báo cáo những giá trị của nho giáo và ảnh hưởng nho giáo trong đời sống văn hóa xã hội

Với tư cáchlà một trong những hình thái ý thức xã hội, Nho giáo đã ảnh hưởng đến nhiều mặtnhiều lĩnh vực của đời sống xã hội và con người Việt Nam, là một trong những yếu tố góp phần hìn

Báo cáo

Những giá trị của Nho giáo và ảnh hưởng

nho giáo trong đời

sống văn hóa xã hội

LỜI MỞ ĐẦU

1/ Lý do chọn đề tài

Nho giáo hình thành ở Trung Quốc và du nhập vào Việt Nam cách đây hàngngàn năm Từ khi hình thành chế độ phong kiến Việt Nam, đặc biệt từ thế kỷ XI

đến nửa đầu thế kỷ XIX, các triều đại phong kiến Việt Nam đều sử dụng Nho giáovới tư cách là hệ tư tưởng và là công cụ để trị nước và quản lý xã hội Với tư cách

là một trong những hình thái ý thức xã hội, Nho giáo đã ảnh hưởng đến nhiều mặtnhiều lĩnh vực của đời sống xã hội và con người Việt Nam, là một trong những yếu

tố góp phần hình thành và tác động sâu sắc đến văn hóa truyền thống Việt Nam

Ngày nay, nhân loại đang bước vào nền văn minh công nghiệp với nhữngbiến đổi sâu sắc, xu thế toàn cầu hóa ngày càng mở rộng, Nước ta đang tiếnhành xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, có

sự quản lý của nhà nước Ở nước ta hiện nay, tuy cơ sở kinh tế - xã hội của Nhogiáo về cơ bản không còn tồn tại, nhưng Nho giáo không phải đã mất đi, mà nó còntồn tại dai dẳng, lâu dài và tác động tích cực và cả tiêu cực đến nhiều mặt, nhiềulĩnh vực của đời sống xã hội và con người Việt Nam Vì vậy, vấn đề có ý nghĩa líluận và thực tiễn cấp thiết là, để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, đưa nước

ta trở thành một nước “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, vănminh” thì không thể không giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa xã hội truyềnthống và xã hội hiện đại, giữa con người truyền thống và con người hiện đại ViệtNam xã hội chủ nghĩa Muốn vậy thì trước hết cần phải có một cái nhìn kháchquan, toàn diện và đúng đắn về Nho giáo để từ đó mà hiểu đúng về Nho giáo

Trong học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo, quan niệm về xã hội không chỉ làmột trong những nội dung cơ bản nhất mà còn là sự biểu hiện tập trung nhất, sâusắc nhất trong học thuyết này Từ trước đến nay, trong nghiên cứu về Nho giáo nóichung và các giá trị của Nho giáo về đời sống xã hội nói riêng vẫn chưa đi đếnthống nhất, mà còn có nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái chiều nhau Ngoài ra

do các giá trị về đời sống xã hội của các nhà Nho được trình bày đan xen với nhiềunội dung khác, cho nên trong những nghiên cứu này, nội dung của quan niệm ấychưa được nghiên cứu và trình bày một cách có hệ thống Vì vậy theo tôi, nghiêncứu những giá trị của Nho giáo về đời sống văn hóa xã hội trong điều kiện hiện naykhông chỉ đơn thuần là để hiểu biết thêm về Nho giáo mà điều quan trọng là có cáinhìn đúng về Nho giáo; không chỉ dừng lại ở việc chỉ ra những hạn chế của nó màcòn vạch ra để tiếp thu, phát triển và vận dụng những giá trị tích cực của Nho giáotrong việc thực hiện những nhiệm vụ và mục đích của công cuộc công nghiệp hóa,hiện đại hóa đất nước Mặt khác, dưới góc độ tiếp cận triết học, sự cần thiết phảinghiên cứu những giá trị của Nho giáo về đời sống văn hóa xã hội một cách có hệthống và trên cơ sở đó mà chỉ ra và phân tích những giá trị của Nho giáo

Xuất phát từ những vấn đề trên cần phải tiếp tục nghiên cứu những nội dung

cơ bản cùng những giá trị và hạn chế trong quan niệm của Nho giáo trong đời sống

văn hóa xã hội trong chuyên đề này Vì vậy, tôi lựa chọn vấn đề: “ Những giá trị

của Nho giáo và ảnh hưởng nho giáo trong đời sống văn hóa xã hội ” làm

chuyên đề nghiên cứu với hy vọng làm sáng tỏ thêm những giá trị của nho giáocũng như phát huy những mặt tích cực và loại bỏ những mặt hạn chế của Nho giáotrong đời sống văn hóa xã hội, qua đó có thể rút ra một số ý nghĩa của nó trong xâydựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài.

Nho giáo đã du nhập và phát triển ở Việt Nam qua hàng nghìn năm lịch sử,

nó đã trở thành hệ tư tưởng của giai cấp thống trị Việt Nam, là công cụ quan trọngtrong việc cai trị, quản lý xã hội của nhiểu triều đại phong kiến Việt Nam Vì vậy,việc nghiên cứu các giá trị của Nho giáo và những ảnh hưởng của Nho giáo ở ViệtNam là một vấn đề thu hút nhiều người quan tâm Từ trước cho đến nay, việcnghiên cứu Nho giáo nói chung và các giá trị của Nho giáo trong đời sống văn hóa

xã hội qua các giai đoạn Nghiên cứu Nho giáo là để hiểu đúng về Nho giáo, thấyđược những giá trị tích cực và những hạn chế tiêu cực của Nho giáo và nhất là vaitrò, ảnh hưởng của nó đối với xã hội và con người Việt Nam Hướng nghiên cứunày thu hút được nhiều người quan tâm và được nghiên cứu ở nhiều góc độ khácnhau Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là các công trình nghiên cứu của PhanBội Châu, Trần Trọng Kim, Nguyễn Đăng Thục, Đào Duy Anh, Quang Đạm, VũKhiêu, Trần Văn Giàu, Phan Ngọc, Nguyễn Tài Thư, Lê Sỹ Thắng Trần ĐìnhHượu, Phan Huy Lê, Phan Đại Doãn, Trần Ngọc Vương, Vũ Minh Tâm, Lê VănQuán, Trần Nguyên Việt,…v.v

Trong các công trình nghiên cứu này, trước hết phải kể đến các công trình nghiêncứu của Phan Bội Châu, Trần Trọng Kim, v.v Các ông nghiên cứu Nho giáo qualăng kính của nhà nho và với sự tôn sùng Nho giáo, cho nên họ đều nhìn thấy Nhogiáo không chỉ là một học thuyết chính trị - xã hội mà còn là học thuyết đạo đứchọc, học thuyết triết học Các ông đặc biệt đề cao vai trò của Nho giáo trong xâydựng và đạo đức của con người và xã hội; coi việc tu thân là cái gốc của tề gia trịquốc, bình thiên hạ…v.v

Sau khi chủ nghĩa Mác – Lênin được truyền bá vào Việt Nam, sự tiếp cận Nho giáođược nghiên cứu dưới lăng kính mới, với một thái độ khách quan, khoa học và biệnchứng Các công trình nghiên cứu của các tác giả này đã phân tích một cách khátoàn diện và sâu sắc tư tưởng Nho giáo Chẳng hạn trong Nho giáo xưa và nay, tácgiả Quang Đạm cho rằng, Nho giáo có cả mặt tích cực và mặt tiêu cực Việc vạch

ra mặt hạn chế, phá hoại của Nho giáo, theo tác giả là cần thiết nhưng không phải

là để “truy tố, bắt đền” nó mà để “Nhìn rõ và loại trừ tận gốc một cách khách quan

và khoa học những hậu quả cụ thể của nó trong hệ tư tưởng và trong cuộc sống xãhội chúng ta ngày nay”, cũng không phải để “ truy tặng, khen thưởng” nó, mà là để

“giữ gìn và phát huy nhằm thúc đẩy sự nghiệp chúng ta tiến lên” Tập thể tác giả

mà Vũ Khiêu là chủ biên của công trình Nho giáo xưa và nay đã tập trung nghiêncứu hàng loạt vấn đề như: Sự ra đời và phát triển của Nho giáo; Mối quan hệ giữaNho giáo với kinh tế, xã hội, giáo dục, văn hóa; Hồ Chí Minh và Nho giáo; Tìnhhình Nho giáo ở một số nước châu Á; Những hạn chế cũng như những giá trị màNho giáo mang lại cho các nước châu Á Tác giả Phan Ngọc, trong Bản sắc vănhóa Việt Nam, từ việc đề cập đến các vấn đề cơ bản của Nho giáo, Nho học và Đạogiáo đã đi đến khẳng định, Nho giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa truyềnthống Việt Nam cũng như đời sống hiện thực của con người Việt Nam hiện nay.Không dừng lại ở đó một số công trình nghiên cứu của các tác giả như: Nguyễn TàiThư, Trần Đình Hượu, Trần Văn Giàu, Vũ Minh Tâm, Trần Nguyên Việt, Đỗ Thị

Hòa Hới, Nguyễn Thanh Bình,…v.v đều khẳng định ảnh hưởng của Nho giáo đến

xã hội con người Việt Nam trong lịch sử và hiện nay là hết sức sâu sắc

Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đang đẩy mạnh phong trào học tập và làmtheo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, thì một trong những vấn đề được quan tâmsâu sắc chính là tiếp tục bổ sung và cụ thể hóa những căn nguyên, cơ sở hình thành

tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh nói riêng: ví

dụ như với bài viết Bước đầu tìn hiểu Bác Hồ với học thuyết của Nho gia, tác giả

Lê Văn Quán đã đưa ra những dẫn chứng để chứng minh học thuyết Nho gia đãảnh hưởng đến Bác Hồ như thế nào ? Bác đã khẳng định cần phải kế thừa và pháthuy những điểm tích cực của Nho gia, Bác nhấn mạnh giáo dục cần phải kết hợpgiữa học với hành; người cách mạng phải hội đủ 5 điều: trí – tín – nhân – dũng –liêm Và tác giả cũng chỉ ra rằng, trên thực tế, Bác đã kết hợp nhuần nhuyễn yếu tốNho giáo với truyền thống tốt đẹp của văn hóa dân tộc: nhân, nghĩa, trí, tín, dũng,trung, cần kiệm liêm chính, chí công vô tư Cũng tác giả Lê Văn Quán với bài viếtBác Hồ với học thuyết Nho giáo, đã khẳng định, Hồ Chí Minh là người rất am hiểuNho giáo và vận dụng một cách tài tình những tinh hoa của Nho giáo vào điềukiện cách mạng nước ta Người vận dụng Nho giáo trong việc rèn luyện đạo đứccách mạng, trong việc phê phán tư tưởng trọng nam khinh nữ đồng thời phản đốichế độ đẳng cấp Nho giáo Hay như tác giả Nguyễn Văn Hồng với bài viết Ảnhhưởng của văn hóa Khổng giáo Trung Hoa qua sự tiếp nhận chọn lọc, sáng tạotrong tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, qua phân tích đã đi đến khẳng định, Hồ ChíMinh rất quan tâm đến vấn đề giáo dục đạo đức, Người đã chọn lọc những tinhhoa từ những chuẩn mực đạo đức Nho giáo và vận dụng một cách sáng tạo vàođiều kiện cụ thể của xã hội Việt Nam….vv

Nghiên cứu nho giáo về ảnh hưởng trong đời sống văn hóa xã hội từ góc độnghiên cứu triết học, bản thân nhận thấy rằng, cần phải nghiên cứu, làm rõ thêm vềnội dung, dù chỉ là những nội dung cơ bản trong quan niệm này của Nho giáo mộtcách có hệ thống để từ đó có cơ sở chỉ ra những giá trị và hạn chế cũng như ý nghĩacủa nó ở Việt Nam trong chế độ phong kiến và trong giai đoạn hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ của chuyên đề.

Mục đích của chuyên đề là: Xuất phát từ Lý do chọn chuyên đề và Tình hìnhnghiên cứu liên quan đến chuyên đề, thông qua nghiên cứu những tiền đề, điềukiện và những giá trị của Nho giáo đối với đời sống văn hóa xã hội chỉ để chỉ ranhững giá trị, hạn chế chủ yếu của nó và từ đó rút ra ý nghĩa của nó trong việc xâydựng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Nhiệm vụ của chuyên đề là để đạt được mục đích trên Chuyên đề tập trung làm rõ

những nội dung chủ yếu sau:

- Những giá trị chủ yếu cho sự hình thành và phát triển quan điểm của Nhogiáo về trong đời sống văn hóa xã hội

- Trình bày một cách có hệ thống những nội dung cơ bản trong quan niệmcủa Nho giáo về đời sống văn hóa xã hội trong chế độ phong kiến

- Chỉ ra một số giá trị và hạn chế chủ yếu trong quan niệm trên của Nhogiáo

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của chuyên đề được dựa trên cơ sở lý luận của triết học Mác Lênin trong nghiên cứu về đời sống văn hóa xã hội

-Phương pháp nghiên cứu: Chuyên đề chủ yếu sử dụng phương pháp biệnchứng duy vật của Triết học Mác – Lênin kết hợp với một số phương pháp nghiêncứu khoa học khác như phương pháp lôgic và lịch sử; phương pháp phân tích -tổng hợp; phương pháp đối chiếu – so sánh

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của chuyên đề

Đối tượng nghiên cứu: Các giá trị của Nho giáo về xã hội

Phạm vi nghiên cứu:

- Một số tác phẩm của Nho giáo, chủ yếu là Tứ thư, Ngũ Kinh;

- Các tác phẩm và các công trình nghiên cứu về Nho giáo và Nho giáo ViệtNam

6 Đóng góp của chuyên đề.

Chuyên đề trình bày có hệ thống những nội dung chủ yếu trong quan niệmcủa Nho giáo về đời sống văn hóa xã hội trong chế độ phong kiến và trong giaiđoạn hiện nay

7 Ý nghĩa của chuyên đề

Từ góc độ triết học, chuyên đề bước đầu làm sáng tỏ và trình bày có hệthống những tiền đề, điều kiện ra đời và những giá trị cơ bản trong quan niệm củaNho giáo về đời sống văn hóa xã hội trong chế độ phong kiến và ảnh hưởng củanho giáo trong giai đoạn hiện nay

8 Kết cấu của chuyên đề:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Nội dung củachuyên đề gồm 2 chương với 4 tiết

Chương 1 Sự du nhập, hình thành và phát triển của Nho giáo

Chương 2: Những ảnh hưởng của Nho giáo đến đời sống xã hội ở Việt Namhiện nay

Chương 1

SỰ DU NHẬP, HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA

NHO GIÁO Ở VIỆT NAM

Nho giáo du nhập vào Việt Nam thời kì Bắc thuộc, đó là một quá trình lâu dài,bằng con đường xâm lược và giao lưu văn hoá , kinh tế Việt Nam và Trung Quốc ,trước hết đó là công cụ của Hán Đường tiến hành đồng hoá Nho giáo du nhập vàoViệt Nam không còn là Nho giáo nguyên sơ mà đã được Hán nho trước nhất làĐổng Trọng Thư cải tạo cho thích hợp với chế độ phong hiến trung ương tậpquyền Cùng xâm nhập với Nho còn có Phật và Đạo Cả ba học thuyết này đều cóảnh hưởng đến tư tưởng Việt Nam, vào các phong tục tập quán của người Việt chođến nay

Trên 1000 năm Bắc thuộc, bọn xâm lược ra sức truyền Nho, Phật, Đạo vàonước ta Nhưng số người học Nho không nhiều lắm; còn Phật và Đạo lại đi sâu vàodân gian hoà lẫn trong tín ngỡng bản địa

Sau khi giành độc lập , nhân dân ta đã sử dụng Nho, Phật và Đạo để bắt tayxây dựng đất nước, trước hết là để xây dựng một tổ chức Nhà nước độc lập để đủsức chống lại sự uy hiếp và xâm lược từ phương Bắc Sở dĩ Nho giáo và Phật giáođược chọn làm hệ tư tưởng chính trong xã hội Việt Nam là vì cả ha học thuyết này

ít nhiều ảnh hưởng trong xã hội Việt Nam Sự truyền bá và tiếp nhận tư tưởng nàydiễn ra khá thuận lợi và nhanh chóng Chế độ phong kiến Việt Nam phát triển theo

xu hướng tập quyền thống nhất nên có nhu cầu sử dụng Nho học Nhà nước ĐạiViệt thời Lý đã đưa Nho giáo phát triển mạnh mẽ trên tất cả các lĩnh vực ở ViệtNam Năm 1070 , nhà Lý lập Văn Miếu và Quốc Tử Giám , năm 1075 nhà Lý mởkhoa thi Nho học và năm 1195 mở khoa thi Tam giáo Nho học du nhập vào nước

ta đến đây trở thành cái bản dịa được nhà nước Đại Việt sử dụng và trân trọng Vào thời Trần, Nho học lại phát triển nhanh chóng hơn Cũng vào thời kì nàythi cử nho giáo đã vào quy củ, các khoa thi tiến sĩ cứ 7 năm được tổ chức một lần Tuy nhiên, ảnh hưởng của Nho giáo vào Việt Nam cho đến cuối dời Trần –

Hồ vẫn chưa thật đậm nét Có thể những bộ phận quan chức cao cấp phần nào còn

áp dụng những lễ giáo kiểu phương Bắc, còn trong dân gian thì vẫn theo phong tụctập quán lâu đời

Sang thời Hậu Lê , Nho giáo được đẩy lên cực thịnh Lê Thánh Tông đưa Nhohọc vào tổ chức nhà nước ở cả ba mặt :

+ Giáo dục và khoa cử : Thời Lê sơ giáo dục và khoa cử Nho học đạt đến mứccực thịnh Một tầng lớp sĩ đông đảo có mặt ở khắp nông thôn và thành thị Ở VănMiếu được lập bia Tiến sĩ, Nho sĩ được đề cao đến mức cao nhất Qua giáo dục vàkhoa cử, Nho giáo thâm nhập vào xã hội ngày càng sâu sắc hơn

Tổ chức chính quyền : có tham khảo các kiểu nhà nước TốngMinh

+ Pháp luật: luật Hồng Đức được xây dựng trên tinh thần Đại Việt nhưngcũng tham khảo nhiều pháp luật Đường Minh

Ở các lĩnh vực khác như triết học, tôn giáo, nghệ thuật thì cả ba đạo Nho ,Phật, Lão đèu có ảnh hưởng , nhưng nặng nhẹ khác nhau Phật , Dạo đi vào dân gianlàng xã khá sâu sắc

Vào các thế kỉ XVI, XVII, XVIII , Nho học và Nho giáo Việt Nam đều đixuống Xu hướng tam giáo đồng tôn trong xã hội phát triển Có thể nói , vào cácthế kỉ XVII, XVIII kiểu Nho thuần tuý không còn đáng kể , một nền học thuật và

tư tưởng đa thanh, đa sắc đã xuất hiện ngày càng nhiều, ngày càng sâu hơn NhàNho các thế kỉ này đều trên cơ sở Nho kết hợp với Phật, Đạo Có thể nói, đến thế kỉXVIII, Nho học, Nho giáo không đáp ứng được yêu cầu của xã hội, đã bất lựctrước công việc giải quyết khủng hoảng xã hội Trong lĩnh vực chính, trị tư tưởngcác nhà nước và các quan lại sĩ phu vẫn lấy tam cương làm lý tưởng Nhưng sự lênxuống của cuộc sống cá thể, của xã hội phải có Phật, Đạo bổ sung thành công cụtinh thần phong phú, đa dạng Tam giáo đồng tôn hay đồng hành đồng tâm trên cơ

sở Nho là một hướng giải quyết về lý thuyết tư tưởng và xã hội

Đến đầu thế kỉ XIX, nhà Nguyễn vẫn duy trì độc tôn Nho giáo trong khi cácnước khác ngay cả Trung Quốc cũng đã bắt đầu có những phản kháng Khoa thiHương cuối cùng vào năm 1918 và thi hội cuối cùng vào năm 1919 Tác phẩm “Khổng học đăng” của nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu là sự bùng lên cuối cùngcủa Nho giáo trước khi dập tắt

Có thể nói, Nho giáo được duy trì lâu nhất ở Việt Nam Có một học giả nướcngoài khi sang Việt Nam đã có nhận xét như sau : “ dường như Nho giáo Việt Nam

từ thế kỉ XIX có vẻ nặng sâu hơn chính ở Trung Quốc Nói như thế không phải là

không có cơ sở Một thực tế ở Việt Nam là , Nho giáo ở Việt Nam chưa một làn bịphê phán gay gắt như các học giả ở Trung Quốc hay Nhật Bản Sự phê phán Nhogiáo ở nước ta mới chỉ xuất hiện trong các tác phẩm văn học hay trong dân gian.Vùng đồng bằng Bắc Bộ là vùng có lẽ chịu ảng hưởng sâu sắc nhất và lâu đời nhất

ở Việt Nam

Chương II

NHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA NHO GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG

VĂN HÓA XÃ HỘI VIỆT NAM I/ Đối với kinh tế

1/ Ảnh hưởng tích cực

Con người với tư cách là nhân tố thúc đẩy kinh tế

Mục đích của Nho giáo là nhằm giáo hóa, đào tạo con người, hoàn thiệncon người và hoàn thiện xã hội, làm cho xã hội luôn ổn định, thái bình, thịnh trị.Theo Nho giáo, sự hoàn thiện con người vừa là kết quả, vừa là điều kiện, nguyênnhân của sự hoàn thiện xã hội Nếu gạt sang một bên những điều kiện lịch sử, xãhội thì phải chăng Nho giáo đã sớm nhận ra vai trò của con người đối với sự ổnđịnh và phát triển xã hội Kinh tế, văn hóa ổn định phát triển xét cho cùng là do conngười, vì con người

Ở nước ta, thực hiện đường lối đổi mới, nền kinh tế thị trường đã đẩy nhanh

sự tăng trưởng về kinh tế nhưng cũng đồng thời tạo ra nhiều xáo trộn trong quan hệ

xã hội, sinh hoạt gia đình và phẩm chất cá nhân Để ngăn ngừa những hiệu quả tiêucực của nền kinh tế thị trường, bảo đảm cho sự phát triển vật chất không kéo theo

sự suy thoái tinh thần, chúng ta cần phát huy những truyền thống tốt đẹp của dântộc, nâng cao những phẩm chất đạo đức vốn có trong lịch sử đấu tranh dựng nước

và giữ nước của dân tộc Những phẩm danh đạo đức tối thượng của con người như:Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí - Tín trong xã hội Nho giáo trước kia cho đến nay vẫn còn ýnghĩa, nếu chúng ta biết kế thừa, chắt lọc

Điều đáng chú ý là đề cao Nhân, Nghĩa trong cuộc sống của con người;nhưng Nho giáo cũng không bỏ qua vấn đề cơm ăn, áo mặc của nhân dân Bởinhân dân có đủ ăn đủ mặc thì mới thực hiện được đạo nghĩa đạo Nhân Chính vì

thế Nho giáo khuyên giới cầm quyền tìm mọi cách để giúp dân sản xuất, phải chăm

lo đến việc sản xuất của dân Mạnh Tử từng nói:

Nếu vua chẳng làm trái nghịch thời tiết của kẻ làm ruộng, đừng bắt họ làmxâu trong mùa cấy gặt thì thóc lúa ăn chẳng biết Nếu đừng để cho người ta bủalưới nhặt trong các bưng hồ thì cá rùa ăn chẳng hết Nếu đừng để cho lưỡi rìu, cạnhbúa đốn phá rừng núi sau lúc sai mùa thì cây cối dùng chẳng hết Lúa thóc và rùa cá

dự ăn, cây cối dư xài, nhân dân nhờ đó mà nuôi dưỡng người sống, mai táng kẻ chết,

họ chẳng sầu oán gì nữa Trong nước mà dân chúng chẳng oán sầu vì họ nuôingười sống được no ấm, chôn người chết được đủ lễ, đó là bước đầu của một nềncai trị thịnh vượng vậy

Nho giáo còn đòi hỏi giai cấp thống trị phải để cho nhân dân có tài sảnriêng Có như vậy dân mới yên tâm làm ăn, đời sống mới no ấm, nhà nước mới có

dư thừa Mạnh Tử nhấn mạnh trách nhiệm của người cầm quyền đối với cuộc sốngcủa nhân dân Theo ông, người cầm quyền phải đồng cam cộng khổ với nhân dân,không nên có cuộc sống quá chênh lệch so với cuộc sống của dân thường Đó làđiều đáng để các nhà lãnh đạo trong xã hội hiện đại suy ngẫm

Đất nước ta đang trong thời kỳ quá độ lên CNXH Để đạt được các mụctiêu sau khi kết thúc thời kỳ quá độ, chúng ta không thể không coi trọng ưu tiềnphát triển kinh tế Chúng ta tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng để làmcho "dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh " Đó cũng là tiền

đề bảo đảm cho sự ổn định chính trị xã hội Muốn vậy, một trong những điều kiệncần thiết là Đảng và Nhà nước ta phải đề ra những chính sách, biện pháp kinh tế -

xã hội phù hợp, tạo điều kiện thuận lợi để khai thác trí tuệ, năng lực sáng tạo củacon người Những biện pháp, chính sách của Đảng, Nhà nước cần phải xuất phát từcon người và vì con người Bởi con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu củatoàn bộ sự nghiệp xây dựng CNXH ở nước ta

Sản xuất đi đôi với tiết kiệm

Nho giáo nhấn mạnh sản xuất đi đôi với tiết kiệm, sớm đặt ra vấn đề tiếtkiệm: "Đạo lớn làm ra của cải là: số người làm việc sinh lợi ngày càng nhiều, số

người ăn tiêu phung phí ngày càng ít số người làm ra của cải phải mau mắn, siêngnăng, những người tiêu dùng phải thư thả, từ từ Như vậy của cải luôn luôn đủ".Khổng Tử còn khuyên vua "tiết dụng nhi ái dân", nghĩa là phải tiêu dùng tiết kiệm

mà thương yêu dân

Tuân Tử cho rằng nếu như hết sức làm việc nông, lại tiết kiệm tiêu dùng thìtrời chẳng bao giờ làm mình đói

Với lời răn dạy về tiết kiệm ấy của Nho giáo, những người làm quan thanhliêm ngày xưa thường ăn uống đơn sơ, trang phục giản dị, coi vẻ đẹp của con người

là sự thanh cao của tâm hồn chứ không phải ở sự xa xỉ trong nhà cửa, áo quần, vậtliệu tiêu dùng

Xã hội Việt Nam ngày nay đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đạihóa Để thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, cần có nhiều yếu tố: tàinguyên, vốn, kỹ thuật, công nghệ mới và con người Trong khi đó đối với nước ta,nguồn tài chính, nguồn lực vật chất còn rất hạn hẹp, thế nhưng "chúng ta lại chưathực hiện tốt cần kiệm trong sản xuất, tiết kiệm trong tiêu dùng, dồn vốn cho đầu tưphát triển" Hiện nay, Việt Nam vẫn còn là nước nông nghiệp, lao động nôngnghiệp chiếm hơn 70%, đời sống nhân dân ở nhiều vùng nông thôn, các vùng dântộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa còn rất thấp, GDP bình quân đầu người chưa đến 300USD/năm nhưng tình trạng tiêu dùng xa hoa, lãng phí diễn ra khá phổ biến cả ởnông thôn và thành thị, trong một số khá đông cán bộ và nhân dân Đó là điều đáng

lo ngại Vì vậy, "chúng ta nhất thiết phải cần kiệm để công nghiệp hóa, khắc phục

xu hướng chạy theo xã hội tiêu dùng, lối sống xa hoa, lãng phí Đó là một trongnhững nhân tố thành công của chúng ta

Tiết kiệm trong điều kiện hiện nay không phải là khuyến khích giảm nhu cầutối thiểu mà chính là nâng cao khả năng thỏa mãn nhu cầu hợp lý của con ngườinhư là tiền đề để phát huy nguồn lực con người - nhân tố quyết định sự phát triểnkinh tế - xã hội của đất nước

Như vậy, trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta, tư tưởng

về sản xuất đi đôi với tiết kiệm của Nho giáo cũng như đức tính cần kiệm truyềnthống của dân tộc cần phải được kế thừa và đổi mới Cần kiệm đi đôi với chống

tham nhũng và lãng phí, dồn sức đầu tư cho sự phát triển của đất nước trong hiệntại và tương lai.

Tóm lại, với cách nhìn biện chứng, chúng ta có thể khai thác giá trị tích cựccủa Nho giáo đối với sự phát triển kinh tế Chúng có thể đồng tình với các nhàkhoa học Nhật Bản, Triều Tiên, Đài Loan khi họ nêu lên khả năng hòa đồng giữaPhú và Nhân, giữa Nghĩa và Lợi, giữa đạo đức và kinh doanh trong sự phát triểnđất nước Nho giáo gợi mở cho ta suy nghĩ có thể đưa văn hóa vào kinh doanh,hướng kinh doanh không chỉ vào việc tăng trưởng kinh tế mà còn xây dựng một xãhội hội có văn hóa, xứng đáng với truyền thống dân tộc, đáp ứng được những đòihỏi của thời đại

2/ Ảnh hưởng tiêu cực

Nho giáo - hệ tư tưởng của một xã hội được xây dựng chủ yếu trên cơ sởchế độ ruộng công với chính sách cống nạp từ bên dưới và phân phối từ bên trêngiờ đây vẫn ảnh hưởng tiêu cực tới suy nghĩ, quan niệm của nhiều người Với tưtưởng "Trọng nông ức thương", Nho giáo từng kìm hãm công nghiệp và kinh tếhàng hóa phát triển, về mặt sản xuất, Nho giáo coi thường khoa học kỹ thuật; vềmặt phân phối nó khuyến khích chủ nghĩa bình quân Kinh tế Việt Nam không thểđổi mới và phát triển nếu không gạt bỏ được sự cản trở đó của Nho giáo

Dưới chế độ phong kiến, ở nước ta đã có quan hệ tiền tệ và trao đổi hànghóa ở mức độ nhất định Nhưng với đặc điểm bảo trì lâu dài của các làng xã, quan

hệ hàng hóa tiền tệ đã không phát triển được Thêm vào đó, các quan điểm bảo thủ,khép kín "trọng nông ức thương" đã kìm hãm sự phát triển có tính chất tự nhiêncủa sản xuất xã hội

Sau cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, nước ta vẫn chưa có nền sản xuấthàng hóa, nền kinh tế vẫn trong tình trạng tự cấp tự túc là chủ yếu Đó chính làthách thức cơ bản đối với dân tộc ta khi bước vào con đường phát triển hiện đạivăn minh

Do những sai lầm chủ quan mang tính giáo điều, kinh nghiệm duy

ý chí cùng với ảnh hưởng của tư tưởng "trọng nông ức thương", trước thời

kỳ đổi mới nền kinh tế hàng hóa ở nước ta không phát triển Nền kinh tế kế hoạchhóa tập trung, bao cấp cùng những chính sách xã hội kèm theo nó

đã là một trong những nguyên nhân cơ bản đưa nước ta tới khủng hoảng trầmtrọng

Thực tiễn đã giúp Đảng ta nhận thức sâu hơn về CNXH, về con đường đilên CNXH, vai trò tác dụng của sự phát triển và sử dụng các yếu tố, các khâu trunggian quá độ lên CNXH theo kiểu quá độ gián tiếp mà Lênin đã vạch ra Nhận thứcmới đưa đến chủ trương phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vậnhành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN

Đó cũng chính là nội dung cơ bản của đổi mới kinh tế - nhiệm vụ trọng tâm củacông cuộc đổi mới hiện nay

Sản xuất hàng hóa đòi hỏi phải khắc phục tình trạng chia cắt, khép kín, trìtrệ của sản xuất và lưu thông, nhưng do ảnh hưởng của tư tưởng cũ - tư tưởng

"trọng nông ức thương" cùng với tư tưởng cục bộ bản vị (địa phương chủ nghĩa),nhiều địa phương vẫn còn xu hướng biệt lập khép kín trong quá trình thực hiện cácmục tiêu kinh tế, không chú ý đến tính chỉnh thể thống nhất, đến yêu cầu phát triểnchung của đất nước Thực hiện nhiệm vụ tự cân đối các mặt của sản xuất và sinhhoạt của địa phương không có nghĩa là thực hiện tự cung tự cấp, từ bỏ giao lưukinh tế giữa các vùng, các địa phương Do không nhận thức đúng yêu cầu trên, doảnh hưởng của tư tưởng cũ, cộng với những khó khăn về giao thông, về nguồn vốn,một số địa phương không đưa hàng hóa ra khỏi địa phương mình Cách làm đó vềthực chất là tự cung tự cấp trên bình diện rộng Vô hình chung dẫn đến hạn chế sựphát triển của sản xuất hàng hóa, làm nghèo nàn nhu cầu của đời sống

xã hội

Phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng XHCNđòi hỏi phải khắc phục tư tưởng "Trọng nông ức thương" còn tồn tại trong một bộphận cán bộ và nhân dân, xây dựng các chương trình kinh tế - xã hội mang tínhthống nhất, xóa bỏ tình trạng phân tán, tự cung, tự cấp

Nền kinh tế trong thời kỳ quá độ ở nước ta còn chịu phục những ảnh hưởngtiêu cực của Nho giáo trong lĩnh vực phân phối Chúng ta biết rằng đặc điểm kinh

tế nổi bật của xã hội Việt Nam truyền thống là sản xuất nhỏ, đặc biệt là sản xuấtnhỏ trong nông nghiệp Tính chất sản xuất nhỏ và tâm lý người tiểu nông in dấu ấnsâu sắc lên mọi mặt của xã hội Việt Nam cổ truyền và còn ảnh hưởng đến ngàynay Nói đến sản xuất nhỏ ở Việt Nam chủ yếu là nói đến sản xuất nhỏ trong nôngnghiệp với đặc trưng phổ biến là: quyền tư hữu của người tiểu nông với ruộng đất

là cơ sở của nền sản xuất xã hội, ruộng đất bị phân chia manh mún, nông cụ ít vàthô sơ thiếu sự hợp tác và phân công lao động; nền sản xuất có tính bảo thủ cao, tổchức sản xuất hàng hóa thấp kém, đời sống vật chất và tinh thần của người dângựp nhiều khó khăn và chậm được cải thiện

Nền sản xuất nhỏ tồn tại lâu đời trong xã hội Việt Nam cùng với ảnh của tưtưởng Nho giáo đã tạo nên tâm lý cục bộ, bản vị, địa phương Chế độ ruộng côngtrong điều kiện làng xã Việt Nam đã làm nảy sinh tư tưởng bình quân về nghĩa vụ

và quyền lợi

Khi nước ta bước vào thời kỳ quá độ lên CNXH, tư tưởng bình quân đã trởthành lực cản lớn trong quá trình phát triển kinh tế cũng như các mặt khác của đờisống xã hội

Cách làm kinh tế theo giờ hành chính một cách máy móc ở các hợp tác xãnông nghiệp, các nông trường quốc doanh của miền Bắc trước đây với hình thứcphân phối bình quân đã dẫn đến tình trạng người lao động thờ ơ với công việc vàkết quả lao động của mình Tâm lý ỷ lại vào tập thể, dựa dẫm, cung cách lao động

"được chăng hay chớ", "cơm vua ngày trời", "đi làm theo kẻng, ăn chia theo địnhxuất", "chân ngoài dài hơn chân trong" trở thành căn bệnh ngày càng trầm trọng

Trong thời kỳ đổi mới, Đảng và Nhà nước ta chủ trương thực hiện nhấtquán lâu dài chính sách phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN Các hìnhthức phân phối trong thời kỳ này cũng rất đa dạng: phân phối theo lao động, phânphối theo vốn đầu tư, phân phối thông qua phúc lợi tập thể Tuy nhiên, tình trạngbình quân trong phân phối vẫn còn tồn tại, biểu hiện rõ nét nhất ở khối hành chính

sự nghiệp Tiền lương nhìn chung chưa đảm bảo tái sản xuất sức lao động, chưathực sự trở thành đòn bẩy kích thích người lao động làm việc với sự nhiệt tình vàsức sáng tạo cao

Sự phát triển nền kinh tế trong thời kỳ đổi mới ở nước ta đòi hỏi phải khắcphục những ảnh hưởng tiêu cực đó của Nho giáo.

II/ ĐỐI VỚI ĐẠO ĐỨC

1 Ảnh hưởng tích cực

Tu thân và vấn đề rèn luyện đạo đức cách mạng

Nho giáo là một học thuyết chính trị - xã hội, đạo đức cho nên vấn đề tuthân được đặt lên hàng đầu: Từ Thiên tử ở địa vị cao nhất cho đến người dân bìnhthường đều phải lấy việc tu thân làm gốc Đó cũng là bài học mà chúng ta khôngthể bỏ qua

Trên thực tế, nhiều nước châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc đã khai tháctriết lý tu thân của Nho giáo nhằm bảo đảm ổn định chính trị xã hội, nhất là trongthời kỳ chuyển biến mạnh mẽ của đất nước Các nước này không chỉ đòi hỏi sự nỗlực của bản thân mỗi người trong việc tu thân mà còn quy định trách nhiệm củamỗi gia đình, trường học, xã hội đối với việc tu thân Tại những nước này, nhữngnét đẹp truyền thống đã được duy trì, những mối quan hệ giữa người với ngườitrong gia đình và xã hội đã được củng cố

Ở nước ta, công cuộc đổi mới đang đi vào chiều sâu của nó Sau

16 năm nhìn lại, chúng ta có quyền tự hào về những chuyển biến đáng kể trên tất

cả các lĩnh vực đời sống xã hội Tuy nhiên những thành tựu của sự nghiệp đổi mớichỉ là bước đầu Vẫn còn muôn ngàn khó khăn, thử thách đòi hỏi mỗi chúng ta phảinâng cao thêm niềm tin, ý chí cách mạng, không ngừng tu dưỡng trau dồi đạo đứccách mạng Chúng ta thừa nhận rằng nền kinh tế thị trường phát triển đã góp phầnthúc đẩy sản xuất phát triển, đem lại bộ mặt mới cho xã hội, nhưng cũng phải thừanhận mặt trái của kinh tế thị trường đang tạo ra những xáo trộn về mặt đạo đức xãhội Chúng ta đã bắt đầu chứng kiến những suy thoái đạo đức trong cả quan hệ giađình và quan hệ xã hội Điều đáng lo ngại là sự suy thoái phẩm chất đạo đức ở một

số cán bộ đảng viên đang làm giảm uy tín của Đảng, suy giảm lòng tin của nhândân đối với chế độ Trong điều kiện đó, thiết nghĩ chúng ta nên lấy triết lý tu thâncủa Nho giáo làm bài học, để rồi từ đó chắt lọc, kế thừa giá trị tích cực của nó

Chúng ta tiếp thu tư tưởng Nho giáo về tu thân, đặt nhiệm vụ tu thân lênhàng đầu, huy động các lực lượng gia đình, xã hội và cá nhân đẩy mạnh tu thân,nhưng không phải tu thân theo tinh thần đạo đức cũ - Đạo đức Khổng giáo - mà tuthân theo tinh thần đạo đức mới - đạo đức cách mạng như Hồ Chí Minh đã chỉ ra:Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm Đây là những khái niệm mang nội dung mới vớinhững giá trị đạo đức cơ bản nhất của nhân dân Việt Nam dưới sự lãnh đạo củaĐảng Những Đức, Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín của Nho giáo đã được Hồ Chí Minhtiếp thu và cải biến thành "Ngũ thường" của Việt Nam như thế Người giải nghĩa:

Nhân: là thật thà thương yêu, hết lòng giúp đỡ đồng chí, đồng bào Vì thế màkiên quyết chống lại những người, những việc có hại đến Đảng, đến nhân dân.Vìthế mà sẵn lòng cực khổ trước mọi người, hưởng hạnh phúc sau thiên hạ Vì thế màkhông ham giàu sang, không e cực khổ, không sợ oai quyền Những người khôngham, không e, không sợ gì thì việc gì làm việc phải họ đều làm được

Nghĩa: là ngay thẳng, không có tư tâm, không làm việc bậy, không có việc gìphải dấu Đảng Ngoài lợi ích của Đảng không có lợi ích riêng phải lo toan LúcĐảng giao việc thì dù bất kỳ to nhỏ, đều ra sức làm cẩn thận Thấy việc phải thìlàm, thấy việc phải thì nói Không sợ người ta phê bình mình, mà phê bình ngườikhác cũng luôn luôn đúng đắn

Trí: Vì không có việc tư túi nó làm mù quáng cho nên đầu óc sáng suốt Dễhiểu lý luận, dễ tìm phương hướng Biết xem người, biết xét việc Vì vậy mà biếtlàm việc có lợi, tránh việc hại cho Đảng, biết vì Đảng mà cất nhắc người tốt, đềphòng người gian

Dũng: là dũng cảm gan góc, gặp việc phải có gan làm Thấy khuyết điểm cógan sửa chữa Cực khổ khó khăn có gan chịu đựng Có gan chống lại những sựvinh hoa phú quý, không chính đáng Nếu cần, có gan hy sinh cả tính mệnh choĐảng, cho Tổ quốc, không bao giờ rụt rè, nhút nhát

Liêm: là không tham địa vị, không tham tiền tài, không tham sung sướng.Không tham người ta tâng bốc mình.Vì vậy mà quang minh chính đại, không baogiờ hủ hóa

Chỉ có một thứ ham là ham đọc, ham làm, ham tiến bộ