết hiệu quả giữa kho hàng và ngân hàng, bao gồm cả việc áp dụng fintech để đảm bảo tính toàn vẹn của hóa đơn kho Điều này tạo ra một môi trường cạnh tranh cần thiết để thành công Mặc dù Trung Quốc có hoạt động kho hàng hiệu quả hơn, nhưng tỷ suất lợi nhuận lại tương đối thấp, như trường hợp SGDHH Đại Liên chỉ đạt 5% cho đến giữa tháng và tăng lên 10% sau đó Ngược lại, tỷ suất lợi nhuận ban đầu ở Ấn Độ thường dao động từ 8-10% Kinh nghiệm cho thấy rằng tỷ suất lợi nhuận thấp có thể được cải thiện thông qua các biện pháp can thiệp thường xuyên.
Thành công của thị trường hàng hóa được thúc đẩy bởi nhiều đợt giới thiệu sản phẩm thành công Trung Quốc chỉ ra mắt các sản phẩm có liên quan chặt chẽ đến các lĩnh vực công nghiệp cơ bản của quốc gia.
GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG PHÁI SINH HÀNG HÓA VIỆT NAM
Thực trạng phát triển thị trường phái sinh hàng hóa Việt Nam
3.1.1 Quá trình hình thành và phát triển Sở giao dịch hàng hóa Việt Nam
Kể từ năm 2000, thị trường sản phẩm hàng hóa ở Việt Nam đã trải qua sự hình thành và phát triển mạnh mẽ, nhờ vào định hướng phát triển và việc thành lập các Sở Giao dịch Hàng hóa nội địa Việt Nam đang tích cực phát triển các SGDHH nhằm thúc đẩy thị trường PSHH ngày càng lớn mạnh.
Sàn giao dịch kỳ hạn hạt điều
Ngày 07/03/2002, Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh kết hợp với công ty Nuttrade đã lập nên Sàn giao dịch kỳ hạn hạt điều
Sàn giao dịch này được thành lập nhằm thúc đẩy kinh doanh nông sản và hàng hóa trong khu vực, kết nối giao thương với các nước trên thế giới Đây là mô hình giao dịch kỳ hạn hạt điều đầu tiên tại Việt Nam qua sàn giao dịch tập trung Tuy nhiên, sàn chỉ hoạt động trong thời gian ngắn và đã ngừng hoạt động do không đạt được kỳ vọng của một sàn giao dịch PSHH.
Sàn giao dịch thủy sản Cần Giờ (Cangio ATC)
Sàn giao dịch thủy sản Cần Giờ, được thành lập vào tháng 5/2002 dưới sự cấp phép của UBND Thành phố Hồ Chí Minh, do doanh nghiệp chế biến thủy sản Cholimex làm chủ đầu tư Với nhiều ưu điểm như giá sàn, sản lượng và kích cỡ được công khai, cùng với việc đầu tư vào các hạng mục hỗ trợ chất lượng như hệ thống cung cấp nước ngọt, kho lạnh và tàu bãi, sàn giao dịch đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của ngành thủy sản tại địa phương.
Chỉ sau vài tháng hoạt động, Trung tâm Giao dịch Cà phê Buôn Ma Thuột (BCEC) đã phải ngừng hoạt động do không có giao dịch phát sinh, lượng tôm và số lượng người tham gia giao dịch giảm đáng kể.
Ngày 04/12/2006, UBND tỉnh Đắk Lắk đã quyết định thành lập Trung tâm Giao dịch cà phê Buôn Ma Thuột, hoạt động từ tháng 12/2008 dưới sự tài trợ của AFD Trung tâm này đóng vai trò là thị trường sơ cấp, nơi sản phẩm được giao dịch lần đầu, và thị trường thứ cấp, nơi các hợp đồng nguyên thủy được mua bán lại Mặc dù đã chuẩn bị kỹ lưỡng về sản phẩm và phương thức giao dịch, việc giao dịch các sản phẩm phái sinh cà phê vẫn gặp khó khăn do một số quy định chưa phù hợp, như số lượng cà phê giao dịch và vị trí kho bãi Thiếu các biện pháp hỗ trợ giao dịch cũng là nguyên nhân dẫn đến sự thất bại của BCEC.
Sàn GDHH Sài Gòn Thương Tín (Sacom - STE)
Vào tháng 3 năm 2010, Sàn GDHHSài Gòn Thương Tín được thành lập bởi Công ty Cổ phần GDHHSài Gòn Thương Tín, chuyên cung cấp hai mặt hàng chủ lực là đường thô và đường tinh.
Mặc dù nhận được sự hỗ trợ từ Ngân hàng Sacombank về trang bị và hệ thống khách hàng, giao dịch PSHH trên Sàn STE vẫn chưa phát triển mạnh mẽ, chủ yếu chỉ diễn ra các giao dịch mua bán ngay các mặt hàng niêm yết Trong 8 tháng đầu hoạt động, khối lượng giao dịch trung bình mỗi phiên chỉ đạt khoảng 10 tấn đường Sau đó, Sàn STE gần như không có thêm giao dịch từ phía người bán, dẫn đến việc ngừng hoạt động.
Sàn GDHH Việt Nam (MXV)
Vào tháng 9/2010, Sàn Giao Dịch Hàng Hóa Việt Nam (VNX) được thành lập, trở thành sàn giao dịch đầu tiên được Bộ Công Thương cấp giấy phép Ngày 01/04/2011, VNX chính thức đi vào hoạt động, khắc phục những nhược điểm và rút kinh nghiệm từ các sàn giao dịch trước đó VNX đã tích cực tiếp cận các doanh nghiệp trong lĩnh vực cà phê, cao su và thép, nhằm hỗ trợ thị trường và phát triển sản phẩm, từ đó xây dựng các dịch vụ phù hợp hơn.
Vào tháng 8 năm 2012, VNX đã phải tạm ngừng hoạt động trong 8 tháng do sự cố về hệ thống công nghệ thông tin Tuy nhiên, vào ngày 09 tháng 04 năm 2018, hoạt động của SGDHH đã có nhiều bước đột phá mới nhờ vào việc sửa đổi, bổ sung Nghị định số 51/2018/NĐ-CP cho một số điều của Nghị định 158/2006/NĐ-CP Đến ngày 08 tháng 06 năm 2018, SGDHH đã chính thức được hồi sinh.
Bộ Công Thương ký giấy phép số 486/GB-BCT thành lập SGDHH Mercantile Exchange of Viet Nam (MXV), với tên tiếng Việt là SGDHH Việt Nam
Vào ngày 17/08/2018, MXV chính thức hoạt động với 40 mặt hàng chủ lực, bao gồm nông sản, kim loại, năng lượng, nguyên liệu công nghiệp nặng và nhẹ Những sản phẩm này không chỉ thể hiện thế mạnh của thị trường mà còn đáp ứng nhu cầu đầu tư lớn tại Việt Nam.
Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam thực hiện các chức năng chính như bảo hiểm giá, tạo lập thị trường, và thu thập, phổ biến thông tin qua thị trường, đồng thời phân loại hàng hóa Điều này đảm bảo rằng tất cả các nghiệp vụ thị trường được thực hiện một cách đồng bộ, tránh sự tách biệt giữa giao dịch, bù trừ và chuyển giao thanh toán.
Trước khi MXV ra đời, mô hình kinh doanh hàng hóa của các SGD gặp phải một số bất cập tiêu biểu Thứ nhất, các quy định quản lý hành chính và phương thức kinh doanh khác biệt đã gây ra sự thiếu đồng bộ và chuẩn hóa, gây khó khăn cho cơ quan chức năng trong việc quản lý và kiểm soát Thứ hai, hiện tượng đầu cơ trong giao dịch vẫn tồn tại, và chưa có giải pháp hiệu quả cho vấn đề này Thứ ba, thị trường hàng hóa trong nước chưa nhận được sự hỗ trợ cần thiết để ổn định và phát triển Cuối cùng, việc thu hút vốn nhàn rỗi từ thị trường vẫn chưa được hình thành, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành.
Tính đến thời điểm hiện tại, Sàn GDHH Việt Nam là sàn giao dịch duy nhất còn hoạt động, đóng vai trò là cầu nối giữa các nhà đầu tư trong nước và các sàn giao dịch quốc tế trên toàn cầu.
Nguyên tắc hoạt động của SGDHH Việt Nam
SGDHH Việt Nam hoạt động dựa trên 03 nguyên tắc chính:
Công khai các quy định vận hành toàn bộ hoạt động của thị trường GDHHtập trung
Thực hiện chế độ Báo cáo đầy đủ, chính xác, kịp thời đến Bộ Công Thương và các SGDHH quốc tế mà MXV có kết nối liên thông
Cung cấp thông tin thống kê giao dịch và phân tích thị trường
Đội ngũ nhân sự chuyên nghiệp của chúng tôi được đào tạo bài bản và liên tục cập nhật kiến thức mới, nhằm nâng cao trình độ chuyên môn và đáp ứng nhu cầu phát triển của thị trường.
Quy trình nghiệp vụ khép kín: Giao dịch – Bù trừ - Thanh toán – Giao nhận
Hệ thống Công nghệ thông tin hiện đại phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế
GDHH tại MXV được xây dựng trên nền tảng minh bạch và chuyên nghiệp, nhằm mang lại hiệu quả cho mọi thành viên tham gia thị trường, đồng thời đóng góp vào sự phát triển chung của nền kinh tế Việt Nam.
Hình 3.1 Mô hình Sở giao dịch hàng hóa Việt Nam
Nguồn: Công ty TNHH Đầu tư Quốc tế Hữu nghị (Finvest)
Định hướng phát triển thị trường phái sinh hàng hóa Việt Nam
3.2.1 Hoàn thiện thể chế, kinh tế vĩ mô cho phát triển Sở giao dịch hàng hóa tại Việt Nam
3.2.1.1 Hoàn thiện thể chế về Sở giao dịch hàng hóa
Xây dựng hệ thống cơ quan quản lý Nhà nước về SGDHH
Trong ngắn hạn, để hỗ trợ sự phát triển của sàn giao dịch hàng hóa (SGDHH) tại Việt Nam, cần cải thiện các điều kiện hoạt động và quản lý nhà nước Việt Nam nên duy trì hoặc nâng cấp bộ phận chuyên trách thành một cơ quan cấp Vụ trực thuộc Bộ Công Thương nhằm thúc đẩy sự hình thành và phát triển của SGDHH.
Trong dài hạn, khi thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh đã được thiết lập và phát triển ổn định, có thể xem xét hai giải pháp cho công tác quản lý nhà nước đối với Sở Giao dịch Hàng hóa Thứ nhất, chuyển giao cơ quan chuyên trách cấp Vụ về Sở Giao dịch Hàng hóa vào Ủy ban Chứng khoán Việt Nam Thứ hai, thiết lập một Ủy ban độc lập trực thuộc Chính phủ, tương tự như CFTC của Hoa Kỳ hoặc CSRC của Trung Quốc.
3.2.1.2 Hoàn thiện hệ thống pháp luật về Sở giao dịch hàng hóa
Cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về SGDHH để khắc phục những bất cập của quy định hiện hành và tạo ra hành lang pháp lý cho việc thúc đẩy GDHH phái sinh tại Việt Nam.
3.2.2 Bảo đảm khối lượng và chất lượng hàng hóa giao dịch tại Sở giao dịch hàng hóa Để bảo đảm sản lượng và chất lượng mặt hàng nông sản của Việt Nam, đáp ứng yêu cầu khối lượng và tiêu chuẩn hóa chất lượng đối với những mặt hàng giao dịch trên SGDHH, thời gian tới Việt Nam cần tập trung các giải pháp sau:
Để cạnh tranh hiệu quả trên thị trường toàn cầu, các sản phẩm cần được nâng cao chất lượng và tăng năng suất Việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật sẽ giúp cải tạo và phát triển các giống cây trồng có năng suất cao hơn, đồng thời kêu gọi đầu tư từ cả trong và ngoài nước.
Thứ hai, với những hạn chế cần được xử lý để bảo đảm sản phẩm nông sản của
Việt Nam đứng vững trong thị trường nội địa và sẽ thâm nhập sâu hơn trên thị trường quốc tế
Thứ ba, các mặt hàng nông sản Việt Nam cần được xây dựng và phát triển thương hiệu
Thứ tư, với vấn đề công tác thông tin thị trường cần được chú trọng và thực hiện sao cho có hiệu quả
Xây dựng các cụm thông tin thị trường tại các vùng chuyên canh và sản xuất lớn, kết hợp với hiệp hội ngành hàng, tổ chức khuyến nông và doanh nghiệp Tăng cường theo dõi và nghiên cứu biến động thị trường quốc tế để cung cấp thông tin kịp thời cho nông dân và doanh nghiệp.
Để nâng cao hiệu quả hoạt động của các trang điện tử chuyên ngành nông sản và website của doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh hàng nông sản, cần tăng cường hợp tác quốc tế và kêu gọi sự hỗ trợ kỹ thuật từ các tổ chức quốc tế như FAO và Ngân hàng Thế giới Điều này sẽ giúp đẩy mạnh khả năng xúc tiến thương mại cho các mặt hàng nông sản.
Khuyến khích doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh nông sản tham gia các hoạt động xúc tiến thương mại, bao gồm hội chợ nông sản trong nước và quốc tế, nhằm mở rộng thị trường và tăng cường kết nối với khách hàng.
Chính sách hỗ trợ của Chính phủ nhằm xóa đói giảm nghèo và phát triển sản xuất nông sản quy mô lớn cần được duy trì Cụ thể, cần khuyến khích nông dân sản xuất theo quy hoạch, hỗ trợ phương thức mua bán sản phẩm cho doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu thông qua hợp đồng Bên cạnh đó, việc hỗ trợ tín dụng cho nông dân để mua sắm thiết bị, máy móc phục vụ sản xuất, sơ chế, chế biến và bảo quản nông sản sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm.
3.2.3 Việc tham gia của các tổ chức tài chính và kết nối thanh toán quốc gia cần được đảm bảo
Để SGDHH hoạt động hiệu quả, cần thiết phải có sự hợp tác chặt chẽ và cân đối với các tổ chức tài chính Hiện tại, vai trò của ngân hàng thương mại và các quỹ đầu tư tài chính cần được phát huy trong các hoạt động của SGDHH.
Để đảm bảo hoạt động thanh toán của SGDHH diễn ra hiệu quả, tin cậy và thuận tiện, việc tham gia vào hệ thống kết nối thanh toán quốc gia là rất cần thiết Để hỗ trợ nhà đầu tư và khách hàng, cần có các giải pháp khuyến khích ngân hàng tích cực tham gia vào quá trình này.
3.2.4 Bảo đảm thành công của các Hợp đồng giao dịch
Các HĐGD thành công được thiết lập, sử dụng
- HĐGD hàng hóa phái sinh với thị trường hàng hóa giao ngay cần được xây dựng sao cho có mối quan hệ tương thích
- Việc đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách hàng dựa vào việc xây dựng hợp đồng
HĐGD tại Việt Nam có tính thanh khoản cao, đồng thời thúc đẩy tính liên thông và liên kết với thị trường quốc tế Để tổ chức thị trường một cách an toàn, cần thiết phải có cơ chế bù trừ vị thế, giúp cân đối lực mua - bán trong nước Điều này không chỉ đảm bảo quản trị rủi ro trong giao dịch mà còn tăng cường mối liên kết giữa thị trường trong nước và thị trường thế giới.
Tăng cường nhận thức về SGDHH
GDHH phái sinh đang trở thành một kênh đầu tư mới nổi tại Việt Nam, thu hút sự quan tâm của các nhà đầu tư trong nước Thay vì chỉ tập trung vào các kênh đầu tư truyền thống như chứng khoán, bất động sản, vàng hay ngoại tệ, nhiều nhà đầu tư đang mở rộng danh mục đầu tư của mình sang các sản phẩm phái sinh để tối ưu hóa lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro.
3.2.5 Cơ sở hạ tầng vật chất kỹ thuật được đầu tư phát triển
Cơ sở hạ tầng vật chất kỹ thuật cần được phát triển đồng bộ với hoạt động của SGDHH để tối ưu hóa hiệu quả giao dịch.
Để hoàn thiện thể chế luật pháp về phát triển hạ tầng, cần thiết lập một hành lang pháp lý với các quy định minh bạch và rõ ràng Sự quan tâm của Nhà nước trong việc đầu tư cơ sở hạ tầng cũng là yếu tố quan trọng, góp phần thúc đẩy sự phát triển của dịch vụ giao thông vận tải, thông tin và hệ thống hạ tầng thương mại.
Giải pháp phát triển thị trường phái sinh hàng hóa Việt Nam
Sau khi nghiên cứu sự phát triển của thị trường hàng hóa Trung Quốc, Việt Nam có thể rút ra nhiều bài học quý giá từ nguyên tắc hoạt động và các hoạt động hiện tại trên thị trường giao dịch Để thị trường Việt Nam phát triển mạnh mẽ và nhanh chóng như Trung Quốc, cần phân tích trên hai phương diện: vai trò của Chính phủ và trách nhiệm của các doanh nghiệp.
Hoàn thiện hệ thống pháp lý cho thị trường PSHH
Mô hình SGDHH (Sáng Giáo Dục Học Hệ) ở Việt Nam còn khá mới mẻ so với sự phổ biến của nó trên toàn cầu, cho thấy tiềm năng phát triển và ứng dụng của mô hình này trong bối cảnh giáo dục hiện đại.
Khung pháp lý và quản lý nhà nước đối với SGDHH cần được quy định chi tiết và rõ ràng hơn, đặc biệt là về các hoạt động của HĐGD, quyền và trách nhiệm của thành viên môi giới, cũng như các khoản thanh toán và điều kiện kiểm soát thành viên Hiện tại, SGDHH Việt Nam đang gặp phải tình trạng quản lý chồng chéo giữa Bộ, Ngân hàng và Doanh nghiệp, trong khi Bộ Công Thương chưa có cơ quan quản lý độc lập cho các hoạt động này Trong bối cảnh thị trường PSHH, nhiều đối tượng tham gia không chỉ vì nhu cầu giao dịch mà còn lợi dụng tình hình lạm phát để đầu cơ, do Việt Nam quy định thanh toán bằng nội tệ Đối với nhóm mặt hàng nông sản, giá cả sẽ chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố như xu hướng toàn cầu, tâm lý thị trường và chỉ số giá tiêu dùng.
Để phát triển thị trường giao dịch hàng hóa, Nhà nước cần nhanh chóng hoàn thiện hệ thống pháp luật và xây dựng Luật SGDHH Cần ban hành các văn bản quy phạm pháp luật cùng với các chính sách hỗ trợ và tuyên truyền nhằm tăng cường tính minh bạch trong hoạt động của SGD.
3.3.2 Đối với Sở giao dịch hàng hóa
Thứ nhất: Tăng tính minh bạch và khôi phục niềm tin thị trường
Ba đề xuất một rõ ràng và mạnh mẽ để tăng tính minh bạch và khôi phục niềm tin thị trường là nâng cao:
Giao dịch OTC liên quan đến một giá trị cụ thể của hàng hóa cơ sở và thị trường PSHH cần được quản lý bởi các công ty thanh toán bù trừ được ủy quyền.
Thanh toán bù trừ các giao dịch OTC không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro đối tác với chi phí thấp, mà còn cung cấp cái nhìn rõ ràng về quy mô, rủi ro và tính thanh khoản của thị trường này.
Hợp đồng phức tạp và khó định giá có thể dẫn đến rủi ro tài chính và bất ổn trong việc định giá rủi ro giữa các đối tác cá nhân, gây nguy hiểm cho hệ thống tài chính toàn cầu Việc chuyển sang một thị trường thanh toán bù trừ có thể làm giảm tính linh hoạt và tiêu chuẩn hóa của các hợp đồng OTC, nhưng lại mang lại lợi ích lớn về sự ổn định của thị trường.
Hành lang pháp lý về lạm dụng thị trường hàng hóa cần được xem xét lại để bảo vệ thị trường PSHH, vì nó dễ bị ảnh hưởng hơn so với các thị trường tài chính khác khi bị thao túng Ngược lại, sau khi thực hiện tự do hóa giá cả, thị trường hàng hóa sẽ ít gặp rủi ro bị thao túng hơn.
Do tính liên kết với thị trường hàng hóa cơ sở và những khó khăn trong việc áp dụng khái niệm giao dịch nội gián, cần có một chế độ cụ thể để phù hợp với mục đích này Yêu cầu pháp lý về công bố thông tin nên được áp dụng để ngăn chặn lạm dụng thị trường, đặc biệt trong lĩnh vực điện và khí đốt Nhà nước cần xem xét việc áp dụng giới hạn đầu cơ tương tự như các quy định ở thị trường phát triển để ngăn chặn thao túng thị trường, đồng thời đánh giá khả năng “ngăn chặn đầu cơ quá mức” trở thành mục tiêu cho thị trường mới.
Để giải quyết vấn đề gốc trên thị trường vật chất, cần tăng cường tính minh bạch thông tin tài chính Mối liên hệ chặt chẽ giữa tiền mặt và hợp đồng tương lai thị trường hàng hóa yêu cầu các cơ quan quản lý và các tác nhân thị trường cải thiện thông tin về luồng cung, cầu, hàng tồn kho, dự trữ và giá cả hàng hóa.
Thứ hai, điều kiện để mặt hàng được giao dịch trên thị trường
Mặt hàng được sản xuất liên tục và có thể dự trữ
Trên SGDHH, hàng hóa được giao dịch khi người mua và người bán có thông tin đầy đủ về loại hàng hóa, ngày và địa điểm giao hàng Ban đầu, thị trường chỉ phát triển với những mặt hàng lưu kho như ngũ cốc, cà phê, bông sợi và kim loại Tuy nhiên, nhờ công nghệ bảo quản tiến bộ, nhiều mặt hàng như nước ép trái cây và thịt gia súc hiện có thể giao dịch, mặc dù không đáp ứng điều kiện lưu kho Các hàng hóa dễ hỏng nhưng cần thiết cho sản xuất liên tục cũng có thể được giao dịch mà không cần chú trọng đến khả năng lưu kho Để giao dịch trên thị trường hàng hóa tương lai, hàng hóa cần cung cấp thông tin đầy đủ nhằm đảm bảo tính minh bạch Công nghệ sản xuất và bảo quản hiện đại đã làm thay đổi yếu tố vụ mùa, mở rộng danh mục hàng hóa có thể giao dịch trên SGDHH.
Để phát triển sản xuất và tiêu thụ hàng hóa nông sản tại các quốc gia đang phát triển, việc nâng cao năng lực hệ thống kho là điều cần thiết.
Hàng hóa phải được tiêu chuẩn hóa
Mặt hàng giao dịch trên SGDHH cần tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế hoặc từ tổ chức uy tín Các hợp đồng hàng hóa tương lai cho phép chuẩn hóa chiết khấu khi hợp đồng không đáp ứng yêu cầu giao hàng Các mẫu hàng hóa có thể khác nhau về tiêu chuẩn như độ ẩm, tạp chất và an toàn Nhiều quốc gia đang phát triển thiết lập tiêu chuẩn cho hàng xuất khẩu chủ lực và tổ chức đấu giá cho chúng Hợp đồng tiêu chuẩn là cần thiết cho mọi loại giao dịch, góp phần quan trọng vào sự hình thành và phát triển của SGDHH.
3.3.3.1 Đầu tiên, bản thân doanh nghiệp cần am hiểu, nhận diện được những rủi ro tài chính mà bản thân doanh nghiệp đang gặp phải
Rủi ro là vấn đề mà mọi doanh nghiệp đều phải đối mặt, dù hình thức và mức độ tác động có thể khác nhau Tuy nhiên, phương pháp nhận diện rủi ro giữa các doanh nghiệp lại tương đối giống nhau Do đó, mỗi doanh nghiệp cần phải nhận diện đầy đủ các nguy cơ rủi ro có thể xảy ra Một số yếu tố mà doanh nghiệp có thể sử dụng để tiến hành rà soát bao gồm:
- Nguồn tài chính cung cấp cho kế hoạch kinh doanh
Để thực hiện kế hoạch sản xuất kinh doanh hiệu quả, cần xem xét các yếu tố đầu vào như nhu cầu thị trường chưa được đáp ứng kịp thời, sự biến động giá cả, khó khăn trong việc đầu tư, cũng như việc nâng cấp máy móc và trang thiết bị.
