SỰ ĐỔI MỚI CỦA MỸ THUẬT VÀ VAI TRÒ TRÍ THỨC CỦA NGHỆ SĨ docx

Tôi chưa biết một cuốn sách nào khác nhanh nhạy bằng công trình nói trên, trong đó những "đổi mới của mỹ thuật nên gọi là mỹ thuật thay vì hội họa do bao gồm cả nghệ thuật sắp đặt nữa" đ

SỰ ĐỔI MỚI CỦA MỸ THUẬT

VÀ VAI TRÒ TRÍ THỨC CỦA

NGHỆ SĨ (*) Phan Bảo

1 Đặt vấn đề

Cuốn sách Hội họa thập kỷ 90 và những đổi mới (1) cũng chính là một

tác phẩm đương đại bởi nó được viết ra gần như đồng thời với các tác phẩm được bình luận Tôi chưa biết một cuốn sách nào khác nhanh

nhạy bằng công trình nói trên, trong đó những "đổi mới của mỹ thuật (nên gọi là mỹ thuật thay vì hội họa do bao gồm cả nghệ thuật sắp đặt nữa)" đã được chỉ ra, và hai tác giả đã dùng từ xu hướng (xu hướng

biểu hiện, xu hướng hiện thực, xu hướng "ngây thơ - trang trí", ) cho

các phân loại của mình

Thế nhưng, phải chăng hội họa/mỹ thuật Việt Nam đương đại đã thật

có những xu hướng nào đó?

Theo thiển nghĩ của tôi, cảm giác có những xu hướng là rất đáng ngờ

chỉ bởi một lẽ đơn giản: các họa sĩ Việt Nam chẳng mảy may dính líu

với các lý thuyết (theory) hoặc trường phái nghệ thuật (các ism) này nọ,

sự đổi mới thực sự của họ chỉ là họ đã áp dụng những cái mới vào tác phẩm của họ như thế nào để nhằm một mục tiêu nhất định mà thôi

Vì vậy, vấn đề là ở chỗ: sự đổi mới mỹ thuật của mình là sự áp dụng

các cái mới của người, và lý do của sự áp dụng ấy

2 Những cái mới và sự áp dụng cái mới

Dư luận trong ngành tin học cho rằng Việt Nam là một nước sung sướng đặc biệt trên thế giới về lĩnh vực tiêu dùng tin học mặc dầu chưa

hề tự mình sản xuất nổi một sản phẩm tin học nào Đúng vậy, hiện nay bất cứ một phát minh tin học trên thế giới vừa mới ra đời cũng đều có mặt ngay lập tức và phổ biến trên thị trường Việt Nam, thậm chí về việc sử dụng máy móc thông tin thì ngang bằng những nước phát triển nhất

Dường như cũng có thể nhận định về mỹ thuật Việt Nam giống như thế, hiện tại không còn một đột phá mới nào thuộc lĩnh vực tạo hình trên thế giới mà lại không được khai thác tại Việt Nam, và các họa sĩ Việt Nam cũng không còn phàn nàn nổi điều gì về việc cung ứng tràn ngập các họa cụ và phương tiện mỹ thuật oái oăm nhất được dành cho mình

Điều đó bộc lộ một thực trạng (ở cả hai phương diện công nghệ và mỹ

thuật) rành rành của nước ta: có tất cả mọi cái mới của người mà chẳng

có cái mới nào của mình, trừ trường hợp nếu đã có thì làm mới còn ồ ạt

hơn cả người ta mà thôi

Tóm tắt về những cái mới mỹ thuật

Về mặt lý thuyết

P.Cézanne được coi là mở màn cho hội họa hiện đại châu Âu bởi ông

không tài nào vẽ đúng qui tắc một điểm tụ (như người mới tập vẽ) của

hội họa cổ điển trong khi hội họa cổ truyền phương Đông từ bao nhiêu

đời vốn không bao giờ có một điểm tụ nào cả Ngược lại, K Hokusai

bắt đầu vẽ theo qui tắc một điểm tụ cũ kỹ đó mà ông tuân thủ một cách

quá ư máy móc (như thể người mới tập vẽ) thì ông đã nổi bật lên như một nhà khai sáng của hội họa phương Đông Đó là tóm tắt thời kì "đổi

mới" từ chủ nghĩa cổ điển (classism), cả ở hai đầu thế giới, sang chủ nghĩa hiện đại (modernism)

Mọi người hẳn còn nhớ M Duchamp với hai tác phẩm: Bicycle Wheel

(Bánh xe đạp), năm 1913, đúng là trình bày một chiếc vành xe đạp đủ

cả ổ trục và nan hoa trong cái tay phuốc và Fountain (Nguồn nước),

năm 1917, trình bày cái bồn tiểu tiện bằng sứ Nhà nghệ sĩ này tuyên bố: bất cứ vật gì cũng thành một tác phẩm nghệ thuật nếu nó được tuyên bố là tác phẩm nghệ thuật

Tác phẩm Head of a Bull (Đầu bò) của P Picasso, năm 1943, chỉ có

hai món phụ tùng xe đạp gồm một chiếc ghi đông gắn trên một chiếc yên Nhà danh họa khi ấy nhận ra rằng, họa sĩ có thể không nhất thiết phải vẽ vời một cái gì đó mà chỉ cần nhìn ra một hình thù nhất định có

ý nghĩa từ những đồ đạc hoặc vật thể có sẵn là đủ

Từ những quan niệm kiểu Duchamp, Picasso này đã nảy sinh ra các

môn minimal art (nghệ thuật tối giản), land art (nghệ thuật sinh thái),

happening art, body art, bây giờ là installation (nghệ thuật sắp đặt),

performance (nghệ thuật trình diễn) và vidéo art hoàn toàn đoạn tuyệt

với bút giấy Thành thử mỹ thuật hiện đại đã gia nhập vào sinh hoạt

nghệ thuật quần chúng (pop art), cái mà không thuộc một bộ môn nghệ

thuật nào hoặc gồm đủ các món nghệ thuật nhưng đã quá quen thuộc với quần chúng (chẳng hạn các lễ hội dân gian mà dân tộc nào cũng

có) Đó là tóm tắt thời kì "đổi mới" từ chủ nghĩa hiện đại (modernism) sang chủ nghĩa hậu hiện đại (post modernism)

Do vậy, có thể thấy rằng, ý tưởng "đổi mới" trong nghệ thuật thực ra chỉ có ý nghĩa chống đối Hiện đại để chống lại Cổ điển; Hậu hiện đại

để chống lại Hiện đại Tại sao lại phải chống đối? Tại vì quan điểm rằng phải thay đổi theo thời gian, như hoa biến thành quả, và sự chống đối biểu thị sự thay đổi dứt khoát hơn, gần như một sự đoạn tuyệt, trong đó người nghệ sĩ đã chống lại chính mình vì bản thân mình đã thay đổi theo thời gian Họa sĩ X ở thời gian sau đã phủ nhận chính họa

sĩ X ở thời gian trước, và tiến đến chỗ tuột bỏ thời gian trước Tuy không phải là sự đối đầu như một cuộc cách mạng xã hội nhưng ở đây không có chuyện thừa kế Có như vậy mới chứng tỏ cho những nỗ lực biến ảo của trí tưởng tượng và sự phong phú của tinh thần

Về mặt kỹ thuật

Giở ra bất kì một vựng tập hay sách lý luận nào về lịch sử mỹ thuật đương đại của châu Âu, châu Mỹ (2), thậm chí cả vựng tập về chỉ một họa sĩ như Eduardo Úclo, thì đều dễ dàng nhận thấy sự trình bày các tác phẩm được lựa chọn bắt đầu từ những miêu tả đầy đủ đối tượng và kết thúc bằng chẳng miêu tả gì nữa, tức là đi từ một tác phẩm (kể cả tranh lẫn tượng) với đầy những kỹ thuật cổ điển phức tạp đến một tác phẩm không còn dùng một thao tác nào Người ta lần lượt lược bỏ các yếu tố tạo hình (sự chiếu sáng, luật viễn cận, hình khối, hình dáng, màu sắc, đường nét, bố cục, nhịp điệu, ) hoặc chỉ chọn lấy một yếu tố nhất định, hoặc gia tăng một yếu tố mới (thí dụ: sự chuyển động), hoặc cường điệu một vài yếu tố nào đó (thí dụ: diện nhìn đối với trường phái lập thể, màu sắc đối với trường phái dã thú, ), hoặc chỉ là những thí nghiệm phân tích vật lý (thí dụ: trường phái chấm màu, trường phái cấu trúc), sáng tác mang tính trừu tượng đến mức chỉ còn ý tưởng chưa thành hình thù Không đếm xỉa gì đến những nỗ lực kiểu Salvador Dali, hội họa và điêu khắc ngày càng thôi dùng đến bút và dao Yêu quý các hình mẫu và khung cảnh trên nền toile như sơ Wendy Beckett cũng phải đưa ra hai bức

Farm Street

của Robert Natkin và Sunflowers của Joan Michell để tiên đoán rằng đó

là tương lai không vẽ gì cả của lịch sử hội họa Cuối cùng, với các nghệ thuật sắp đặt và trình diễn, nhất là với nghệ thuật video (tức một cái ảo) thì rút cục, mỹ thuật phải được định nghĩa lại rằng, đó chỉ là một sự

nhìn hoặc liên quan đến sự nhìn mà thôi

Đương nhiên, những biến thái kỹ thuật ấy chẳng phải chỉ để mà chơi nhất thời Những biến thái ấy đã cho ra đời vô số các giải pháp mỹ thuật được thừa nhận, tất cả thực sự là mới mẻ và có hiệu quả biểu cảm rất cao Đó thực sự là những bước tiến vĩ đại của lịch sử mỹ thuật nhân loại Những nền mỹ thuật ngoài châu Âu và châu Mỹ không thể không thừa nhận và noi theo những bước tiến ấy

Về cách tiếp thu cái mới của người Việt Nam

Có lẽ, nói về cái mới nào đó cũng không bằng nói về cách tiếp thu cái

mới của con người Phàm là tiếp thu, thế tất người ta chỉ tiếp thu cái gì

dùng được, còn không thì thôi Thế thì, hiệu quả của sự đổi mới là ở chỗ con người đã dùng cái mới như thế nào chứ hoàn toàn không phải

là ở nội dung của cái mới Thậm chí, đến 9 phần 10 nội dung cái mới cũng có thể chẳng có ích lợi gì

Nước Việt Nam ta xưa kia đã từng là một quốc gia Phật giáo, rồi là Nho giáo hoàn toàn, và hiện nay là một nước Xã hội chủ nghĩa, nhưng

không phải vì thế mà các lý thuyết Phật giáo (Buddhism), Nho giáo (Confucianism) và Cộng sản (Communism) thấm đẫm và khống chế lý

trí và tinh thần nhân dân ta, và nước ta thực tế cũng không hề có một lý

thuyết gia thành đạt nào về các món ism ấy

Phải chăng Cụ Hồ đã phân tích và tuyên truyền những lý thuyết Mác - Lênin thẳm sâu nhất ? Không, Cụ nói về Chủ nghĩa xã hội với chỉ độc

một mệnh đề: Chủ nghĩa xã hội là ai cũng có cơm no áo ấm và ai cũng

được học hành Đó là một cách nói khác so với một tuyên ngôn của

Người: Tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc

nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do

Nhân dân Việt Nam ta đều ca ngợi Cụ Hồ Chí Minh, ngoài những công lao thần thánh đó, còn là do hoạt động của Cụ là kết tinh của tinh thần dung dị Việt Nam, mỗi người Việt Nam còn nhìn thấy Cụ Hồ giống mình, giống tổ tông của mình Chính Thái tổ Hoàng đế Lê Lợi, người cách đây hơn 600 năm đã giải phóng dân tộc ta khỏi ách đô hộ của ngoại bang, mở đầu cho chế độ phong kiến Nho giáo ở Việt Nam, suốt đời cũng chưa từng nói một câu nào về Khổng -Mạnh- Chu- Trình, mà

chỉ nói: Đường lối của ta cốt sao cho hợp với lẽ Trời và thuận theo

lòng người là được (3)

Vừa qua, Việt Nam đã chính thức gia nhập WTO thì một lần nữa chứng

tỏ, người nước ta rút cục vẫn không bị tư tưởng hệ bó buộc cho lắm Hay nói cách khác, người Việt Nam chỉ học cái gì đại để, cái gì dễ áp dụng được, và không muốn bị dính líu nhiều vào nó

3 Các họa sĩ Việt Nam tiếp thu cái mới như thế nào?

Thì họ tiếp thu kiểu Việt Nam như đã kể

Không phải các bậc tiền bối thuộc những khóa đầu của trường Mỹ thuật Đông Dương không biết gì đến các thứ trường phái này nọ lúc ấy đã và

đang bùng nổ ở châu Âu, chứng cớ là cuốn Nguyễn Du văn họa phổ

mà các cụ đã tham gia minh họa, chưa kể những phác họa mà các cụ còn để lại cho bạn bè hiện được giữ đến bây giờ

Các họa sĩ Việt Nam cũng học tập những cái mới đó, có điều học kiểu

Việt Nam là học lấy những gì mình có thể làm được theo mục tiêu của

mình, có nghĩa là không lặn sâu vào lý do và phân tích mà cảm được lối nào thì chơi luôn lối ấy Họa sĩ Nguyễn Gia Trí từng vẽ hai ông bà

Thánh Juse và Maria ngồi chõng tre trong vườn mít Việt Nam, thế chẳng phải Gauguin đã từng vẽ Chúa Jêsu trên thánh giá và cuộc đấu

của thánh Đavit (bức O Cristo Amarelo và Bildinformation) giữa

những người đàn bà và phong cảnh xứ Orléans của nước Pháp đó sao? Các họa sĩ vẽ tranh khắc gỗ Nhật Bản hay vẽ mặt nạ các dũng tướng kịch No thì tại sao họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung không thể vẽ nhân vật Từ

Hải bằng tranh khắc gỗ theo kiểu mặt nạ tuồng Việt Nam? Như vậy, các họa sĩ Việt Nam tiếp thu cái mới chẳng khác gì con người có tính bắt chước: thấy hay thì làm thử, người ta làm được thì mình cũng làm

được Họ cũng đã giống như Kandinsky khi xem bức Haystacks at Sunset (Đống cỏ khô) của Claude Monet vẽ năm 1891, ông ta không để

ý đến các giải pháp ánh sáng hoàng hôn của Monet mà chỉ sửng sốt trước bố cục gồm có một hình ngũ giác và hai đường rưỡi phân vị ngang chia bức tranh thành các giải bằng nhau mà thôi, bởi vì lúc ấy các họa sĩ Nga đang tranh cãi phân vân về chủ đề và bố cục, tức là các họa sĩ cần gì thì chỉ quan tâm đến cái đó và chỉ hái lượm cái đó Thoạt đầu khi học tập hội họa châu Âu, các họa sĩ Việt Nam đang mải chú ý đến đối tượng vẽ xác định, hội họa cổ Việt Nam chỉ có một lối phiếm chỉ cho nên các cụ say mê những mẫu hình cụ thể đa dạng, những biểu hiện tâm lý được mô tả, và những lối vẽ phiếm chỉ cổ truyền thì từ nay

bị các cụ cho là sản phẩm của nghề mĩ nghệ Vả chăng việc học tập hoặc bắt chước lẫn nhau dường như là một thói phổ biến của các họa sĩ trên toàn thế giới Picasso bắt chước Braque Georges, Eduardo Úclo bắt chước Fernand Léger và Juan Gris, Tề Bạch Thạch bắt chước Bát Đại Sơn Nhân, Van Gogh bắt chước tranh Nhật Bản, các nhà điêu khắc bắt chước thời nguyên thủy, các họa sĩ bắt chước ảnh chụp, các nhiếp ảnh gia bắt chước tranh vẽ, Có làm sao đâu nếu không nói là họ đã phong phú hơn lên rất nhiều nhờ mỗi lần bắt chước ấy Các họa sĩ cũng như người sản xuất đồ dùng, không phải lúc nào cũng sáng chế được mà đơn giản chỉ là gia công những vật liệu có sẵn Những sáng chế thực sự

của nhân loại có lẽ thuộc về thời nguyên thủy khi mà trước đó con người chưa hề có một kinh nghiệm nào để mà bắt chước

Đó là cái mới thuộc về kỹ thuật thuần túy mà ai nấy bấy lâu cứ cho là

những đột phá tư tưởng này nọ

Ngày nay, mỹ thuật đương đại Việt Nam có rất nhiều phách lối khác nhau thực ra cũng chỉ là những giải pháp kỹ thuật khác nhau chứ không phải là những đường hướng tư tưởng khác nhau Những đường hướng

tư tưởng khác nhau thì đi tới những nền sản xuất khác nhau, còn những giải pháp kỹ thuật khác nhau thì chỉ cho ra những sản phẩm khác nhau làm phong phú thêm lên cho một nền sản xuất chứ không thay thế nền sản xuất nào cả Chính vì thế, thí dụ họa sĩ Việt Nam học giải pháp Léger thì không phải để vẽ những biểu tượng của xã hội cơ khí hóa mà lại vẽ phong cảnh thôn dã theo cách nhìn giản lược Cũng như vậy, các họa sĩ Việt Nam chuyên vẽ tranh cho thiếu nhi đã áp dụng các giải pháp của Matisse, các họa sĩ chuyên vẽ sinh hoạt miền núi hồn nhiên mộc mạc thì khai thác các giải pháp của Gaughin, và các họa sĩ của chúng

ta chẳng mảy may bận tâm đến chủ thuyết nào đó và của ai

4 Lý do của việc áp dụng cái mới

Rõ ràng là, lý do của của việc áp dụng cái mới không nằm ngoài các yêu cầu thực dụng Ở mỹ thuật Việt Nam hiện đại, ít nhất đã có hai lần bởi lý do thực dụng mà đã phải thay đổi tận gốc các giải pháp kỹ thuật: một là cuộc chuyển đổi hội họa của các họa sĩ Kháng chiến sau năm

1947, từ đó các họa sĩ theo chế độ mới bắt đầu miêu tả cuộc sống thực

tế nhưng đầy lãng mạn của chính thể dân chủ cộng hòa - xin được gọi

là nghệ thuật phản ánh (tức nghệ thuật theo thuyết phản ánh - théorie

du reflet), hai là cuộc xã hội hóa mỹ thuật sau năm 1990, từ đó các họa

sĩ bắt đầu vẽ mà không nhằm miêu tả ngoại giới nào ngoài việc nhằm cho ra đời những cách thức bộc lộ cảm giác và thái độ của mình - xin

được gọi là nghệ thuật biểu hiện

Tiêu biểu cho sự lột xác lần thứ nhất là sự nghiệp của họa sĩ Tô Ngọc Vân, ông đã chuyển mĩ lực của mình từ những thiếu nữ đài các và não nùng sang những những thôn dân dạn dày và vô tư lự; họa sĩ phải thôi miêu tả những nhân vật riêng biệt với nhiều khía cạnh biểu cảm tâm lý

để bắt tay vào phản ánh sự vận động chung của xã hội mà trong đó nhân vật là một tập thể tương đối đồng nhất Các họa sĩ khác cũng giống như Tô Ngọc Vân cho dù họ đang sử dụng mỗi người một kỹ thuật riêng nào đó Nhưng tất cả các họa sĩ thời ấy và sau thời ấy đều phải tuân thủ một mục tiêu thực dụng là phục vụ quần chúng công - nông - binh cách mạng với tiêu chí nghệ thuật duy nhất: vẽ rõ ràng và