Chính quyền cấp tỉnh trong cơ chế phân cấp quản lý nhà nước giữa trung Ương và Địa phương Ở tỉnh bình dương giai Đoạn 1997-2017

Chính quyền cấp tỉnh trong cơ chế phân cấp quản lý nhà nước giữa trung Ương và Địa phương Ở tỉnh bình dương giai Đoạn 1997-2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN HỮU HÀO

CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH TRONG CƠ CHẾ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở TỈNH BÌNH DƯƠNG

GIAI ĐOẠN 1997 - 2017

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

Hà Nội - 2022

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN HỮU HÀO

CHÍNH QUYỀN CẤP TỈNH TRONG CƠ CHẾ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở TỈNH BÌNH DƯƠNG

LỜI CẢM ƠN

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính trị học với đề tài “Chính quyền cấp tỉnh trong cơ chế phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương ở tỉnh Bình Dương giai đoạn 1997 - 2017” là kết quả sau quá trình cố gắng không ngừng

của nghiên cứu sinh (NCS) và được sự giúp đỡ tận tình, động viên khích lệ của thầy

cô, người thân, đồng nghiệp và bạn bè

NCS xin chân thành gửi lời cảm ơn đến Lãnh đạo Trường Đại học Thủ Dầu Một - nơi NCS đang công tác; xin cảm ơn Lãnh đạo, cán bộ, thầy, cô Khoa Khoa học Chính trị Trường Đại học Khoa học Xã hội và nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội

đã động viên, giúp đỡ, tạo điều kiện cho NCS hoàn thành Luận án này

Đặc biệt, NCS xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc với GS.TS Đỗ Quang Hưng, PGS.TS Nguyễn Văn Hiệp - hai vị ân sư đã tận tình trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo

cho NCS từ lúc lựa chọn hướng nghiên cứu đến khi hoàn thành Luận án tiến sĩ

Để hoàn thành được bậc học và luận án tiến sĩ này, xin bày tỏ lòng biết ơn Cha, Mẹ - những đấng sinh thành và nuôi dưỡng NCS Xin cảm ơn vợ và các con đã động viên, chia sẻ những khó khăn trong suốt thời gian NCS tham gia bậc học này

NCS cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến đồng nghiệp, bạn bè đã động viên, khích lệ và giúp đỡ NCS hoàn thành luận án này

Xin chúc những điều tốt đẹp nhất luôn đến với những bậc thầy, cô, gia đình

và bè bạn của NCS!

NCS xin chân thành cảm ơn!

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Hữu Hào

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Đỗ Quang Hưng và PGS.TS Nguyễn Văn Hiệp Các số liệu và những trích dẫn trong Luận án luôn đảm bảo tính trung thực, chính xác, có nguồn gốc rõ ràng

Người cam đoan

Nguyễn Hữu Hào

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 9

1.1 Nhóm các công trình nghiên cứu lý luận về phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương 91.2 Nhóm công trình nghiên cứu về thực trạng phân cấp và thẩm quyền quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương 141.3 Công trình nghiên cứu về tỉnh Bình Dương liên quan đến thực hiện thẩm quyền phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương 211.4 Đánh giá về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu 27Tiểu kết chương 1 30

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ CĂN CỨ CHÍNH TRỊ - PHÁP

LÝ CỦA SỰ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM 31

2.1 Một số khái niệm cơ bản và hình thức phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam 312.2 Tính pháp lý của chính quyền cấp tỉnh trong phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương ở Việt Nam 452.3 Thẩm quyền của chính quyền cấp tỉnh trong phân cấp quản lý nhà nước trên một

số lĩnh vực 56Tiểu kết chương 2 75

CHƯƠNG 3 CHÍNH QUYỀN TỈNH BÌNH DƯƠNG THỰC HIỆN THẨM QUYỀN TRONG PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG

VÀ ĐỊA PHƯƠNG (1997 - 2017) 77

3.1 Điều kiện tự nhiên, đặc điểm hành chính và định hướng phát triển của chính quyền tỉnh Bình Dương (1997 - 2017) 773.2 Thực hiện thẩm quyền quản lý nhà nước của chính quyền tỉnh Bình Dương trên một số lĩnh vực (1997 - 2017) 86

Tiểu kết chương 3 132

CHƯƠNG 4 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI THẨM QUYỀN PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC CỦA CHÍNH QUYỀN TỈNH BÌNH DƯƠNG 134

4.1 Phương hướng 1344.2 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả trong thực hiện phân cấp quản lý nhà nước của chính quyền tỉnh Bình Dương 140Tiểu kết chương 4 164

KẾT LUẬN 166 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA NGHIÊN CỨU SINH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 171 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 172 PHỤ LỤC i

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đề tài luận án được lựa chọn bởi những lý do chính sau đây:

Thứ nhất, phân cấp quản lý nhà nước (QLNN) giữa Trung ương và chính

quyền địa phương (CQĐP) là một trong những nội dung luôn được các quốc gia trên

thế giới quan tâm và khẳng định “phân cấp quản lý như là một con đường để phát triển” [77, tr.19] Phân cấp QLNN cũng là một trong những giải pháp hữu hiệu để

tiến hành cải cách, nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống hành chính nhà nước

Từ thực tiễn cho thấy mỗi quốc gia đều kỳ vọng vào sự phát huy thế mạnh, tiềm năng của các địa phương Từ đó, cho phép CQĐP thực hiện chiến lược, phản ánh những nét riêng và quá trình chọn lựa của từng địa phương, thúc đẩy tính cạnh tranh giữa các địa phương nhằm đảm bảo sự gắn kết, đi đúng hướng chiến lược phát triển chung của đất nước Đây cũng là động lực để các nước tăng cường phân cấp quản lý nhằm phát huy vai trò, trách nhiệm của CQĐP Hơn nữa, thông qua phân cấp quản lý đã thể hiện rõ vị trí và quyền lực giữa các cấp chính quyền từ Trung ương đến địa phương

Trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền dân chủ, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), hội nhập quốc tế ở Việt Nam thì nội dung Trung ương phân cấp QLNN cho CQĐP là vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn cao Mặt khác, mức độ phức tạp trong công tác quản lý tại địa phương ngày càng tăng, đặc biệt đối với những nước chuyển từ mô hình quản lý tập trung, bao cấp sang dân chủ pháp quyền, trong khi chính quyền Trung ương tập trung hoạch định chính sách, pháp luật, giải quyết những vấn đề chiến lược mang tầm vĩ mô Hoàn toàn phù

hợp khi nhận định:

“Điều quan trọng nhất trong phân cấp quản lý là xác định rõ mối quan hệ giữa chính phủ trung ương và chính quyền địa phương trong hệ thống hành chính nhà nước Chính phủ trung ương tập trung vào một số chức năng nhất định về quản lý vĩ mô bao gồm: xây dựng khung khổ chính sách quốc gia hoàn chỉnh, đồng bộ, vừa cho phép chính quyền địa phương có điều kiện để thực hiện các chiến lược, phản ánh đúng những đặc thù và sự lựa chọn của mỗi địa phương,

vừa đảm bảo sự gắn kết và đúng định hướng phát triển chung của quốc gia”

[110, tr.40]

Thứ hai, việc tổ chức thực thi quyền lực nhà nước trong mối tương quan giữa

chính quyền Trung ương và địa phương nước ta có sự liên thông chặt chẽ với nhau, đồng thời cũng luôn đặt ra nhiều vấn đề có tính phức tạp, nhạy cảm Chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam thời gian qua nhìn chung đã phát huy được tính chủ động, sáng tạo khi quyết định các vấn đề riêng ở địa phương Chính quyền các cấp từ Trung ương đến địa phương không trực tiếp điều hành sản xuất, phân phối sản phẩm hoặc trực tiếp kinh doanh, mà là chủ thể điều tiết, hướng dẫn và ban hành những chính sách nhằm tạo sự công bằng, ngăn ngừa, phòng tránh những hạn chế, lệch lạc, khuyết tật của nền kinh tế thị trường, bảo vệ quyền lợi, lợi ích của người dân Chính vì thế Trung ương có tìm kiếm giải pháp tốt nhất cho việc phân cấp quản lý đối với địa phương thì cũng rất “khó có thể tách rời quyền hạn và trách nhiệm giữa các đơn vị chính quyền

ở cấp trung ương và địa phương trong việc đảm bảo trách nhiệm giải trình của các đơn vị địa phương đang ngày càng được mở rộng” [77, tr.77]

Trên tổng thể thực hiện phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP thời gian qua bên cạnh những kết quả khả quan, còn nhiều vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu như: phân cấp chưa thật cụ thể; phân cấp quản lý giữa trung ương và địa phương nhìn chung còn hiện tượng chồng chéo, trùng lặp, “phân khúc” trong công việc Thậm chí còn quan niệm xem Trung ương như “bảo mẫu” của địa phương; địa phương chỉ là “cánh tay nối dài” quyền lực của Trung ương Điều đó ít, nhiều tạo ra tâm lý dựa dẫm, ỷ lại, thiếu tính chủ động trong tổ chức, điều hành các hoạt động thực tiễn của CQĐP Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu nhằm đặt CQĐP trước hết là chính quyền cấp tỉnh vào đúng vị trí, vai trò của nó ở địa phương

Thứ ba, Tỉnh Bình Dương - một tỉnh thành công trên con đường kiến tạo địa

phương theo hướng CNH, HĐH kể từ khi được tái thành lập và đi vào hoạt động từ ngày 01/01/1997 Cũng như các tỉnh, thành khác trong cả nước, chính quyền tỉnh Bình Dương đã điều hành mọi hoạt động của địa phương theo quy định về phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP Sau 20 năm xây dựng và phát triển (1997 - 2017),

Bình Dương từ một tỉnh nghèo, thuần nông nghiệp đã phát triển mạnh mẽ theo hướng công nghiệp, dịch vụ với 41 khu và cụm công nghiệp, nhiều khu trung tâm thương mãi, dân cư “mọc lên” trang hoàng rạng rỡ cho bộ mặt của Bình Dương Tỉnh được Trung ương đánh giá là một trong số ít địa phương có tốc độ chuyển biến kinh tế, xã hội (KT, XH) nhanh nhất cả nước Trong thực tế, chính quyền tỉnh Bình Dương đã kết hợp hài hòa giữa những yếu tố: “thiên thời, địa lợi, nhân hòa” để kiến tạo địa phương Những hoạt động của hệ thống chính trị tỉnh nói chung và chính quyền cấp tỉnh Bình Dương nói riêng đã thể hiện rõ tính tích cực, năng động, sáng tạo, bản lĩnh, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, cũng như chủ động chuẩn bị mọi điều kiện cần thiết cho sự phát triển của địa phương Tỉnh Bình Dương chủ trương xin cơ chế thoáng, không xin cấp kinh phí từ Trung ương Đây là vấn đề cần được nghiên cứu và đánh giá, tổng kết một cách khoa học nhằm tiếp tục nâng cao tính chủ động, sáng tạo của chính quyền tỉnh Bình Dương và cũng là những bài học kinh nghiệm để các địa phương khác tham khảo

Thứ tư, mặc dù đã phát huy được vai trò, vị trí ở địa phương, nhưng trong thực

tiễn hoạt động chính quyền tỉnh Bình Dương gặp không ít những khó khăn, vướng mắc bởi những hạn chế trong cơ chế phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP như trên đã đề cập Thêm vào đó là những thế mạnh, những dư địa thuận lợi trước đây của tỉnh Bình Dương hiện đang “vơi dần”, khi “độ mở” về phát triển KT, XH ngày càng lớn cũng như sự cạnh tranh quyết liệt giữa các địa phương trong bối cảnh mới, đòi hỏi chính quyền cấp tỉnh phải tiếp tục chủ động, thực sự bản lĩnh, tích cực, năng động hơn nữa trong quyết định, tìm hướng phát triển bền vững cho tỉnh Bình Dương Cho nên, việc nghiên cứu những vấn đề về phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP, trước hết là cấp tỉnh; nghiên cứu việc thực thi thẩm quyền của chính quyền cấp tỉnh tỉnh Bình Dương trên một số lĩnh vực trong 20 năm (1997 - 2017) và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả thực hiện nhiệm vụ phân cấp QLNN trên địa bàn tỉnh luôn là nội dung mang tính lý luận và thực tiễn

Với những lý do trên, Nghiên cứu sinh chọn đề tài “Chính quyền cấp tỉnh trong cơ chế phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương ở tỉnh

Bình Dương giai đoạn 1997 - 2017” làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Chính

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục đích nghiên cứu như trên, đề tài thực hiện một số nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, tổng quan và đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến vấn đề

phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP ở Việt Nam nói chung, cấp tỉnh nói

riêng

Thứ hai, làm rõ cơ sở lý luận về chính quyền cấp tỉnh trong phân cấp QLNN

giữa Trung ương và địa phương

Thứ ba, phân tích, đánh giá những thực trạng thực thi nhiệm vụ trên một số

lĩnh vực do Trung ương phân cấp QLNN theo thẩm quyền trong 20 năm qua (1997 - 2017) của chính quyền tỉnh Bình Dương

Thứ tư, nêu phương hướng và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu

quả thực hiện nhiệm vụ QLNN trên địa bàn tỉnh Bình Dương trong cơ chế phân cấp giữa Trung ương và địa phương

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu trọng tâm của luận án là lý luận về phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP Thực thi thẩm quyền quản lý nhà nước trên một số lĩnh vực

cụ thể của chính quyền tỉnh Bình Dương được Trung ương phân cấp

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nội dung: luận án tập trung nghiên cứu lý luận về phân cấp và thực thi thẩm quyền trong phân cấp QLNN của chính quyền tỉnh Bình Dương trên một số lĩnh vực Do đó, phạm vi thuật ngữ CQĐP được NCS đề cập trong luận án là chỉ chính quyền cấp tỉnh, còn phân cấp QLNN giữa cấp tỉnh với các cấp huyện, xã không thuộc đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

- Phạm vi không gian: trên cơ sở lý luận phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP, luận án nghiên cứu thực thi thẩm quyền của chính quyền tỉnh Bình Dương

- Phạm vi thời gian: luận án nghiên cứu khoảng thời gian 20 năm (1997 - 2017)

để thấy rõ những phát triển vượt bậc của chính quyền tỉnh Bình Dương trong quản

lý, điều hành địa phương theo sự phân cấp của Trung ương

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam (ĐCSVN) về vấn đề phân cấp, thực thi phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP trong xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Đồng thời, luận án cũng được thực hiện trên các lý thuyết của chính trị học, hành chính học, luật học về phân cấp

QLNN giữa Trung ương và địa phương

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Về phương pháp luận: luận án được tiến hành nghiên cứu trên nền tảng chủ

nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin

Về phương pháp nghiên cứu: Để giải quyết những nhiệm vụ đặt ra, luận án sử

dụng những phương pháp nghiên cứu chuyên ngành chính trị học như: phân tích cấu trúc hệ thống chính trị, chính trị học phát triển, so sánh, và các phương pháp cụ thể như: phân tích và tổng hợp, phương pháp kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, phương pháp hệ thống, phương pháp tham vấn chuyên gia,

- Phương pháp phân tích và tổng hợp: có thể nói đây là phương pháp chủ đạo

trong quá trình thực hiện đề tài Luận án đi sâu phân tích, luận giải, đánh giá các quan

điểm về phân cấp, phân quyền QLNN, cũng như việc thực thi thẩm quyền được phân cấp QLNN của chính quyền cấp tỉnh (chương 1 và chương 2) Phân tích các vấn đề liên quan đến luận án và trên cơ sở đó rút ra những đánh giá, kết luận và đề xuất những giải pháp phù hợp nhằm tiếp tục nâng cao hơn nữa tính tích cực, năng động, sáng tạo của chính quyền cấp tỉnh khi thực thi thẩm quyền, trách nhiệm trong phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP (chương 4)

- Phương pháp kết hợp giữa lý luận và thực tiễn: trên cơ sở lý luận về phân

cấp và thực thi thẩm quyền trong phân cấp QLNN của CQĐP, từ đó đánh giá, nhận định việc thực thi nhiệm vụ phân cấp QLNN trong thực tiễn ở tỉnh Bình Dương Điều

đó thấy rõ mối quan hệ của việc dùng lý luận để soi rọi thực tiễn, lấy thực tiễn để đối chiếu, kiểm chứng lý luận (chương 2, chương 3) Kết hợp giữa lý luận và thực tiễn làm cơ sở cho việc khái quát lý luận để phân tích, nhìn nhận hoạt động trong thực tiễn

để đề xuất những giải pháp tiếp tục nâng cao chất lượng, hiệu quả của CQĐP ở tỉnh Bình Dương nói riêng trong thực thi thẩm quyền về QLNN (chương 4)

- Phương pháp hệ thống: được sử dụng xuyên suốt trong luận án nhằm hệ

thống hoá các quan điểm, định hướng của ĐCSVN, quy định của Nhà nước về phân cấp và thực thi thẩm quyền QLNN của CQĐP Phân tích, luận giải chặt chẽ các vấn

đề lý luận và thực tiễn về phân cấp, phân quyền QLNN giữa Trung ương với CQĐP

- Phương pháp tham vấn chuyên gia: từ lúc chọn đề tài nghiên cứu đến khi

hoàn thành luận án, phương pháp này được sử dụng một cách tích cực Thông qua

đó, nhằm tiếp thu những gợi mở của các chuyên gia về cấu trúc đề tài, thu thập thông tin, vốn kiến thức trong phạm vi đề tài, kinh nghiệm nghiên cứu để xử lý tốt các vấn

đề mang tính lý luận và thực tiễn, cũng như các giải pháp để nâng cao hơn nữa việc thực thi thẩm quyền trong phân cấp QLNN của CQĐP tỉnh Bình Dương

5 Những đóng góp mới về khoa học của luận án

Sau khi hoàn thành mục đích nghiên cứu, luận án có những đóng góp mới về mặt khoa học như sau:

Thứ nhất, góp phần làm sáng rõ và phong phú thêm các khía cạnh lý luận phân

cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP về các quan niệm: phân cấp, phân quyền

QLNN, chính quyền cấp tỉnh, chính quyền Trung ương Làm rõ những mục tiêu phân cấp QLNN cho chính quyền cấp tỉnh của Trung ương; những yếu tố tác động đến việc phân cấp QLNN giữa Trung ương và chính quyền cấp tỉnh; vị trí pháp lý, nguyên tắc hoạt động và thẩm quyền của chính quyền cấp tỉnh trên một số lĩnh vực trong phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP

Thứ hai, từ những quan điểm của ĐCSVN, căn cứ pháp lý của Nhà nước về

vấn đề phân cấp QLNN, luận án phân tích, đánh giá trung thực, khách quan nhằm làm toát lên tính tích cực, năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm của chính quyền cấp tỉnh tỉnh Bình Dương nhằm đưa địa phương phát triển nhanh, bền vững Điều đó cũng nhằm góp phần làm rõ hơn sự tương tác biện chứng trong mối quan hệ giữa Trung ương và CQĐP ở Việt Nam Đồng thời, luận án còn nêu ra một số hạn chế khi thực thi thẩm quyền QLNN trên ở địa phương này trong 20 năm qua

Thứ ba, xuất phát từ nhận thức lý luận và thực trạng thực thi QLNN ở tỉnh

Bình Dương, luận án đề xuất các quan điểm, giải pháp chủ yếu nhằm tiếp tục nâng cao hiệu quả, chất lượng về phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP nói chung, chính quyền tỉnh Bình Dương nói riêng trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh CNH, HĐH, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận án là công trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc nhằm góp phần vào việc gia tăng tri thức khoa học xã hội nói chung và chuyên ngành chính trị học nói riêng ở Việt Nam Xác định vị trí, vai trò nhằm phát huy tính tích cực, năng động, sáng tạo, tự chịu trách nhiệm của chính quyền cấp tỉnh cũng như xoá bỏ tính thụ động, tâm lý ỷ lại, trông chờ vào sự bao cấp của Trung ương như trước đổi mới (1986) và đây cũng là một trong những yếu tố quan trọng góp phần cải cách nền hành chính của Việt Nam thời kỳ hội nhập quốc tế Điều đó cho thấy sự dịch chuyển lớn trong điều hành và hoạt động của bộ máy nhà nước từ quản lý theo hình thức phục tùng mệnh lệnh, cấp phát và giao nộp sang một bộ máy nhà nước năng động, chủ động, quản trị tốt, phát huy quyền dân chủ của người dân Đồng thời, củng cố và tạo lập căn cứ khoa

học đề xuất các quan điểm, giải pháp đổi mới, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quá trình

phân cấp và thực thi thẩm quyền QLNN của chính quyền tỉnh Bình Dương

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận án được thực hiện trên các cơ sở lý luận, tư liệu, số liệu phong phú có thể làm luận cứ khoa học cho việc tiếp tục đổi mới trong phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP ở Việt Nam Kết quả nghiên cứu của luận án còn góp phần tổng kết thực tiễn các chủ trương, quan điểm của Đảng, các Nghị quyết, Nghị định của Chính phủ về nâng cao và phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, dám nghĩ dám làm, dám chịu trách nhiệm - bản lĩnh của chính quyền cấp tỉnh thời gian qua Đồng thời, luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho các nhà lãnh đạo, quản lý, hoạch định chiến lược phát triển ở tỉnh Bình Dương cũng như cả nước nhằm nâng cao hơn nữa về chất lượng, hiệu quả thực thi thẩm quyền QLNN trên các lĩnh vực khi được Trung ương

phân cấp cho CQĐP trong thời gian sắp tới

7 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương

Chương 1 Tổng quan về tình hình nghiên cứu

Chương 2 Cơ sở lý luận, thực tiễn và căn cứ pháp lý của sự phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương ở Việt Nam

Chương 3 Chính quyền tỉnh Bình Dương thực hiện thẩm quyền trong phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương (1997 - 2017)

Chương 4 Phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi thẩm quyền phân cấp quản lý nhà nước của chính quyền tỉnh Bình Dương

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Nhóm các công trình nghiên cứu lý luận về phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương

Một trong những kinh nghiệm thành công của nhiều quốc gia trên thế giới là vừa xây dựng chính quyền Trung ương vững mạnh, vừa phát huy vai trò, thẩm quyền quyết định các vấn đề địa phương của CQĐP sở tại theo quy định Ở Việt Nam, CQĐP được xác định là bộ phận không thể tách rời bộ máy nhà nước Trung ương Thông qua nhiệm vụ, trách nhiệm được Trung ương giao phó, CQĐP thực hiện điều hành các vấn đề trong phạm vi được phân cấp, phân quyền nhằm làm nổi bật thế mạnh riêng của từng địa phương đáp ứng nhu cầu chính đáng của người dân trên địa bàn nói riêng và cả nước nói chung Do đó, vấn đề CQĐP và phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP được nhiều học giả, nhà nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước đặc biệt quan tâm Từ giác độ lý luận và thực tiễn có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau:

Phân cấp quản lý nhà nước - lý luận và thực tiễn [116] của tác giả Võ Kim Sơn; Phân cấp quản lý nhà nước [121] của tập thể tác giả Phạm Hồng Thái, Nguyễn

Đăng Dung, Nguyễn Ngọc Chí (đồng chủ biên) Công trình nghiên cứu nêu trên đã phân tích khá toàn diện về lý luận phân cấp QLNN theo cả chiều dọc và chiều ngang Công trình nghiên cứu cũng làm rõ trách nhiệm, chức năng của từng cấp chính quyền trong thực hiện nhiệm vụ QLNN ở địa phương Đồng thời, công trình nghiên cứu còn nhấn mạnh việc phân cấp QLNN giữa Trung ương và CQĐP là tất yếu ở Việt Nam trong bối cảnh xây dựng, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế Nghiên cứu còn nhấn mạnh vai trò và tầm quan trọng của CQĐP trong quản lý, vì “việc quản lý ở địa phương đã từ xa xưa nhà nước nào cũng phải tiến hành Bởi một lẽ thông thường rằng, không một chính phủ của một nhà nước nào chỉ thực hiện quyền lực nhà nước của mình ở một chỗ, nơi tọa ngự của các cơ quan nhà nước trung ương” [22, tr.321]

Khái quát những vấn đề mang tính lý luận về phân cấp QLNN trên nhiều lĩnh vực ở địa phương như: quản lý đất đai; quy hoạch, kế hoạch và đầu tư; quản lý cán

bộ, đầu tư và dịch vụ công, quản lý đăng ký kinh doanh và quản lý sau cấp phép, quản

lý trên lĩnh vực văn hóa, Đó là những nội dung được phân tích trong các công trình

Phân cấp quản lý trong hệ thống hành chính nhà nước của chính quyền địa phương,

tác giả Bùi Đức Kháng [79]; Cơ sở khoa học hoàn thiện cơ chế phân cấp quản lý nhà

nước đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính nhà nước [110] do tác giả Nguyễn Minh

Phương làm chủ nhiệm Các nhà nghiên cứu đã kết luận và rút ra những kinh nghiệm tham khảo cho Việt Nam sau khi phân tích sâu sắc những kinh nghiệm về phân cấp, phân quyền giữa Trung ương và địa phương của một số nước tiên tiến trên thế giới Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chưa đề cập và phân tích việc phân cấp QLNN trên loại hình địa phương như: thành thị, nông thôn, miền núi hoặc những địa phương thực hiện xây dựng mô hình KCN, cụm công nghiệp tập trung - đây là định hướng chuyển dịch của nhiều tỉnh ở Việt Nam trong phát triển KT, XH địa phương sau đổi mới

Quyền lực nhà nước là thống nhất từ Trung ương đến địa phương Trong đó, việc tổ chức phân công, phân cấp quyền lực cho CQĐP nhằm tạo mối tương quan giữa cấp trên với cấp dưới là quan trọng Nhằm nâng cao chất lượng phục vụ nhân dân theo hướng xây dựng nhà nước pháp quyền thì các cơ quan nhà nước ở địa phương phải quán triệt và tăng cường thực hiện cải cách hành chính Qua đó thể hiện

rõ tính chủ động, tích cực phát huy cũng như đảm bảo tính chính xác, minh bạch trong phục vụ nhân dân của CQĐP Những nội dung này được khái quát trong các công

trình nghiên cứu Bộ máy nhà nước và tổ chức bộ máy nhà nước nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam [48] của tác giả Nguyễn Minh Đoan; Cải cách hành chính nhà nước - lý luận và thực tiễn [56] của tác giả Nguyễn Hữu Hải

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh sự nghiệp CNH, HĐH, phát triển nền kinh

tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế, phát huy vai trò của CQĐP nhằm nâng cao hiệu quả, chất lượng điều hành và quản lý tại địa phương là một trong những vấn đề quan trọng Điều đó cũng có nghĩa là CQĐP phải thực sự chủ động,

dám nghĩ, dám làm, tích cực phát huy trí tuệ, thế mạnh riêng trên cơ sở quy định của Hiến pháp và pháp luật để góp phần đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững Do

đó, cần thiết nhanh chóng đổi mới hoạt động, tổ chức CQĐP các cấp đặc biệt là chính quyền cấp tỉnh, bởi “chính phủ là người chịu trách nhiệm cao nhất đối với nền hành chính, nhưng để bảo đảm giải quyết các vấn đề địa phương, phải thành lập các cấp chính quyền địa phương do nhân dân ở địa phương bầu ra, quản lý công việc của địa phương, thuộc quyền lợi của địa phương” [128, tr.53] Những nội dung nêu trên được

trình bày cụ thể trong các công trình nghiên cứu Cải cách hành chính địa phương lý

luận và thực tiễn [68] Tô Tử Hạ, Nguyễn Hữu Trị, Nguyễn Hữu Đức (đồng chủ biên);

Những vấn đề lý luận và thực tiễn về chính quyền địa phương ở Việt Nam hiện nay

[128] của Lê Minh Thông, Vũ Như Phát (đồng chủ biên)

Từ giác độ lý luận và thực tiễn cho thấy cùng một chủ trương của ĐCSVN, Hiến pháp, pháp lệnh cơ sở của nhà nước, nhưng có sự vận dụng khác nhau giữa các địa phương sẽ cho ra “sản phẩm” không đồng nhau Có địa phương phát triển nhanh,

có nơi chậm phát triển, thậm chí có địa phương phải xin ngân sách của Trung ương Điều này được luận giải trên nền tảng bộ máy nhà nước ở địa phương đã thực sự năng động, tích cực, chủ động? Mọi sự nỗ lực của CQĐP đều nhằm phục vụ cho nhân dân trên địa bàn và sẽ được người dân, các nhà doanh nghiệp trong, ngoài nước hài lòng cũng như được Trung ương “đánh giá cao về năng lực cạnh tranh cấp tỉnh Một số địa phương trở thành điển hình như Thành phố Đà Nẵng, Bình Dương, Quảng Ninh, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh” [122, tr.200] Đó là nhận định khách quan được rút ra từ những

phân tích thực trạng về Đổi mới bộ máy của Đảng, bộ máy của nhà nước trong điều kiện mới [122] của tập thể tác giả Nguyễn Đăng Thành, Vũ Hoàng Công, Nguyễn An

Ninh

Chính quyền Trung ương và địa phương được nhân dân trao quyền để mang lại hạnh phúc và thể hiện được ý chí của người dân là điều được hoan nghênh, tán thưởng Khi thiết kế và xây dựng một nền chính thể mang bản chất lợi ích và phục vụ nhân dân:

“hình thức chính thể lý tưởng tốt nhất là hình thức chính thể trong đó chủ quyền, hay quyền kiểm soát tối cao như một phương sách cuối cùng, được trao cho toàn thể khối tập hợp cộng đồng; mỗi một công dân không chỉ có tiếng nói trong việc vận dụng chủ quyền cơ bản ấy, mà còn ít nhất cũng thỉnh thoảng được yêu cầu tham gia thực sự vào việc cai trị bằng cách đích thân thực hiện một chức năng nào đó, mang tính địa phương hay tổng quát” [76, tr.108] Những nhận định đó được thể hiện trong công trình nghiên cứu khoa học:

Chính thể đại diện (Representative Goverment) của tác giả John Stuart Mill do các dịch giả Nguyễn Văn Trọng và Bùi Văn Nam Sơn dịch [76] Công trình đã đề cập

trực tiếp đến nhiều vấn đề mang tính nền tảng về xã hội dân chủ mà các nước tiên tiến như Anh, Mỹ đã và đang thực hiện

Về thực chất, việc phổ biến pháp luật và xem Hiến pháp là cái “gốc” để tham chiếu định hướng cho các thể chế chính quyền và tạo nền tảng cho ổn định chính trị phát triển kinh tế và tiến bộ xã hội được học giả Rich Ard C.Schroeder quan tâm

nghiên cứu trong công trình Khái quát về chính quyền Mỹ [118] do nhà xuất bản

Chính trị quốc gia phát hành Tác giả chỉ ra, với một quốc gia liên bang, nhiều cấp chính quyền, nhiều dân tộc thì Chính phủ kiểm soát những vấn đề quan trọng như: quốc phòng, tiền tệ, đối ngoại, Trong khi đó, CQĐP cần phải nhạy bén, linh hoạt

và cần có mối quan hệ chặt chẽ với người dân địa phương, tạo cơ hội cho họ tham gia giám sát mọi hoạt động của chính quyền Đây cũng là một nguyên tắc đang trở nên thịnh hành và là xu hướng chung của một nền hành chính, chính trị hiện đại Kinh nghiệm này được vận dụng vào hoạt động và QLNN ở Việt Nam theo quan điểm dân biết, dân làm, dân bàn, dân kiểm tra

Các công trình khoa học: 中国地方政府学 (Nghiên cứu chính quyền địa phương Trung Quốc) [158] của tác giả Thẩm Vinh Hoa; 当代中国地方政府 (Chính quyền địa phương Trung Quốc đương đại) [159] do Châu Bình (chủ biên): 地方政府与失业治理 (Chính quyền địa phương và quản trị thất nghiệp) [156] tác giả Đặng

Tiểu Minh, Lý Nghiệp Hưng phân tích nhu cầu phát triển, cải cách mở cửa là rất cấp thiết và thực tế trong thời gian qua Trung Quốc đã quyết liệt cải cách quản lý hành

chính trên phạm vi toàn quốc Nhìn chung, các tác giả làm nổi bật vai trò, chức năng, đặc điểm quyền hạn của CQĐP mà chính phủ Trung ương đã phân cấp, phân quyền, đồng thời còn chỉ ra mối quan hệ giữa chính phủ Trung ương và địa phương trong nhiều lĩnh vực, quyền tự chủ và chịu trách nhiệm của chính CQĐP trong QLNN ở Trung Quốc Trên cơ sở đó CQĐP sử dụng quyền lực có tính đặc trưng chấp hành quyết định và nghị quyết của HĐND cùng cấp, vừa phải chấp hành mệnh lệnh hành chính của chính phủ và chính quyền cấp trên, chính sách và pháp luật của nhà nước

Do đó, quyết sách và nghị quyết của CQĐP, không thể trái Hiến pháp và luật của nhà nước, cũng không thể mâu thuẫn với những nghị quyết, quyết sách của HĐND cùng cấp, không thể mâu thuẫn với chính sách của chính quyền cấp trên [159, tr.142]

Liên quan nhóm công trình này còn nhiều nghiên cứu trên các tạp chí:

Tác giả Phạm Tuấn Khải: Một số ý kiến về phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương và địa phương [78], Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 12/2003, tr.26- 32; Tăng cường phân cấp quản lý giữa các cấp chính quyền địa phương trong giai đoạn hiện nay [108] của Nguyễn Minh Phương, Tạp chí Quản lý nhà nước, số 1/2005, tr.26-29; Dương Quang Tung: Những thách thức chủ yếu đối với chính quyền địa phương trước việc đẩy mạnh phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương và địa phương [127], Tạp chí Tổ chức Nhà nước, số 12/2005, tr.23-24+26; Lê Xuân Bá: Hoàn thiện cơ chế phân cấp quản lý nhà nước giữa trung ương và địa phương [1], Tạp chí Kinh tế và Dự báo, số 8/2011, tr.16-19; Nguyễn Minh Đoan: Phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương [46], Tạp chí Luật học, Trường Đại học Luật

Hà Nội, số 5/2012, tr.26-34; Phạm Hồng Thái về Phân quyền và phân cấp trong quản

lý nhà nước - Một số khía cạnh lý luận - thực tiễn và pháp lý [120], Tạp chí Luật học

số 27, tr.1-9; Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn về phân cấp quản lý cho chính quyền địa phương ở nước ta [128] của Vũ Thư, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 252, tr.3-

10, Kinh nghiệm thực hiện phân cấp quản lý của một số nước trên thế giới [109] của

Nguyễn Minh Phương, Tạp chí Quản lý nhà nước số 12/2007; Mô hình bộ máy hành chính nhà nước ở địa phương trên thế giới [21] tác giả Nguyễn Đăng Dung, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 1/2000, tr.35-42; Tổ chức chính quyền địa phương theo

chiều dọc ở một số quốc gia phát triển và kinh nghiệm đối với Việt Nam [61] tác giả

Tô Văn Hòa, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 6/2013, tr.22-27, …

Nhóm những công trình này nhận định trong thế giới phát triển và có sự hợp tác, đan xen giữa các quốc gia như hiện nay, Trung ương phải duy trì sự thống nhất của bộ máy nhà nước và hoạch định chiến lược, chính sách vĩ mô Trong khi CQĐP

là nơi thực thi những chủ trương, chính sách của Trung ương đến với mỗi người dân

Do đó, CQĐP phải được xem như là một chủ thể tự chịu trách nhiệm với những quyết định của mình tại địa phương Trên cơ sở đó, các nhà nghiên cứu đã đề xuất kiến nghị cần tăng cường phân cấp QLNN giữa Trung ương và địa phương, nhằm thúc đẩy cơ chế phân cấp ngày càng hoàn thiện hơn để thể hiện rõ được vai trò của CQĐP Điều

đó cũng đồng nghĩa với việc tăng cường tính chủ động, tích cực, sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các cấp CQĐP nói chung và chính quyền cấp tỉnh nói riêng Từ những nét mang tính khái quát, các nghiên cứu đã gián tiếp gợi mở hướng tiếp tục làm rõ việc phân cấp trong từng lĩnh vực, từng cấp cho CQĐP Nguồn tài liệu này có giá trị quan trọng đối với việc nghiên cứu đề tài luận án của nghiên cứu sinh

1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về thực trạng phân cấp và thẩm quyền quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương

Đã có nhiều công trình nghiên cứu phân tích tính chất quan trọng của CQĐP, thể hiện ở vị trí và vai trò điều hành, quyết định các vấn đề tại địa phương Phân công trách nhiệm và thẩm quyền cho CQĐP là vấn đề tất yếu trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, hội nhập quốc tế hiện nay của Việt Nam Thông qua nhiệm vụ, thẩm quyền được Trung ương phân cấp, CQĐP thực hiện vai trò điều hành, quyết định các vấn đề trong phạm vi được phân cấp nhằm đáp ứng nhu cầu chính đáng của người dân, phát huy thế mạnh riêng của địa phương Qua đó cho thấy, CQĐP ở Việt Nam được xác định là bộ phận không thể tách rời của bộ máy nhà nước Trung ương Tích cực, chủ động phát huy thế mạnh của địa phương góp phần khẳng định CQĐP không phải là cánh tay nối dài quyền lực của Trung ương, mà đúng nghĩa

là nơi thể chế hóa, cụ thể hóa những chủ trương của ĐCSVN, chính sách, pháp luật của nhà nước vào tình hình thực tiễn địa phương nhằm mục đích phát triển

Xuất phát từ thực tiễn ở Việt Nam, thẩm quyền của CQĐP trong cơ chế phân

cấp, tác giả Nguyễn Văn Cương và các cộng sự có công trình nghiên cứu Về phân định thẩm quyền giữa chính quyền Trung ương và chính quyền địa phương tại Việt Nam hiện nay [18]; tác giả Trương Đắc Linh với Chính quyền địa phương với việc đảm bảo thi hành Hiến Pháp và pháp luật [85] Các nghiên cứu đã phân tích rõ trách

nhiệm, chức năng, thẩm quyền của CQĐP trong quản lý một số lĩnh vực ở địa phương Đặc biệt nhấn mạnh việc đảm bảo thực thi Hiến pháp, pháp luật ở Việt Nam từ thời

kỳ đổi mới: Trên cơ sở đó, các tác giả có những kiến nghị mang tính giải pháp nhằm xác định mục, nguyên tắc phân định thẩm quyền cho CQĐP cũng như phát huy hơn nữa về trách nhiệm của CQĐP trong đảm bảo, thực thi và làm cho Hiến pháp, pháp

luật ở Việt Nam thực sự đi vào thực tiễn cuộc sống của người dân ngay từ cấp cơ sở

Công trình nghiên cứu: Hội đồng nhân dân trong nhà nước pháp quyền [23], Chức năng giám sát của Hội đồng nhân dân; [24] của tác giả Nguyễn Đăng Dung; Chất lượng hoạt động của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh theo yêu cầu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa [51] của Nguyễn Nam Hà; Về tác động của phân cấp quản lý đến địa vị pháp lý của chính quyền địa phương trong bối cảnh đổi mới tổ chức hoạt động bộ máy nhà nước [105] và Về minh bạch hóa hoạt động chính quyền địa phương [107] tác giả Trần Thị Diệu Oanh; Vai trò của chính quyền địa phương trong hợp tác tiểu vùng sông Mê công mở rộng [98] của Nguyễn Thị Hồng Nhung; Quyển sách do tác giả Vũ Thư làm chủ biên Tổ chức quyền lực nhà nước ở địa phương trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam [130] Các tác giả

cho rằng trong nhà nước pháp quyền để kiểm soát quyền lực ngày càng tốt hơn thì phải được tổ chức theo nguyên tắc phân cấp quản lý, có phân cấp mới thấy được nhiệm vụ của từng cấp chính quyền Khẳng định địa vị pháp lý của CQĐP trong cơ chế phân cấp QLNN, với tính chất quan trọng đó thì việc minh bạch hóa những hoạt động của CQĐP là cấp thiết Các nhà nghiên cứu đề cập khá toàn diện về thực trạng chất lượng hoạt động của HĐND các cấp trong đó có cấp tỉnh Nhấn mạnh tầm quan trọng của CQĐP cấp tỉnh bởi nó là đầu mối thực hiện chính sách, đường lối của Đảng, Nhà nước và chịu trách nhiệm trước Trung ương về mọi điều hành, quyết định trên

địa bàn Được Trung ương ủy quyền và phân bổ ngân sách, nhân lực cũng như nhiều điều kiện khác nhằm phát huy thế mạnh riêng của địa phương [23, tr.164] Những công trình nghiên cứu nêu trên là một trong những nguồn tham khảo hữu ích cho đề tài Luận án

Phát triển về KT, XH cũng như các lĩnh vực khác ở địa phương trước hết phụ thuộc vào hoạt động tích cực, sáng tạo của CQĐP hay nói cách khác nhiệm vụ đó không ai có thể thay thế được chính quyền sở tại Chức năng, trách nhiệm, thẩm quyền của CQĐP được nhấn mạnh, phân tích sâu sắc hơn nhằm khẳng định tầm quan trọng

của địa phương thông qua những công trình nghiên cứu Tìm hiểu về chính quyền địa phương các cấp [124] của tác giả Nguyễn Thị Kim Thoa; Một số vấn đề về hoạt động của tổ chức chính quyền địa phương hiện nay [113] của Bùi Tiến Quý, Dương Danh Mỵ; Đổi mới nội dung hoạt động các cấp chính quyền địa phương trong kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế của tác giả Nguyễn Ký, Nguyễn Hữu Đức, Đinh Xuân Hà (đồng chủ biên) [82]; công trình nghiên cứu Tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương ở Việt Nam hiện nay [52] do Trương Thị Hồng Hà (chủ biên)

Những nghiên cứu khoa học này đề xuất phương hướng đổi mới về tổ chức, hoạt động trong cơ chế vận hành, để phát huy tính tích cực, sáng tạo và chủ động của các cấp CQĐP đáp ứng tốt hơn những yêu cầu của tình hình mới Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chưa đề cập đến loại hình CQĐP cụ thể để có những giải pháp phù hợp hơn khi Trung ương phân cấp trách nhiệm QLNN cho CQĐP Do đó, các công trình nghiên cứu chưa nêu bật được tính chất đặc thù vùng miền của địa phương ở Việt Nam

Với tốc độ tăng trưởng kinh tế và đô thị hóa khá nhanh ở Việt Nam, đòi hỏi

cơ cấu tổ chức, quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của CQĐP ở Việt Nam khi được Trung ương chuyển giao Quyền hạn và nhiệm vụ trong giới hạn được phân cấp, tạo điều kiện để chính quyền các cấp ở địa phương phát huy khả năng và bản lĩnh trong điều hành, quyết định những vấn đề riêng của địa phương Sự kết hợp chặt chẽ giữa chính trị, hành chính ở Trung ương và địa phương đã làm cơ sở cho các quyết định của CQĐP theo hướng đi riêng nhưng không chệch hướng quy định của Trung ương

Công trình nghiên cứu: Chính quyền địa phương trong quá trình phát triển đô thị ở Việt Nam - Tiến triển, phương tiện và hạn chế của chính quyền địa phương [50] của

tác giả, Herve hocquard, David albrecht và Philippe papin (do Mạc Thu Hương

chuyển ngữ), nhà xuất bản Tri thức phát hành Tuy nhiên, công trình chỉ dừng ở mức

độ phác họa một cách tổng thể mà chưa làm rõ được những đặc trưng của các địa phương trong quá trình đô thị hóa Bởi thực trạng quá trình đô thị hóa của các tỉnh, thành phố ở Việt Nam có thể theo hướng công nghiệp, dịch vụ, du lịch hoặc xuất phát

từ công nghệ Nếu nhìn từ góc độ này sẽ rõ hơn và “kích hoạt” được thế mạnh của từng địa phương trong tiến trình đô thị hóa Đồng thời, vị trí, vai trò của CQĐP thể hiện rõ hơn, thúc đẩy mạnh mẽ phát huy cái chung ở tầm quốc gia (Hiến pháp, pháp luật), vừa phát triển cái riêng của địa phương trong tiến trình phát triển

Thế giới đang chuyển đổi nhanh chóng, các quốc gia cần làm gì và làm như thế nào để đạt được hiệu quả khi quản lý trên tất cả các lĩnh vực thuộc phạm vi của từng quốc gia?! Đây là những câu hỏi và được lý giải, phân tích trong công trình

nghiên cứu: Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi [101] của Ngân hàng thế giới, do nhà xuất bản Chính trị quốc gia phát hành Phân cấp ở Đông Á - để chính quyền địa phương phát huy tác dụng [103] và Trao quyền trong thực tế: Từ phân tích đến thực hiện [104] Các công trình nghiên cứu nêu trên đều cho rằng sẽ mang lại

nhiều lợi ích, đặc biệt là sự ổn định và tăng trưởng mạnh về kinh tế khi thiết kế hệ thống phân cấp quản lý tốt, ngược lại nếu việc trao quyền theo phân cấp chưa được kiểm soát chặt chẽ, đúng đắn sẽ ảnh hưởng hoặc thậm chí kìm hãm sự phát triển của địa phương hay một khu vực Phải đưa chính quyền nhà nước đến gần với người dân hơn và xây dựng một chính quyền đáp ứng nhu cầu và tinh thần trách nhiệm với tính

tự quản, tự chịu trách nhiệm với nhà nước, đó không phải ở đâu xa mà ngay tại địa phương - nơi mà người dân đang sinh sống [101, tr.151] Đồng thời, các tác giả bày

tỏ quan điểm Trung ương phải thiết lập cơ chế hoạt động thực tiễn về phân cấp, phân quyền để CQĐP thực thi thẩm quyền của mình quản lý hành chính nhà nước một cách

có hiệu lực Hệ thống pháp luật được hoàn chỉnh nhằm tạo điều kiện cho người dân, các tổ chức xã hội được tham gia vào công việc QLNN Do vậy, phân cấp, trao quyền

trong QLNN được xem như một biện pháp đưa chính quyền về gần với người dân và gắn với “các kết quả phát triển tích cực có sức thuyết phục mạnh nhất trong lĩnh vực chính trị” [104, tr.30]

Lý luận về cải cách, tổ chức, nguyên tắc về phân cấp quản lý cho CQĐP được tập thể tác giả Soren Haggroth, Kai KronVall, Curt Riberdah và Karin Rudebeck (do

Victor Kayfest dịch) luận giải trong công trình nghiên cứu: Chính quyền địa phương của Thụy Điển - truyền thống và cải cách [49] Các tác giả chỉ ra, quyền hạn và nhiệm

vụ của CQĐP gắn liền với phạm vi lãnh thổ được phân định Thẩm quyền quyết định những vấn đề của địa phương được tiến hành thông qua hội đồng tỉnh Hội đồng tỉnh

do nhân dân bầu ra, có quyền hạn nhất định ở địa phương; tách biệt các vấn đề tôn giáo và thế tục, giáo xứ của giáo hội quốc gia chỉ giải quyết công việc liên quan đến tôn giáo, còn các công việc thế tục thuộc trách nhiệm của các thành phố và các đơn

vị huyện và nông thôn [49, tr.13] Điều đó cho thấy yếu tố pháp lý và tổ chức của CQĐP hợp lý sẽ phát huy và mang lại hiệu quả trong quản lý tại địa phương

Khi phác họa bức tranh toàn cảnh về bộ máy nhà nước trong chiến lược phân cấp hành chính theo đơn quyền thể chế có phân chia trách nhiệm (tức là CQĐP phải chịu trách nhiệm với những quyết định của mình); đa quyền thể chế của các nước trên

thế giới hiện nay là điều không đơn giản Các công trình nghiên cứu: Phục vụ và duy trì: cải thiện hành chính công trong một thế giới cạnh tranh [102] của tác giả S.Chiavo - Campo và P.S.A.Sundaram; Phân cấp quản lý hành chính - chiến lược cho các nước đang phát triển [77] của J.M.Cohen và S.B.Peterson do Nhà xuất bản

Chính trị quốc gia phát hành, đã đưa ra những nhận định sâu sắc nhằm gửi đến các quốc gia đang phát triển thông điệp thực thi quyền lực của nhà nước ở địa phương cụ thể theo tính tự chủ, tự quản và tự phải gánh trách nhiệm một khi CQĐP đó đưa ra một quyết sách chính trị, cùng với việc xây dựng một chính quyền Trung ương đủ mạnh để giám sát CQĐP trong phạm vi quốc gia Các công trình nghiên cứu này có giá trị cả về lý luận và thực tiễn đối với các nước trên thế giới về QLNN

Luận án tiến sĩ Tổ chức và hoạt động của chính quyền cấp tỉnh theo hướng xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam [20]của Nguyễn Hồng

Diên; Phân cấp, phân quyền trong thực thi quyền lực nhà nước ở địa phương Việt Nam hiện nay - vấn đề và giải pháp [67] của Chu Văn Hưởng; Hoàn thiện pháp luật

về quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của chính quyền địa phương ở Việt Nam [60] của tác giả Nguyễn Thị Hạnh; Chính quyền địa phương trong việc bảo đảm thực hiện quyền công dân ở Việt Nam hiện nay [112] tác giả Nguyễn Thị Phượng; Tiếp tục đổi mới quản lý nhà nước về tài chính ở cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương [123]

của Nguyễn Hữu Từ Các công trình nghiên cứu trên nhấn mạnh đến nội dung Trung ương phải phân cấp, phân quyền cụ thể để CQĐP thực thi một cách tích cực và hiệu quả hơn, nhằm phát huy thế mạnh, tiềm năng của địa phương trong quá trình xây dựng và phát triển KT, XH địa phương Chính quyền cấp tỉnh được tổ chức và hoạt động ra sao trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam để thấy được quyền lực nhà nước là thống nhất từ địa phương đến Trung ương Đồng thời thể hiện được vai trò của chính quyền cấp tỉnh với tư cách đại diện cho nhân dân quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương Tác giả trình bày những quan điểm, giải pháp nhằm đổi mới hoạt động của chính quyền cấp tỉnh Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chưa đánh giá và luận giải sâu về việc thực hiện phân cấp quản lý có tính đặc thù của từng loại hình địa phương ở Việt Nam hiện nay Để CQĐP phát huy hiệu quả “tối ưu” trong hoạt động thực tiễn, các công trình nghiên cứu đã nêu những đề xuất, giải pháp cho vấn đề tự chủ, tự chịu và tăng cường đảm bảo thực thi quyền công dân ở địa phương trên cơ sở Hiến pháp, pháp luật

Luận án tiến sĩ Vai trò của chính quyền địa phương cấp tỉnh trong phát triển

du lịch bền vững tỉnh Ninh Bình [19] của Nguyễn Mạnh Cường; Vai trò của chính quyền địa phương trong tạo lập môi trường để thu hút đầu tư tư nhân - nghiên cứu tại Long An [114] của Đặng Văn Sang Từ nhu cầu khai thác thế mạnh và tiềm năng

của địa phương, yêu cầu đặt ra cho chính quyền cấp tỉnh phải năng động, sáng tạo trong nhiệm vụ hoạch định chiến lược phát triển Tác giả luận án trình bày tầm quan trọng của chính quyền cấp tỉnh trong phát triển bền vững ở phạm vi địa phương cụ thể Các nghiên cứu cho thấy vai trò “mở đường” của chính quyền cấp tỉnh và tạo những thuận lợi thu hút đầu tư của thành phần kinh tế tư nhân Tác giả đã nêu nhiều

khuyến nghị để nâng cao vai trò của CQĐP nhằm cải thiện môi trường đầu tư Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chỉ dừng ở phạm vi một ngành, phạm vi lĩnh vực đầu tư của tư nhân mà chưa bao quát được các thành phần kinh tế ở địa phương, những công trình nghiên cứu nêu trên có giá trị tham khảo cho đề tài luận án của Nghiên cứu sinh

Trong xu thế phát triển và không ngừng cải tiến hệ thống kinh tế thị trường XHCN của Trung Quốc thì việc điều chỉnh mối quan hệ giữa Trung ương và CQĐP

là quan trọng và rất cấp thiết Trên cơ sở điều tra thực trạng về cấu trúc quốc gia và

mô hình chung, sự thay đổi cách quản lý tập trung hóa và phân cấp, công trình nghiên cứu đã trình bày một cách có hệ thống mối quan hệ giữa Trung ương và CQĐP, trong

đó nổi bật lên là trao cho chính cấp quyền tỉnh, thành phố, khu tự trị, huyện quyền lực đủ mạnh để có thể quyết định những vấn đề của địa phương theo Hiến pháp và pháp luật quy định, Chức năng của CQĐP là trực tiếp can thiệp và đóng vai trò hàng đầu trong việc định hướng, xây dựng chiến lược phát triển KT, XH trên địa bàn

do mình phụ trách Những công việc nào của Trung ương thì do Trung ương giải quyết, nhiệm vụ nào CQĐP thì phải do địa phương quyết định và chịu trách nhiệm

Kể từ khi nước này cải cách năm 1978, Trung ương đã từng bước đẩy mạnh phân cấp giao quyền cho CQĐP phát huy sức mạnh của địa phương (có sự kiểm soát chặt chẽ của Trung ương) Các vấn đề đó được công trình nghiên cứu: 中 央 与地方政府 关系建构与调谐 (Xây dựng và điều chỉnh quan hệ giữa chính quyền trung ương và địa

phương) [157] của Kim Thái Quân, Triệu Huy luận bàn và phân tích cụ thể Điều này

có thể xem như một kinh nghiệm và có thể vận dụng vào việc phân cấp ngày càng mạnh đối với các cấp CQĐP đặc biệt là cấp tỉnh ở Việt Nam hiện nay

Ngoài các công trình nêu trên, còn nhiều nghiên cứu vừa khái quát vừa chuyên sâu về thực trạng vấn đề phân cấp quản lý giữa Trung ương và địa phương ở Việt Nam thời gian qua:

Tác giả Bùi Xuân Đức: Một số vấn đề cần hoàn thiện trong tổ chức và hoạt động của Ủy ban nhân dân các cấp [43], Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 99, tr.3-

10 và Tự Quản địa phương: Vấn đề nhận thức và vận dụng ở nước ta hiện nay [42],

Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 1/2007, tr.10-16; Vai trò của Hội đồng nhân dân,

Ủy ban nhân dân trong sự phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương [44] của Nguyễn Ngọc Điện, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 297, tr.31-37; Đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy chính quyền địa phương cấp tỉnh, huyện đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa [97] của Hà Quang Ngọc, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 225, tr.17-23; Hội đồng nhân dân các cấp trong tổ chức

bộ máy chính quyền địa phương - thực trạng và giải pháp [100] của Hoàng Trần Nam, Tạp chí Quản lý nhà nước, số 240, tr.35-38, Nguyễn Thị Thu Hà có bài viết Về

tổ chức bộ máy chính quyền cấp tỉnh của một số nước [54], Tạp chí Quản lý nhà nước, số 113, tr.46-50 Tạp chí Quản lý nhà nước, số 6/2005, tr.46-50; Một số kinh nghiệm trong cải cách chính quyền địa phương ở Trung Quốc [92] của Vũ Thị

Phương Mai, Tạp chí Tổ chức nhà nước, số 3/2010, tr.47-50, Mối quan hệ giữa phân cấp quản lý và địa vị pháp lý của chính quyền địa phương ở nước ta hiện nay [106]

của Trần Thị Diệu Oanh, Tạp chí Quản lý nhà nước, số 171, tr.14-18+26;

Những công trình này là nguồn tài liệu quan trọng để nghiên cứu sinh tham khảo và hoàn thành luận án tiến sĩ của mình

1.3 Công trình nghiên cứu về tỉnh Bình Dương liên quan đến thực hiện thẩm quyền phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương

Những công trình nghiên cứu như: Sự chuyển biến kinh tế - xã hội tỉnh Bình Dương 1945 - 2007 [63] của tác giả đã Nguyễn Văn Hiệp; Lịch sử chính quyền nhân dân tỉnh Bình Dương 1945 - 2005 [142] do UBND tỉnh Bình Dương chỉ đạo biên soạn; Bình Dương 20 năm phát triển [73] của Hội khoa học lịch sử tỉnh Bình Dương;

Kỷ yếu hoạt động Hội đồng nhân dân tỉnh Bình Dương khóa VII nhiệm kỳ 2004 -

2011 [71] và Kỷ yếu hoạt động Hội đồng nhân dân tỉnh Bình Dương khóa VIII, nhiệm

kỳ 2011 - 2016 [72] của Hội đồng nhân dân tỉnh Bình Dương Từ địa phương “thuần

nông” nghiệp trở thành một tỉnh công nghiệp, chuyển hướng nâng cao tỷ trọng công nghiệp, dịch vụ Đây cũng là nền tảng để đẩy mạnh các lĩnh vực khác trên bước đường phát triển của tỉnh Bình Dương Kết quả này chính là quá trình thực hiện thẩm quyền, sự tích cực, chủ động phát huy các yếu tố đặc thù, thế mạnh địa phương của

cả hệ thống chính trị tỉnh Bình Dương nói chung và chính quyền cấp tỉnh nói riêng Đồng thời, những công trình nàykhông những luận giải sự chuyển biến về KT, XH

của tỉnh Bình Dương trong bối cảnh thế giới và Việt Nam gặp nhiều khó khăn, mà còn chỉ rõ từng bước đi vững chắc và khát vọng đưa tỉnh Bình Dương sớm phát triển, trở thành thành phố thông minh, đô thị loại I trực thuộc Trung ương năng động, xứng tầm là “một đỉnh” trong tứ giác của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam Đồng thời, các tác giả đã khái quát các vấn đề hoạt động của chính quyền tỉnh Bình Dương; rút

ra những bài học kinh nghiệm làm hành trang cho bước đường phát triển sắp tới Tuy nhiên, do tiếp cận từ góc độ lịch sử nên các công trình chưa tập trung cụ thể vào từng lĩnh vực mà Trung ương phân cấp cho cấp tỉnh ở Bình Dương, những vấn đề khó khăn, vướng mắc khi thực hiện cơ chế phân cấp QLNN kể từ khi tái lập tỉnh, nhưng cuốn sách là nguồn tài liệu quý để tác giả luận án tham khảo

Hòa mình vào bối cảnh đất nước từng ngày đổi mới, phát triển và hội nhập, những chủ trương, chính sách của Đảng bộ, chính quyền tỉnh Bình Dương đề ra vừa phù hợp với quy định của Hiến pháp, Luật tổ chức CQĐP, vừa đáp ứng được nhu cầu phát triển của địa phương, nhằm tạo tiền đề cho sự dịch chuyển cơ cấu KT, XH trên địa bàn tỉnh Những đánh giá, tổng kết xác thực cũng như đề ra các mục tiêu, phương hướng của Đảng bộ tỉnh trở thành kim chỉ nam cho sự phát triển mạnh mẽ trong từng giai đoạn của tỉnh Bình Dương Điều đó cũng nhằm khơi dậy những tiềm năng, thế mạnh của địa phương một cách có hiệu quả Tư duy đổi mới, dám nghĩ, dám làm, tự chịu trách nhiệm của Đảng bộ, chính quyền cấp tỉnh được phát huy mạnh mẽ trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH trên phạm vi cả nước Vấn đề này được trình bày trong:

hiện chiến lược, sách lược của Đảng bộ, chính quyền tỉnh Bình Dương khi vận dụng chủ trương, chính sách của Trung ương cho phù hợp với điều kiện thực tế của tỉnh

Bình Dương Những nội dung này được thể hiện qua những nghiên cứu: Con số và

sự kiện tỉnh Bình Dương 4 năm 1997 - 2000 [13] của Cục Thống kê tỉnh Bình Dương; Bình Dương thời đổi mới [3] của Ban Tuyên giáo tỉnh Bình Dương; Thư mục toàn văn Bình Dương hội nhập và phát triển [134] và Thư mục toàn văn Bình Dương chuyển mình vươn tầm cao mới [135] do Thư viện tỉnh Bình Dương tổng hợp; Bình Dương thế và lực mới trong thế kỷ XXI [89] của Chu Viết Luân; Địa chí Bình Dương

(tập 3) [141] của UBND tỉnh Bình Dương Tuy nhiên, các công trình này chưa đề cập trực tiếp hoặc độc lập nghiên cứu những nội dung về thực hiện phân cấp QLNN do Trung ương giao phó cho chính quyền tỉnh Bình Dương, nhưng đó là những “chất liệu” gợi mở quan trọng để Nghiên cứu sinh tiếp tục nghiên cứu

Báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học của Bùi Đức Kháng: Các giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý hành chính nhà nước đối với các cụm công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bình Dương từ nay đến năm 2010 [80].Tác giả nêu bật những thông tin cơ sở, những thực trạng về QLNN ở các cụm công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bình Dương Đồng thời, đề tài nghiên cứu đã đề xuất nhiều giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả trong thực hiện phân cấp quản lý hành chính nhà nước

ở các cụm công nghiệp trên địa bàn tỉnh Bình Dương Tuy nhiên, đề tài chỉ mới tập trung vào vấn đề quản lý hành chính ở các khu công nghiệp (KCN) và chưa bao quát toàn bộ quản lý của chính quyền trong các lĩnh vực, các ngành trên toàn địa bàn tỉnh Bình Dương, hơn nữa về thời gian nghiên cứu cũng đến năm 2010 và từ đó đến nay với nhiều thay đổi, phát triển của tỉnh thì cần bổ sung rất nhiều vấn đề

Công trình nghiên cứu: Phúc lợi xã hội - hiện trạng và mức độ tiếp cận của công nhân nhập cư tại các khu công nghiệp tỉnh Bình Dương [89] của tác giả Nguyễn

Đức Lộc và Nguyễn Văn Hiệp Công trình nghiên cứu, biện giải về tiền đề lý thuyết

và cơ sở pháp lý của phúc lợi xã hội Trên cơ sở đặc điểm của đời sống công nhân, những hệ quả của hiện trạng về hệ thống phúc lợi xã hội, các tác giả đã nêu lên trách nhiệm của nhà nước và các cấp chính quyền nhất là cấp tỉnh ở tỉnh Bình Dương trong

việc hoạch định và thực thi phúc lợi xã hội đối với nhân dân nói chung với đội ngũ công nhân nói riêng, đồng thời công trình đã bước đầu cung cấp luận cứ khoa học cho các nhà quản lý, nhà lãnh đạo địa phương có những điều chỉnh về phúc lợi xã hội trong bối cảnh đẩy mạnh CNH, HĐH, hội nhập quốc tế của Bình Dương

Công trình nghiên cứu: 20 năm đô thị hóa Nam bộ lý luận và thực tiễn [126]

của tác giả Tôn Nữ Quỳnh Trân và Nguyễn Văn Hiệp Một trong 5 phần của quyển sách (các vấn đề lý luận và tổng quát; Đô thị hóa Nam bộ; Đô thị hóa Thành phố Hồ Chí Minh; Đô thị hóa tỉnh Bình Dương và Đô thị hóa Thành phố Cần Thơ) đề cập về quá trình và hiện trạng đô thị hóa ở Bình Dương Công trình nghiên cứu nêu bật nội dung trong xu hướng đẩy mạnh của công nghiệp và đô thị hóa chung của cả nước, Bình Dương là địa phương đầy tiềm năng của sự phát triển, cho nên tốc độ đô thị hóa

có những bức phá ngoạn mục so với Thành phố Hồ Chí Minh và Cần Thơ cũng như nhiều tỉnh thành khác, hơn nữa dấu ấn nhiều dự án đầu tư trực tiếp của nước ngoài vào tỉnh Bình Dương đã càng khẳng định điều đó [126, tr.329-330] Theo sau công nghiệp và đô thị, tỉnh Bình Dương phải chú trọng đến các yếu tố của sự phát triển bền vững: văn hóa, chính sách xã hội, dân số, môi trường, Mặc dù chưa đề cập trực tiếp vấn đề thẩm quyền thực hiện phân cấp quản lý giữa Trung ương và địa phương nhưng việc tỉnh Bình Dương phát triển mạnh đô thị cũng cho thấy chủ trương, chính sách của Đảng bộ, chính quyền tỉnh rất quyết liệt và đúng đắn trong lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành phát triển trên địa bàn tỉnh

Công trình nghiên cứu khoa học cấp tỉnh: Sinh kế dân nghèo và công cuộc giảm nghèo ở Bình Dương [65]tác giả Nguyễn Văn Hiệp Qua công trình nghiên cứu này, tác giả nhấn mạnh bối cảnh đẩy mạnh CNH, HĐH, đời sống cư dân trên địa bàn tỉnh (bao gồm cả cư dân địa phương, nguồn lao động nhập cư) còn gặp khó khăn về

nhiều “chiều kích” Trải qua 20 năm nỗ lực với các chính sách phát triển an sinh xã

hội, hỗ trợ người dân thoát nghèo theo chuẩn quy định của Trung ương, theo chuẩn riêng của tỉnh Bình Dương được thực hiện trên toàn tỉnh, cư dân có đời sống khá giả, thoát nghèo theo hướng bền vững Công trình còn đề xuất xây dựng bộ tiêu chí chuẩn

nghèo cho Bình Dương trong giai đoạn 2020 - 2025 Đây là một trong những tài liệu tham khảo quan trọng cho luận án

Liên quan đến vấn đề này còn có một số Kỷ yếu Hội thảo khoa học, luận án,

bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí liên quan đến đề tài luận án như:

Kỷ yếu Hội thảo khoa do Hội đồng Lý luận Trung ương phối hợp với Tỉnh ủy

Bình Dương tổ chức năm 2015 với chủ đề: Công nghiệp hóa, đô thị hóa qua thực tiễn

ở Bình Dương [74] Những tham luận của các cơ quan, nhà khoa học có uy tín đã đề

cập đến quá trình phát triển toàn diện của Bình Dương mà đòn bẩy là công nghiệp đưa đến chiến lược đô thị hóa toàn diện trên địa bàn tỉnh Với tinh thần quán triệt sâu sắc chủ trương, đường lối của ĐCSVN, Đảng bộ và chính quyền cấp tỉnh Bình Dương

đã tạo dựng những nhân tố mới và tạo ra những động lực để đưa Bình Dương đổi thay từng ngày Đúng như GS.TS Phùng Hữu Phú nhận định: tỉnh Bình Dương có “tư duy đột phá, vượt trước và về trước, đổi mới bắt đầu từ tư duy” hay “tỉnh Bình Dương đã sớm chú trọng hội nhập, chủ động tiếp cận tranh thủ và phát huy những mặt tích cực của hội nhập để phát triển” [74, tr.168-169]

Kỷ yếu Hội thảo khoa học cấp quốc gia: Bình Dương - 20 năm phát triển và hội nhập 1997 - 2017 [136]; Vai trò của công tác quản trị địa phương đối với sự phát triển bền vững Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam [137] được tổ chức tại Trường Đại

học Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương đã thu hút nhiều tham luận, nghiên cứu của các nhà khoa học trong cả nước Trải qua 20 năm với nhiều thành tựu đạt được đã khẳng định sự nỗ lực, vận dụng đúng đắn chủ trương, chính sách của Trung ương của Đảng

bộ, chính quyền cấp tỉnh ở tỉnh Bình Dương Thông qua nghiên cứu, các nhà khoa học đã phân tích, đánh giá và rút ra bài học kinh nghiệm hoặc những giải pháp, kiến nghị cho những bước đi tiếp theo trên nhiều lĩnh vực của tỉnh Bình Dương, trong đó đặc biệt chú trọng đến công tác QLNN trên địa bàn Nhiều nghiên cứu bày tỏ quan điểm trong xu hướng phát triển của cả nước, Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, khu vực Đông nam bộ nói chung và tỉnh Bình Dương nói riêng đòi hỏi CQĐP phát huy mạnh mẽ tính chủ động, năng động trong điều hành, quản lý địa phương Tuy nhiên, những nghiên cứu đó chỉ mới khái quát, gợi mở mà chưa luận giải sâu những hoạt

động của CQĐP các cấp nhất là cấp tỉnh trong thực hiện cơ chế phân cấp quản lý giữa Trung ương với CQĐP và đề xuất giải pháp tăng cường vai trò, vị trí của CQĐP hiện nay Các công trình nghiên cứu khoa học này đều có giá trị tham khảo đối với đề tài

luận án

Tỉnh Bình Dương phát triển, hội nhập khu vực, thế giới đã và đang đặt ra nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu, đây là chủ đề được nghiên cứu sinh nhiều ngành chọn làm đề tài luận án tiến sĩ Luận án tiến sĩkinh tế: Xây dựng các giải pháp hội nhập kinh tế của tỉnh Bình Dương đến năm 2020 [66] của Cao Thị Việt Hương; Luận

án tiến sĩ kinh tế: Marketing địa phương trong thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài: trường hợp tỉnh Bình Dương [58] của Lê Mai Hải; Luận án tiến sĩ Lịch sử Đảng:

Đảng bộ tỉnh Bình Dương lãnh đạo phát triển công nghiệp từ 1997 - 2015 [86] của

Nguyễn Văn Linh, Trong xu hướng phát triển và hội nhập, các tác giả luận án tập trung nghiên cứu về thực trạng phát triển kinh tế nói chung, lĩnh vực công nghiệp nói riêng, cũng như những cách thức marketing của tỉnh Bình Dương trong thu hút nguồn vốn đầu tư nước ngoài vào địa phương trong chặng đường gần 20 năm qua Các luận

án chủ yếu dựa vào các chủ trương của Đảng bộ tỉnh để phân tích và chỉ ra những tác động đến phát triển kinh tế chứ chưa đề cập sâu sắc và nhấn mạnh rõ nét đến tính chủ động, sáng tạo của chính quyền cấp tỉnh khi thực hiện cơ chế phân cấp QLNN của Trung ương để tạo ra tỉnh Bình Dương đầy thế và lực vững vàng bước vào hội nhập quốc tế Các tác giả cũng nêu lên một số kiến nghị, giải pháp với UBND tỉnh Bình Dương, với Chính phủ để đưa Bình Dương trở thành một tỉnh công nghiệp phát triển bền vững, chiến lược đến năm 2030 xây dựng thành công thành phố thông minh, cách thức duy trì các nguồn vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và giữ được chỉ số cạnh tranh với các địa phương khác, tiếp tục tăng cường nguồn vốn này trong thời gian sắp tới

để thực hiện được chiến lược mà tỉnh đã đặt ra

Nhóm công trình này đã đi sâu phân tích nhiều lĩnh vực của tỉnh Bình Dương

kể từ khi tái lập năm 1997: công nghiệp, nguồn nhân lực, chính sách thu hút nguồn vốn, vấn đề nhà ở xã hội, vấn đề phát triển đô thị, môi trường, đã tạo nên bức tranh tổng quát về tỉnh Bình Dương ngày càng đổi mới và phát triển Đồng thời, qua đó cho

thấy tính đúng đắn, sáng tạo và tích cực, chủ động đi trước về trước của tỉnh Đảng

bộ, chính quyền tỉnh Bình Dương, cụ thể ở những quyết định về chủ trương, chính sách và chiến lược sáng tạo, phát huy được thế mạnh riêng của địa phương Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên chưa đề cập và phân tích một cách trực tiếp và sâu sắc

về vai trò, chức năng của chính quyền các cấp nói chung và cấp tỉnh ở tỉnh Bình Dương nói riêng nhìn từ góc độ thực thi phân cấp QLNN Mặc dù vậy, những công trình nêu trên là nguồn tài liệu tham khảo cần thiết luận án

1.4 Đánh giá về tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

1.4.1 Đánh giá về tình hình nghiên cứu

Qua khảo sát và nghiên cứu một số công trình tiêu biểu liên quan đến đề tài luận án, có thể thấy được các nội dung cơ bản sau:

Thứ nhất, các nhóm tài liệu nghiên cứu về phân cấp QLNN giữa Trung ương

và địa phương hầu hết đã trình bày những khái niệm về phân cấp, phân quyền, tản quyền, CQĐP, quyền lực nhà nước, Cũng như đi sâu vào nghiên cứu vị trí, đặc điểm, vai trò, chức năng của CQĐP các cấp trong xu thế phân cấp QLNN hiện nay ở Việt Nam Chỉ ra mối quan hệ giữa Trung ương với địa phương qua các thời kỳ Một

số công trình nghiên cứu phân tích những thực trạng về tổ chức, hoạt động của CQĐP,

mô tả phân cấp quản lý ở một vài lĩnh vực: quản lý về xây dựng kế hoạch đầu tư và phát triển, quản lý ngân sách, quản lý đất đai, quản lý tài nguyên, tài sản của nhà nước, quản lý cán bộ công chức, Các công trình nghiên cứu khoa học đã nêu lên những giải pháp nâng cao vị trí, tầm quan trọng của CQĐP Trên cơ sở nghiên cứu cách thức phân cấp quản lý đối với các nước trên thế giới, từ đó rút ra những kinh nghiệm cho Việt Nam

Thứ hai, với phạm vi nội dung rộng hẹp khác nhau nhưng điểm nổi bật của

nhóm các công trình này là sự đánh giá, nhìn nhận quá trình phân cấp để CQĐP hoạt động tích cực Những nghiên cứu khoa học đã đi sâu phân tích thẩm quyền khi Trung ương phân cấp quản lý cho CQĐP các cấp, nhất là cấp tỉnh Đặc biệt, thông qua những nghiên cứu, các tác giả đã nhấn mạnh vai trò, chức năng, địa vị pháp lý của CQĐP

trong thực hiện cơ chế phân cấp QLNN giữa Trung ương với địa phương Bên cạnh

sự thống nhất theo thứ bậc cấp trên, cấp dưới theo quy định của Hiến pháp, thì trong quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

và hội nhập quốc tế đòi hỏi phải tăng cường vai trò quyết định, quyền tự chịu trách nhiệm, tính chủ động của CQĐP các cấp Sự năng động, tích cực đó góp phần đưa một khu vực, một vùng hoặc ít nhất là một tỉnh đi vào quỹ đạo phát triển Đặc biệt là

sự phân định và chịu trách nhiệm cũng như sẵn sàng “ứng phó” với những phát sinh của CQĐP với tất cả các vấn đề ở đó, tức là CQĐP có quyền lực trong phạm vi Hiếnpháp quy định và làm việc đáp ứng nhu cầu phát triển của người dân địa phương

Từ đó thúc đẩy Trung ương phải tăng cường phân cấp và trao quyền lực ở một phạm

vi nhất định cũng như phải kiểm soát những hoạt động, hành vi của CQĐP Về cơ bản đây cũng là điểm quan trọng khi tham khảo và vận dụng phân cấp QLNN cho CQĐP ở Việt Nam hiện nay

Thứ ba, các công trình nghiên cứu về Bình Dương hầu hết đều cho rằng tốc

độ phát triển KT, XH của địa phương này là một sự đột phá “thần kỳ” và là điểm sáng của cả nước bởi sự linh hoạt về cơ chế; tích cực, chủ động về chính sách mở Điều đó cho thấy tính cần thiết của cải cách hành chính, những nỗ lực của chính quyền cấp tỉnh ở tỉnh Bình Dương trong khắc phục những khó khăn, phát huy thế mạnh để vươn

xa hơn Đồng thời, thông qua các công trình đó đã cho thấy yếu tố tích cực, chủ động, sáng tạo của chính quyền tỉnh trong thực hiện các nhiệm vụ, chỉ tiêu phát triển KT,

XH đã đặt ra ở tỉnh Bình Dương Đây là những kiến thức quý báu, làm cơ sở lý luận

và thực tiễn để tác giả luận án có thể nghiên cứu sâu hơn về quá trình thực hiện cơ chế phân cấp trong QLNN ở Bình Dương

Cho đến nay có thể khẳng định cả trong và ngoài nước đều chưa có một công trình nghiên cứu khoa học nào đề cập một cách độc lập, chuyên sâu, toàn diện và hệ thống về vấn đề chính quyền tỉnh Bình Dương thực hiện cơ chế phân cấp QLNN mà Trung ương giao cho từ năm 1997 đến năm 2017 từ góc nhìn chính trị học Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên có giá trị tham khảo và đặt nền tảng lý luận có ý nghĩa phương pháp luận, quan điểm tiếp cận, đánh giá về phân cấp QLNN cũng như thực

hiện cơ chế phân cấp quản lý đối với chính quyền cấp tỉnh của địa phương đang phát triển như Bình Dương

1.4.2 Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Phân cấp QLNN ở Việt Nam hiện nay có đối tượng nghiên cứu tương đối rộng Qua nghiên cứu và phân tích những công trình của các nhà khoa học, tác giả luận án cho rằng mặc dù vấn đề phân cấp QLNN giữa Trung ương với CQĐP trên cơ sở lý luận và thực tiễn hay nhấn mạnh vai trò, vị trí của chính quyền các cấp đặc biệt là cấp tỉnh trong thực hiện phân cấp QLNN nói chung đã được nghiên cứu, nhưng còn nhiều tranh luận liên quan đến khái niệm, nhận thức, lý luận và thực tiễn về thực hiện cơ chế phân cấp QLNN của chính quyền cấp tỉnh

Từ góc độ Chính trị học, Luận án cần làm rõ những nội dung khoa học sau: Phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và CQĐP cần được nghiên cứu toàn diện hơn cả về lý luận và thực tiễn, nhằm đáp ứng ngày càng cao xu thế nền kinh

tế thị trường định hướng XHCN, hội nhập quốc tế của Việt Nam đã và đang phát triển mạnh mẽ Tiếp tục nghiên cứu góp phần làm rõ nội hàm của những khái niệm đa nghĩa liên quan đến vấn đề phân cấp QLNN giữa Trung ương và địa phương mà luận

án hướng đến

Nghiên cứu việc thực hiện phân cấp QLNN của Trung ương cho CQĐP các cấp trước hết là cấp tỉnh, để thấy rõ trách nhiệm, thẩm quyền, vai trò của địa phương trong phát huy thế mạnh riêng của từng nơi Do đó, phân cấp và thực hiện nhiệm vụ được phân cấp của CQĐP phải đảm bảo nguyên tắc quản lý tập trung, dân chủ, thống nhất từ Trung ương đến địa phương để nâng cao hiệu quả quản lý thúc đẩy phát triển

KT, XH ở địa phương Đây cũng là mục tiêu xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu luận án cần tiếp tục làm rõ Đồng thời, nhấn mạnh hơn đến vai trò lãnh đạo của ĐCSVN trong hệ thống chính trị, sự quản lý của nhà nước Trung ương thông qua hệ thống pháp luật, pháp lệnh cơ sở ngày càng được hoàn thiện

Sự phát triển toàn diện về KT, XH của Bình Dương sau 20 năm là kết quả thực hiện công tác quản lý mà Trung ương phân cấp cho chính quyền cấp tỉnh ở tỉnh Bình Dương Đến nay chưa có công trình độc lập nào nghiên cứu một cách toàn diện và hệ

thống về nội dung này Nếu có chăng cũng chỉ là những nhận định, đánh giá được lồng ghép trong các công trình nghiên cứu các lĩnh vực chung về tỉnh Bình Dương Trên cơ sở chấp hành, thực hiện đúng mọi chủ trương, chính sách của Trung ương, chính quyền tỉnh Bình Dương đã phát huy cao độ sự chủ động, sáng tạo và bản lĩnh dám nghĩ, dám làm để phát huy thế mạnh của địa phương mình Hơn nữa, qua đó thấy được tính độc lập tương đối trong mối tương quan giữa Trung ương và CQĐP vừa đúng nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, vừa linh hoạt tạo điều kiện để phát huy và thể hiện vai trò của chính quyền cấp tỉnh Tiếp tục đề xuất những giải pháp nhằm tăng cường hơn nữa tính tích cực, chủ động trong QLNN của chính quyền cấp tỉnh ở tỉnh Bình Dương trong thời gian tới Đó là cũng mục tiêu và nhiệm vụ xuyên suốt mà luận án cần làm rõ trên góc độ Chính trị học

Tiểu kết chương 1

Tổng quan những công trình nghiên cứu của nhiều tác giả về vấn đề phân cấp QLNN trên các lĩnh vực, nhiều cấp CQĐP, những mô hình quản lý và kinh nghiệm phân cấp quản lý cho CQĐP của các nước tiến bộ trên thế giới, cho thấy các công trình điển hình nêu trên đã thể hiện kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đi trước Những công trình nghiên cứu nêu trên, có những “khoảng trống”, các vấn đề của CQĐP ở một tỉnh cụ thể còn bỏ ngỏ Trên cơ sở của những nghiên cứu này giúp Nghiên cứu sinh tiếp tục bổ sung làm sáng tỏ và sâu sắc hơn những nội dung phân cấp quản lý giữa Trung ương với chính quyền cấp tỉnh Để có cái nhìn toàn diện, sâu sắc và cụ thể hơn về chính quyền cấp Tỉnh Bình Dương hoạt động và thực hiện cơ chế phân cấp QLNN trong thời gian qua, cũng như thấy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo để đưa kinh tế địa phương phát triển vượt bậc như hiện nay Đồng thời, với niềm đam mê và động lực khoa học, Nghiên cứu sinh nhận thấy được những nội dung trọng tâm cần được bổ sung về mặt lý luận và thực tiễn đang đặt ra ở phía trước trong quá trình nghiên cứu đề tài này

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN

VÀ CĂN CỨ CHÍNH TRỊ - PHÁP LÝ CỦA SỰ PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC GIỮA TRUNG ƯƠNG VÀ ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM

2.1 Một số khái niệm cơ bản và hình thức phân cấp quản lý nhà nước giữa Trung ương và chính quyền cấp tỉnh ở Việt Nam

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản

* Khái niệm quản lý nhà nước

Thuật ngữ quản lý được sử dụng rộng rãi trên tất cả các lĩnh vực và phương diện của đời sống xã hội Trong hoạt động quản lý xã hội có nhiều chủ thể tham gia như: các đảng phái chính trị, nhà nước, các tổ chức chính trị, xã hội, hội nghề nghiệp

và tất nhiên trong đó nhà nước giữ vai trò trọng yếu Để hoạt động quản lý diễn ra thì trước hết phải có tổ chức và quyền lực Suy cho cùng bản thân tổ chức đã thể hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ của những người tham gia hoạt động chung trong một tổ chức Việc quản lý của nhà nước được bắt đầu bằng quá trình xác định mục tiêu quản lý đến khi đạt được kết quả và hoạt động quản lý diễn ra liên tục, thường xuyên Có thể hiểu quản lý là thuật ngữ chỉ hoạt động dẫn dắt, điều hành, lập kế hoạch, kiểm tra trong quá trình vận hành một tổ chức cụ thể, đồng thời phải tính đến đặc thù và môi trường tồn tại của tổ chức đó [75, tr.134]

Cũng như các nước trên thế giới, QLNN là thuật ngữ được dùng phổ biến ở Việt Nam trong các lĩnh vực hành chính, khoa học pháp lý, hoạt động QLNN mang

tính đặc biệt của xã hội được hiểu theo hai nghĩa: Thứ nhất, theo nghĩa rộng là toàn

bộ hoạt động của bộ máy các cơ quan quyền lực như Quốc hội, HĐND các cấp, các

cơ quan hành chính nhà nước vận hành như một thực thể thống nhất nhằm thực hiện

chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước Thứ hai, theo nghĩa hẹp thì quan niệm

đó là một hoạt động mang tính hướng dẫn người dân chấp hành pháp luật tức là chỉ

có sự hiện hữu của hoạt động hành pháp Lúc này pháp luật là phương tiện, là công

cụ chủ yếu để QLNN Hành vi của cá nhân trong xã hội đều phải lấy quy định của

Hiến pháp, pháp luật làm “điểm” để quy chiếu Tính chấp hành trong QLNN chính là đảm bảo thực thi hiệu quả các văn bản pháp luật, văn bản quy phạm pháp luật của các

cơ quan quyền lực nhà nước Tính điều hành trong QLNN thể hiện ở chỗ đảm bảo các văn bản pháp luật của các cơ quan quyền lực được thực hiện trong thực tiễn Như vậy, trên nghĩa bao quát thì QLNN là chức năng của tổng thể bộ máy nhà nước với

tư cách là quyền lực, mang dáng dấp của tính pháp quyền với các hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp Trong phạm vi hẹp hơn thì đó là hoạt động riêng của hệ thống

ý chí của toàn dân tộc, đồng thời ý chí đó được những cơ quan nhà nước các cấp đưa vào đời sống thực tiễn của nhân dân địa phương - nơi họ sinh sống Từ cách tiếp cận

này có thể hiểu QLNN là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước được thực hiện bởi các cơ quan công quyền trong bộ máy nhà nước để thiết lập trật tự ổn định và phát triển xã hội được xác định trong Hiến pháp và hệ thống luật pháp của quốc gia

* Khái niệm phân cấp quản lý nhà nước

Phân cấp quản lý nói chung và phân cấp quản lý nhà nước nói riêng không phải là vấn đề mới, tuy nhiên nó là một hoạt động đặc biệt, được thực hiện bởi các cơ quan chính quyền từ Trung ương đến địa phương nhằm làm cho pháp luật được thi hành Cho nên phân cấp để quản lý và muốn quản lý tốt thì phải phân cấp Khi đề cập đến phân cấp quản lý nhà nước thì dừng lại ở quyền hành pháp mà không bao gồm

quyền lập pháp cũng như quyền tư pháp Tùy vào giác độ tiếp cận mà thuật ngữ phân

cấp được hiểu theo những nghĩa khác nhau Theo nghĩa phổ thông,phân cấp được hiểu là phân ra, chia ra thành nhiều cấp, nhiều hạng nhằm phục vụ thuận lợi hơn cho công tác quản lý nói chung Nội hàm của phân cấp tiếp cận từ giác độ luật học là hoạt động chuyển giao nhiệm vụ, quyền hạn trong một hệ thống từ cấp trên cho cấp dưới

một cách thường xuyên, ổn định trên cơ sở pháp luật [110, tr.10]

Nhìn từ khoa học chính trị thì hàm nghĩa của phân cấp được đề cập đến như một sự phân định về thẩm quyền, trách nhiệm, chức năng nghiễm nhiên có ở một cấp chính quyền khi được Trung ương, được cấp trên giao cho; hay phân cấp còn được giải thích với nghĩa là sự phân công phù hợp với chức năng, trách nhiệm của từng cấp để xử lý những công việc ở từng lĩnh vực, bộ phận cụ thể Điều đó cho thấy tính chính trị đã thể hiện rõ trong quan hệ phân cấp với quản lý Trong xu hướng xây dựng nhà nước pháp quyền và xã hội công dân, phân cấp quản lý không mâu thuẫn với tập trung mà là “biểu hiện biện chứng của hai mặt tập trung và dân chủ trong nguyên tắc tập trung dân chủ” [121, tr.390]

Thuộc tính của quản lý là tập trung và tập trung để thống nhất trong quản lý nhằm tăng quyền chủ động cho cấp dưới khi thực thi nhiệm vụ được phân cấp Do

đó, mặc dù có nhiều cách tiếp cận, cách hiểu khác nhau; xong thuật ngữ phân cấp theo nghĩa bao quát là: (1) sự chuyển giao trách nhiệm quản lý từ cấp trên xuống cho cấp dưới (2) Trao quyền quyết định mọi công việc cho cấp dưới (3) Tổ chức lại hệ thống cơ quan hành chính nhà nước đáp ứng đòi hỏi hợp pháp của người dân (4) Chuyển giao các mức độ quyết định liên quan đến quyền hành pháp, được thể hiện ở

ba mức độ: tản quyền, ủy quyền và trao quyền (5) Hoạt động cải cách và đổi mới phương thức hành chính nhà nước (6) Cơ cấu lại trách nhiệm giữa các cơ quan nhà nước cấp Trung ương với địa phương (7) Thể hiện trách nhiệm, quyền hạn của từng cấp theo quy định [116, tr.58-70] Theo phân tích trên thì phân cấp chính là phân quyền mang nghĩa là trao thẩm quyền, trách nhiệm quản lý cho từng cấp hành chính

ở địa phương nhằm mang lại hiệu quả trong công tác quản lý

Với cách lý giải như trên thì phân cấp không phải là kết quả sau cùng mà là phương thức, cách thức nhằm mang lại hiệu quả trong quá trình hoạt động của các cấp CQĐP Trong phạm vi được phân cấp, mỗi cấp chính quyền nhà nước có tính chủ động, tự chịu trách nhiệm với những hoạt động của mình dưới sự kiểm tra, giám sát của chính quyền cấp trên, của Trung ương Như vậy, phân cấp ở đây có thể hiểu là: