Cuộc đời tuy không dài 43 tuổi cũng như số lượng tác phẩm quá khiêm tốn hơn 30 bức tranh, nhưng Vermeer đã làm đau đầu biết bao nhà lý luận, các sử gia nghệ thuật bởi phong cách đa dạng,
Trang 1JOHANNES VERMEER PHÙ
THỦY CỦA ÁNH SÁNG
Vermeer xứng đáng đi vào lịch sử nghệ thuật nhân loại bằng tài năng siêu việt của một thiên tài
Cuộc đời tuy không dài (43 tuổi) cũng như số lượng tác phẩm quá khiêm tốn (hơn 30 bức tranh), nhưng Vermeer đã làm đau đầu biết bao nhà lý luận, các sử gia nghệ thuật bởi phong cách đa dạng, độc đáo trong các thể loại sáng tác của mình
Nhiều ý kiến cho rằng Vermeer là “bậc thầy của ánh sáng”, “chuyên gia về quang học” trong hội hoạ, theo tôi, hơn thế nữa, phải gọi ông là phù thủy của ánh sáng mới đúng Vermeer cùng với Rembrandt và Frans Hast đã làm nên thời hoàng kim của hội họa Hà Lan thế kỷ XVII, thừa sức sánh ngang hàng với bất kỳ nền hội họa nào trên thế giới về sự giàu có, sang trọng trong các đề tài lẫn chất lượng nghệ thuật Tuy nhiên, về đời
tư của bậc thầy lừng danh này, người ta cũng không biết gì hơn ngoài việc ông sinh năm 1632, mất năm 1675 Là chủ soái của giới họa thành Delf, có 11 người con; cha là chủ quán ăn, đồng thời là người buôn
JOHANNES
VERMMER-Cô
gái với chiếc
khuyên tai ngọc
trai-sơn dầu
Trang 2tranh, rất sành về hội họa Italia Còn ông nội, hình như là một người chuyên làm tiền giả
Sau khi qua đời, cái tên Vermeer nhanh chóng rơi vào quên lãng Mãi cho đến năm 1866, nhà phê bình nghệ thuật người Pháp Thore Burger cho xuất bản tập chuyên luận về các bức tranh của Vermeer mới làm sống lại tên tuổi nghệ thuật của ông Và gần đây nhất (năm 1996), một cuộc triển lãm toàn bộ tranh của Vermeer đã diễn ra tại Bảo tàng
Mauritshuis, thành phố Ha Gue, Hà Lan Đây là một sự kiện văn hóa lớn trong sinh hoạt văn hóa thế giới như công tác tổ chức triển lãm, công tác bảo tồn bảo tàng, vấn đề khoa học và nghệ thuật thương mại nhưng gây tiếng vang và tranh luận sôi nổi nhất lại là bàn về thuần túy nghệ thuật Vermeer
Bước vào thế giới nghệ thuật Vermeer ta thấy tỏa ra một thứ ánh sáng dịu nhẹ, rất dễ chịu như thể chỉ có trong mơ Ông chơi ánh sáng ở mọi góc độ: có lúc từ một góc, có lúc nhiều chỗ, có khi thì chan hòa Và ở bất kỳ góc độ nào, ông cũng đều thành công Trong khi đó, những họa
sĩ thời Phục hưng thường lấy một nguồn sáng làm điểm nhấn như ánh sáng xuất hiện từ Chúa, hoặc từ tia chớp xuyên qua khung cửa sổ, và cũng có thể từ một ngọn nến rồi từ đó mà thể hiện, và chỉ thể hiện được ánh sáng thông qua đồ vật nào đấy ở Vermeer, do bắt đầu từ nhiều nguồn sáng, thậm chí là ánh sáng controley (ngược sáng) nên ông
đã vẽ được khoảng không giao thoa ánh sáng, không có vật mà vẫn vẽ được ánh sáng, điều mà không phải ai cũng làm được kể cả những họa
sĩ bậc thầy Bởi mỗi một vật chịu ảnh hưởng của nhiều nguồn sáng
Trang 3khác nhau nên cực khó Để làm được điều này, đòi hỏi người họa sĩ phải có một kiến thức uyên bác về vật lý quang học, toán học, hóa học và sự dày công trong quan sát, tìm tòi học hỏi ở nhiều lĩnh vực của khoa học tự nhiên, chứ không phải chỉ có “tu họa” mà được Qua
đó cũng phần nào hé lộ cho chúng ta biết vì sao số lượng tác phẩm Vermeer để lại không nhiều Cách diễn đạt không gian, ánh sáng, màu sắc trong tranh ông đạt đến độ chính xác tuyệt vời, kiểu tự nhiên chủ nghĩa Sắc độ đậm nhạt hợp lý và đầy chất thơ Phương pháp khái thác ánh sáng siêu việt của Vermeer đã khiến cho phần phối nhạc, phối màu của bức tranh thêm ngân nga, biểu cảm Ông là bậc thầy về cách xử lý
và sử dụng điêu luyện ánh sáng, bóng tối như một chất thơ tạo hình và như một phương tiện kỹ thuật để thể hiện tư tưởng, tình cảm, niềm vui, nỗi buồn của nhân vật Do đó nhân vật của Vermeer không chỉ đẹp về hình họa mà còn luôn trong một trạng thái tâm lý nhất định Tính chất riêng tư là điển hình trong tranh Vermeer Phân tích hiệu quả ánh sáng thay đổi khác nhau tùy theo chất liệu mà nó chiếu rọi vào, Vermeer đã tạo nên những ấn tượng đa dạng và vi tế huyền ảo trong tranh Vì lẽ đó
mà Salvador Dali (1904 - 1989) - họa sĩ siêu thực trứ danh người Tây Ban Nha - đã coi Vermeer là họa sĩ toàn diện nhất, giỏi nhất kể cả về
kỹ thuật
Bảng màu tranh Vermeer đa dạng, phong cách hiện thực nhưng rất tinh
tế, sâu sắc, tài hoa bay bổng Ông có biệt tài vẽ những cảnh sinh họa
mà chủ yếu là trong nhà, như các bức: Cô gái viết thư, Cô gái chơi guitar, Cô gái bên cửa sổ, Bài học âm nhạc gợi một không khí nhớ
Trang 4nhung, luyến tiếc và bí ẩn Bút pháp của ông tiết kiệm trong miêu tả nhưng lại thể hiện được những tình cảm tinh tế nhất Ví như trên một gương mặt có đôi mắt nhắm mà lại đầy biểu cảm Nghệ thuật Vermeer
là vang hưởng giữa những mảng màu và ánh sáng nên nhiều họa sĩ thuộc trường phái ấn tượng sau này rất hâm mộ tài năng của ông Đặc biệt bức Quang cảnh thành phố Delf, nhờ xử lý ánh sáng siêu thường, Vermeer đã thu cả phố vào mắt người xem; bố cục thoải mái, tuyệt vời
và như thật Bức tranh gây một hiệu quả thị giác sâu thẳm
Bằng sự quan sát tinh tế, kỹ và trong lúc làm việt lại hết sức tỉ mỉ, chậm rãi, Vermeer luôn đặt nhân vật vào tình huống điển hình, chọn động tác đẹp nhất, và khó nhất để đặc tả Vì thế mà hình họa Vermeer rất sinh động, đầy sức sống Ông không những vẽ vẻ đài các thành công mà vẽ
sự nghèo kém cũng thành công Tuy nhiên người nghèo trong tranh Vermeer không khắc khổ như ta vẫn thường thấy ở các tác phẩm của những họa sĩ khác mà dường như họ biết bằng lòng và thi vị hóa cái nghèo của mình Thậm chí người xem còn cảm thấy có một sự an vui ở trong đó Vermeer không bắt người xem phải thương hại hay mặc cảm
về họ, trái lại, như muốn được sống cùng họ Đó cũng chính là nhân sinh quan của Vermeer Ông thấy được chất thơ trong sự nghèo khổ; người nghèo trong tranh Vermeer biết “tri túc” nên vẫn có được hạnh phúc
Các nhân vật của ông luôn gần với đời thường: Người đàn bà vắt sữa,
Cô thợ may, Người phụ nữ đang cân ngọc trai làm cho người thưởng ngoạn cảm thấy như găp được người hàng xóm của mình nên gần gũi,
Trang 5thân thương Giữa chủ thể nhận thức (người xem) và khách thể (bức tranh) có sự giao cảm Vì thế mà làm nên hồn cốt của tác phẩm
Đặc biệt nhất trong sáng tác của Vermeer chính là bức Cô gái với chiếc khuyên tai ngọc trai mô tả chân dung của một cô gái trẻ nhìn nghiêng với trung tâm là chiếc khuyên tai bằng ngọc trai Bức tranh hiện được trưng bày tại Bảo tàng Mauritshuis ở Den Haag, Hà Lan Tác phẩm Cô gái với chiếc khuyên tai ngọc trai cũng là nguồn cảm hứng cho tiểu thuyết “Cô gái đeo chiếc khuyên tai ngọc trai” của nhà văn Trauy
Chevalier (hiện đã được dịch ra tiếng Việt) Mỗi thiên tài đều biết cách tạo nên “bầu khí quyển” cho riêng mình, với Vermeer “bầu khí quyển”
ấy chính là ánh sáng Tài năng độc đáo nhất của Vermeer là sự kết hợp giữa độ chính xác về mặt hình thức và cái vang hưởng sắc màu, ánh sáng chứa chan thi vị
Trịnh Chu