Mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học Đường Ở học sinh trung học phổ thông và hành vi làm cha mẹ

Mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học Đường Ở học sinh trung học phổ thông và hành vi làm cha mẹ Mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học Đường Ở học sinh trung học phổ thông và hành vi làm cha mẹ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LÊ THỊ NGỌC LAN

MỐI QUAN HỆ GIỮA HÀNH VI LỆCH CHUẨN HỌC ĐƯỜNG Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ HÀNH VI LÀM CHA MẸ

Chuyên ngành: Tâm lý học

Mã số: 62 31 04 01

LUẬN ÁN TIẾN SỸ TÂM LÝ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1 PGS TS Trần Thu Hương

2 PGS TS Ngô Công Hoàn

XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ

CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Người hướng dẫn khoa học

PGS.TS Trần Thu Hương

Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án Tiến sĩ

PGS.TS Nguyễn Thị Minh Hằng

HÀ NỘI, 202 3

LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin bày tỏ niềm biết ơn sâu sắc của tôi tới PGS.TS Trần Thu Hương, cô giáo hướng dẫn chính của tôi Cô là người đã giúp tôi định hướng những

ý tưởng thực hiện luận án ngay từ ban đầu, cũng như đã luôn tận tâm, chỉ bảo, góp ý cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án

Tôi cũng xin bày tỏ niềm biết ơn và kính trọng của tôi tới PGS.TS Ngô Công Hoàn, giáo viên đồng hướng dẫn tôi Trong suốt thời gian tôi làm luận án, sức khỏe

của Thầy không được tốt, nhưng Thầy lúc nào cũng sẵn sàng chỉ dẫn, định hướng, góp ý, sửa chữa luận án cho tôi hết sức tận tình

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Ban Chủ nhiệm khoa cùng các thầy cô giáo trong Khoa Tâm lý học, phòng Sau Đại học

đã giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận án

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới lãnh đạo Trường Đại học Sư phạm, Đại học

Đà Nẵng, lãnh đạo Khoa Tâm lý - Giáo dục, đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi để có thể hoàn thành luận án của mình

Xin gửi lời cảm ơn sự giúp đỡ, hỗ trợ của tập thể giáo viên, học sinh hai trường THPT tại Nghệ An đã hỗ trợ tôi trong quá trình khảo sát

Cuối cùng, tôi xin lời cảm ơn sâu sắc, chân thành đến gia đình, bạn bè thân thiết, các anh chị đồng nghiệp đã luôn bên cạnh động viên, khích lệ, hỗ trợ cả về tinh thần và vật chất để tôi có thể đi đến cuối chặng đường Sự giúp đỡ của mọi người giúp tôi có thêm niềm tin, động lực để vượt qua những khó khăn, trở ngại trong quá trình làm luận án

Tác giả luận án

Lê Thị Ngọc Lan

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC 1

DANH MỤC BẢNG BIỂU 5

DANH MỤC SƠ ĐỒ 7

DANH MỤC BIỂU ĐỒ 7

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT 8

MỞ ĐẦU 9

1 Lý do chọn đề tài 9

2 Mục đích nghiên cứu 11

3 Đối tượng, khách thể nghiên cứu 11

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 12

5 Phạm vi nghiên cứu 12

6 Giả thuyết khoa học 14

7 Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 14

8 Đóng góp mới của luận án 16

9 Cấu trúc của luận án 17

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA HÀNH VI LỆCH CHUẨN HỌC ĐƯỜNG Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ HÀNH VI LÀM CHA MẸ 19

1.1 Mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và các vấn đề của con 19

1.2 Mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh 27

1.3 Tổng quan nghiên cứu về phương pháp kiểm tra, đánh giá hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn ở thanh thiếu niên 34

1.3.1 Các nghiên cứu về phương pháp kiểm tra, đánh giá hành vi làm cha mẹ 34

1.3.2 Các nghiên cứu về phương pháp kiểm tra, đánh giá hành vi lệch chuẩn ở

thanh thiếu niên 40

Tiểu kết chương 1 42

CHƯƠNG 2 LÝ LUẬN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA HÀNH VI LỆCH CHUẨN HỌC ĐƯỜNG Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ HÀNH VI LÀM CHA MẸ 44

2.1 Lý luận về hành vi làm cha mẹ 44

2.1.1 Khái niệm hành vi làm cha mẹ 44

2.1.2 Cấu trúc của hành vi làm cha mẹ 51

2.2 Lý luận về hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 58

2.2.1 Khái niệm hành vi lệch chuẩn 58

2.2.2 Học sinh trung học phổ thông và đặc điểm tâm lý liên quan đến hành vi lệch chuẩn học đường 60

2.2.3 Hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 63

2.3 Lý luận về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 72

2.3.1 Mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 72

2.3.2 Ảnh hưởng của hành vi làm cha mẹ đến hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 74

2.3.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 79

Tiểu kết chương 2 82

CHƯƠNG 3 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 84

3.1 Vài nét về địa bàn và khách thể nghiên cứu 84

3.1.1 Địa bàn nghiên cứu 84

3.1.2 Khách thể nghiên cứu 86

3.2 Tổ chức nghiên cứu 87

3.2.1 Giai đoạn 1: Nghiên cứu lý luận 87

3.2.2 Giai đoạn 2: Chuẩn bị công cụ nghiên cứu 88

3.2.3 Giai đoạn 3: Điều tra chính thức 88

3.2.4 Giai đoạn 4: Xử lý số liệu và viết luận án 89

3.3 Các phương pháp nghiên cứu 90

3.3.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu 90

3.3.2 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi 90

3.3.3 Phương pháp phỏng vấn sâu 97

3.3.4 Phương pháp quan sát 98

3.3.5 Phương pháp nghiên cứu trường hợp 99

3.3.6 Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học 100

Tiểu kết chương 3 105

CHƯƠNG 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA HÀNH VI LỆCH CHUẨN HỌC ĐƯỜNG Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VÀ HÀNH VI LÀM CHA MẸ 106

4.1 Thực trạng hành vi làm cha mẹ 106

4.1.1 Đánh giá chung về hành vi làm cha mẹ 107

4.1.2 So sánh đánh giá của học sinh trung học phổ thông về hành vi làm cha mẹ theo các tiêu chí 119

4.2 Thực trạng hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 124

4.2.1 Báo cáo của học sinh trung học phổ thông về hành vi lệch chuẩn học đường 124

4.2.2 So sánh hành vi lệch chuẩn học đường của học sinh trung học phổ thông theo các tiêu chí 132

4.3 Mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh phổ thông trung học và các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ 134

4.3.1 Tương quan giữa hành vi hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 134

4.3.2 Dự báo tác động của hành vi làm cha mẹ tới hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 146

4.3.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và

hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 151

4.4 Nghiên cứu trường hợp mô tả mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường 161

4.4.1 Trường hợp học sinh đánh giá cha mẹ có hành vi kiểm soát tâm lý và kiểm soát hành vi quá cao 162

4.4.2 Trường hợp học sinh đánh giá cha mẹ có hành vi hỗ trợ thấp và kiểm soát hành vi thấp 167

Tiểu kết chương 4 172

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 173

1 Kết luận 173

1.1 Về lý luận 173

1.2 Về thực tiễn 174

2 Kiến nghị 175

2.1 Về lý luận 175

2.2 Về thực tiễn 175

3 Hạn chế của luận án 177

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 179

TÀI LIỆU THAM KHẢO 181 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Các nghiên cứu về mô hình hành vi làm cha mẹ 35 Bảng 3.1 Đặc điểm khách thể nghiên cứu 86 Bảng 3.2 Hệ số CronbachAlpha trước và sau điều chỉnh các thang đo 92 Bảng 4.1 Đánh giá của học sinh trung học phổ thông về các kiểu hành vi làm cha,

mẹ 107 Bảng 4.2 Đánh giá của học sinh trung học phổ thông về sự khác nhau giữa các kiểu hành vi làm cha và hành vi làm mẹ 112 Bảng 4.3 Đánh giá của học sinh trung học phổ thông về một số hành vi làm cha mẹ

cụ thể 115 Bảng 4.4 So sánh đánh giá của học sinh trung học phổ thông về hành vi làm cha mẹ theo giới tính 119 Bảng 4.5 So sánh đánh giá của học sinh trung học phổ thông về hành vi làm cha mẹ theo học lực 120 Bảng 4.6 So sánh đánh giá của học sinh trung học phổ thông về hành vi làm cha mẹ theo tình trạng hôn nhân 122 Bảng 4.7 Mức độ vi phạm của các nhóm hành vi lệch chuẩn học đường 124 Bảng 4.8 Biểu hiện hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 128 Bảng 4.9 So sánh mức độ của hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông theo giới tính 132 Bảng 4.10 So sánh mức độ của biểu hiện hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông theo trường 133 Bảng 4.11 Mối tương quan giữa các mức độ hành vi làm cha mẹ và các nhóm hành

vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 140 Bảng 4.12 Dự báo tác động của các kiểu hành vi làm cha mẹ đến hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 146

Bảng 4.13 Gắn kết gia đình và mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ với hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 153 Bảng 4.14 Yếu tố vùng miền và mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ với hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 155 Bảng 4.15 Tình trạng hôn nhân và mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở ở học sinh trung học phổ thông 157 Bảng 4.16 Đánh giá của N.T.Q về hành vi của bố và mẹ 163 Bảng 4.17 Đánh giá của N.T.A về hành vi của bố và mẹ 169

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 3.1 Mô hình lý thuyết về sự tham gia của biến trung gian 103

Sơ đồ 3.2 Mô hình lý thuyết về sự tham gia của các biến điều tiết 105

Sơ đồ 4.1 Tương quan giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 135

Sơ đồ 4.2 Mô hình biến trung gian về sự gắn kết giữa hành vi làm cha mẹ và hành

vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông 152

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biều đồ 1: Đánh giá của học sinh về hành vi làm cha mẹ 108

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong vài thập kỷ qua, tỷ lệ học sinh (HS) có hành vi lệch chuẩn nói chung, lệch chuẩn học đường nói riêng ở Việt Nam ngày càng gia tăng Những nghiên cứu được thực hiện trong 2 thập kỷ đầu thế kỷ 21 về các hành vi lệch chuẩn cho thấy ngoài những hành vi vi phạm quy định, nội quy của trường lớp thông thường như đi học muộn, ăn quà trong lớp, vứt rác bừa bãi không đúng nơi quy định, không giữ gìn, bảo vệ tài sản công, học sinh còn mắc phải những hành vi nghiêm trọng khác như bạo lực học đường, bạo lực tình dục, tung tin xấu trên mạng, hành vi vi phạm pháp luật, nạo phá thai, tình dục không an toàn (SAVY 2, 2010), mang hung khí đến lớp, sử dụng chất gây nghiện (Lưu Song Hà, 2005), gian dối, thô lỗ với giáo viên, sử dụng ma túy, bắt nạt học đường (Hoàng Gia Trang, 2003/2015); trong đó nổi cộm là các hành vi côn đồ, lăng mạ, đe dọa người khác nơi công cộng, trộm cắp, mua bán tàng trữ ma túy Theo báo cáo của Cục cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội - C64 (thuộc Tổng cục Cảnh sát - Bộ Công an Việt Nam), ở Việt Nam, trong những năm gần đây đã xảy ra 119.002 vụ vi phạm pháp luật do 25.017 trẻ em và người chưa thành niên gây ra, cụ thể với các tội danh như: giết người, cướp tài sản, cưỡng đoạt tài sản, hiếp dâm, cưỡng dâm, cố ý gây thương tích, trộm cắp tài sản, cướp giật, gây rối trật tự công cộng, đánh bạc và các

vụ việc khác (Báo cáo của tổng cục cảnh sát - Bộ công an, 2018) Thực trạng này đã trở thành mối lo ngại chung của toàn xã hội Đáng nói là, nhiều hành vi sai lệch và phạm tội ở thanh thiếu niên xuất phát từ gia đình nhưng không được phát hiện và uốn nắn kịp thời, khiến tình trạng này ngày càng gia tăng Lý giải sự gia tăng về hành vi lệch chuẩn, một số nhà nghiên cứu như Noller (1994), Born (2003), (Liu và Hsu, 2013), Kolf (2018) cho rằng vì thanh thiếu niên là thời kỳ phát triển “bão giông”, chứa đầy những mâu thuẫn và xáo trộn Do vậy, những khó khăn về tâm lý cùng những biểu hiện của nhân cách chưa ổn định ở lứa tuổi này rất cần có sự hỗ trợ

và giáo dục đúng đắn từ cha mẹ để giảm thiểu hành vi lệch chuẩn ở con

1.2 Các nghiên cứu trong Tâm lý học về gia đình đều khẳng định gia đình là môi trường văn hóa - xã hội đầu tiên nuôi dưỡng, giáo dục trẻ thơ và cũng là nơi mà mỗi đứa trẻ sẽ gắn bó suốt đời Những hành vi chăm sóc, nuôi dạy, giáo dục của cha

mẹ đối với trẻ trong giai đoạn đầu đời có thể để lại những dấu ấn, ảnh hưởng sâu đậm trong tiến trình phát triển nhân cách của trẻ về sau Nhiều nghiên cứu trong Tâm lý học đã khẳng định, có một số yếu tố thuộc về gia đình có liên quan, tác động trực tiếp đến sự hình thành, phát triển tâm lý, hành vi của con, trong đó, hành vi làm cha mẹ được xem là nhân tố cốt lõi, quan trọng nhất (Baumrind, 1971; Barber và cộng sự, 1996/2005; Farrington, 2000; Lê Thi, 2011; Doãn Kiến Lợi, 2012; Alfle Kohn, 2020…) Sự tác động này có thể diễn ra theo hai chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực, tùy thuộc cha mẹ sử dụng hành vi nuôi dạy, ứng xử, giáo dục nào Ở góc

độ khác, mặc dù không khẳng định hành vi làm cha mẹ đóng vai trò duy nhất tác động lên hành vi của con nhưng Michel Born (2003) cho rằng các nghiên cứu cắt ngang hay nghiên cứu trường diễn đều cho thấy dấu ấn hành vi làm cha mẹ để lại rất rõ rệt trên các mặt cảm xúc, hành vi, nhân cách của con, đặc biệt là ở những thanh thiếu niên có hành vi lệch chuẩn, hành vi phạm pháp Do đó, gia đình cũng phải chịu trách nhiệm nếu đứa trẻ có những hành vi sai lệch (Jacobvitz và cộng sự, 1996; Vuchinich, Bank & Patterson, 1992)

1.3 Trên thế giới, một số công trình nghiên cứu đã chỉ ra mối quan hệ nhiều chiều giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở thanh thiếu niên Các nghiên cứu đều cho thấy việc cha mẹ sử dụng các hành vi nuôi dạy con cái không phù hợp như sự kiểm soát tâm lý quá cao (thể hiện sự độc đoán, gia trưởng),

sự kiểm soát hành vi không phù hợp (kiểm soát quá chặt hoặc quá lỏng lẻo), sự hỗ trợ thấp (bỏ mặc, thờ ơ, không quan tâm đến con cái) hoặc là hành vi làm cha mẹ lộn xộn, không thống nhất, thiếu ổn định đều có ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành và phát sinh các rối nhiễu tâm lý, rối loạn hành vi, trong đó có hành vi lệch chuẩn học đường (Baurmind, 1992; Barnes, 2002; Barber và cộng sự, 2005; Carly, Reid, Roberts, Piek, 2015; Kohn, 2018)

Nghiên cứu tại Việt Nam về mối quan hệ giữa cách thức/phong cách làm cha

mẹ và các hành vi lệch chuẩn ở HS trung học cơ sở (THCS) của Lưu Song Hà (2005), Lê Thanh Hà (2019) cho thấy, trong những gia đình mà cha mẹ và con cái

có mâu thuẫn gay gắt, trẻ có hành vi sai lệch, cha mẹ đã thực thi một chính sách độc đoán, kiểm soát con cái về các chiều hướng tâm lý và hành vi quá chặt chẽ Tuy nhiên, những nghiên cứu như vậy còn khá ít ỏi và hạn chế về kết quả, chưa chỉ ra được các cơ chế tác động, đặc biệt là chưa có nghiên cứu nào chỉ ra mối quan hệ này trên đối tượng là HS trung học phổ thông (THPT) Vì vậy, vẫn cần có thêm nhiều nghiên cứu mới nhằm xác định xem những yếu tố nào trong hành vi làm cha

mẹ đã ảnh hưởng và ảnh hưởng như thế nào đến hành vi lệch chuẩn học đường ở các con Từ đó có cơ sở giúp các bậc cha mẹ Việt Nam xây dựng, sử dụng hành vi làm cha mẹ phù hợp, góp phần hạn chế hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT

Xuất phát từ những lý do trên, vấn đề “Mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh trung học phổ thông và hành vi làm cha mẹ” đã được

chúng tôi lựa chọn để nghiên cứu trong đề tài luận án này

2 Mục đích nghiên cứu

Góp phần làm mới hệ thống lý luận về mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT và hành vi làm cha mẹ, đồng thời xác định và nhận diện mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT và hành vi làm cha mẹ cùng các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ này Trên cơ sở đó, đề xuất một số kiến nghị giúp cha mẹ xây dựng và sử dụng hành vi phù hợp, góp phần hạn chế hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT

3 Đối tượng, khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Mức độ biểu hiện của mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học đường ở HS

THPT và hành vi làm cha mẹ

3.2 Khách thể nghiên cứu

- Mẫu điều tra khảo sát của luận án là 566 HS trong độ tuổi từ 17-18 tại 2

trường THPT ở Nghệ An Ngoài ra chúng tôi tiến hành phỏng vấn sâu 20 HS, 10 giáo viên chủ nhiệm (GVCN) và 10 phụ huynh học sinh (PHHS) ở các lớp có HS tham gia nghiên cứu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Nghiên cứu lý luận

- Tổng quan các nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành

vi lệch chuẩn học đường; các phương pháp nghiên cứu, đánh giá hành vi làm cha

mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT

- Xây dựng cơ sở lý luận về hành vi lệch chuẩn học đường, hành vi làm cha mẹ; mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT và hành vi làm cha mẹ

4.2 Nghiên cứu thực tiễn

- Đánh giá thực trạng mức độ biểu hiện hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT; thực trạng hành vi làm cha mẹ; phân tích mối quan hệ cũng như các yếu tố ảnh hưởng tới mối quan hệ của hai thành tố này

- Phân tích hai trường hợp điển hình để làm rõ thêm mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT

- Trên cơ sở kết quả khảo sát đánh giá của HS về hành vi của cha mẹ, luận án

đề xuất một số kiến nghị nhằm giúp cha mẹ xây dựng và sử dụng các hành vi nuôi

dạy con cái tích cực, góp phần hạn chế hành vi lệch chuẩn học đường và nguy cơ xuất hiện hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT

5 Phạm vi nghiên cứu

5.1 Giới hạn về nội dung nghiên cứu

- Về hành vi làm cha mẹ: Nghiên cứu thực trạng hành vi làm cha mẹ dựa trên

tiếp cận lý thuyết của nhóm tác giả Barber, Stolz, Olsen và cộng sự (2005) theo ba khía cạnh: (1) Cha mẹ hỗ trợ con; (2) Cha mẹ kiểm soát tâm lý con; (3) Cha mẹ kiểm soát hành vi của con Cách tiếp cận này không chỉ sử dụng trong nghiên cứu

thực trạng, mà tác giả cũng xây dựng cơ sở lý luận, xây dựng công cụ nghiên cứu theo hướng này

- Về hành vi lệch chuẩn học đường: Đề tài chỉ khảo sát những hành vi vi

phạm trong khuôn khổ trường học, được thể hiện ra bên ngoài, có thể quan sát được Đề tài không bàn đến những hành vi lệch chuẩn hướng vào bên trong bản thân trẻ (như phóng nội, làm đau) hay những hành vi mang tính bệnh lý khác

- Về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT, có nhiều cách khác nhau để tiếp cận mối quan hệ này, có thể là

tiếp cận song tuyến (tiếp cận hai chiều tương tác giữa cha mẹ và con cái) hoặc tiếp cận đơn tuyến (một chiều từ cha mẹ đến con cái hoặc ngược lại Trong nghiên cứu này, chúng tôi lựa chọn hướng tiếp cận đơn tuyến, nghĩa là, luận án chỉ tiếp cận một chiều là sự tác động từ hành vi của cha mẹ đến hành vi lệch chuẩn học đường ở con

mà không nghiên cứu chiều ngược lại Nói cách khác, luận án không tập trung

nghiên cứu về hành vi làm cha mẹ trên quan điểm của cha mẹ (không nghiên cứu

trên cha mẹ) mà tập trung xem xét cảm nhận/đánh giá của HS về hành vi làm cha

mẹ và ảnh hưởng của cảm nhận, đánh giá đó đến hành vi của các em ở trường học Thực tế, khi các em đánh giá cha mẹ như thế nào thì những đánh giá, nhận thức đó

sẽ được phóng chiếu lên hành vi của các em trong đời sống cũng như trong học đường, do vậy, tác giả cho rằng việc khảo sát đánh giá nhận thức của HS THPT về hành vi làm cha mẹ là quan trọng và cần thiết hơn là khảo sát đánh giá nhận thức của cha mẹ về hành vi của cha mẹ

- Về các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ, đề tài tập trung nghiên cứu sự

ảnh hưởng của một số yếu tố được giả định là có thể có ảnh hưởng đến mối quan hệ: văn hóa vùng miền, sự gắn kết gia đình và tình trạng hôn nhân của cha mẹ

- Đề tài không tiến hành thực nghiệm mà nghiên cứu 2 HS THPT có hành vi lệch chuẩn học đường điển hình để xem xét làm rõ mối quan hệ của những hành vi lệch chuẩn học đường ở 2 HS đó với hành vi làm cha mẹ

5.2 Giới hạn về khách thể nghiên cứu

- Nghiên cứu tiến hành trên HS THPT nhằm tìm hiểu đánh giá của các em về hành vi của cha mẹ cũng như hành vi học đường của các em mà không tiến hành nghiên cứu trên cha mẹ, với lý do như đã giải thích trên

- Nghiên cứu chỉ tiến hành khảo sát trên đối tượng học sinh lớp 11 và 12 mà không khảo sát trên lớp 10 vì HS lớp 10 chưa sẵn sàng tham gia nghiên cứu

6 Giả thuyết khoa học

6.1 Khi cha mẹ có hành vi hỗ trợ thấp, kiểm soát hành vi của con lỏng lẻo nhưng lại kiểm soát tâm lý chặt, HS có xu hướng gia tăng hành vi lệch chuẩn học đường Ngược lại, những HS có xu hướng giảm hành vi lệch chuẩn học đường thường ở những gia đình mà cha mẹ có sự hỗ trợ cao, kiểm soát hành vi con chặt và kiểm soát tâm lý con thấp

6.2 Một số yếu tố như sự gắn kết gia đình, văn hóa vùng miền, tình trạng hôn nhân của cha mẹ cũng có khả năng dự báo sự thay đổi của mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT và hành vi làm cha mẹ ở các mức độ khác nhau

7 Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

7.1 Quan điểm tiếp cận

7.1.1 Tiếp cận tâm lý học hành vi

Trường phái tiếp cận hành vi do nhà Tâm lý học người Mỹ J.B.Watson 1958) sáng lập vào năm 1913, phát triển liên tục trong suốt thế kỷ XX và được phổ biến rộng rãi cho đến ngày nay Trường phái này có nhiều phái, nhiều nhánh nghiên cứu với các quan điểm khác nhau: Hành vi cổ điển, Hành vi tạo tác, Hành vi học tập

(1878-xã hội và Hành vi nhận thức Trong luận án này, chúng tôi tiếp cận theo quan điểm của lý thuyết hành vi học tập xã hội và Hành vi nhận thức

Thuyết học tập xã hội cho rằng: Không phải bao giờ một hành vi cũng được hình thành bằng con đường huấn luyện trực tiếp từ bên ngoài (như J.B.Watson hay B.F.Skinner quan niệm), mà có thể được hình thành từ quan sát và bắt chước hành

vi của người khác

Theo A.Bandura, trẻ em không làm cái mà người lớn nói, nhưng lại làm cái

mà chúng thấy người lớn làm Điều đó có nghĩa là việc hình thành hành vi không chỉ nhờ việc củng cố trực tiếp các phản ứng có kết quả, mà có thể học qua bắt chước người khác, thông qua củng cố gián tiếp khi quan sát hành vi của người khác và hậu quả của những hành vi đó

Bên cạnh đó, cũng cần nhấn mạnh rằng A.Bandura rất đề cao vai trò của nhận thức trong học tập quan sát Các quá trình nhận thức (tư duy, tưởng tượng, niềm tin, mong đợi…) đóng vai trò quan trọng nhất trong học tập quan sát xã hội

Đối với hướng tiếp cận hành vi nhận thức, các quan điểm cốt lõi được đề cập là: + Hoạt động nhận thức ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi; + Hoạt động nhận thức

có thể được giám sát và có thể thay đổi Sự giám sát được thực hiện bởi chính chủ thể và những cá nhân hỗ trợ khác; + Thông qua thay đổi nhận thức có thể tác động đến sự thay đổi hành vi theo mong muốn Việc thay đổi nhận thức cho cá nhân được

tổ chức theo cách tự hướng dẫn, tự quản lý, cụ thể: Cá nhân được huấn luyện các kỹ năng để họ có thể tự quản lý hành vi của mình Cách tiếp cận trị liệu mang tính tự hướng dẫn, tự kiểm soát này giúp cho cá nhân biết cách giải quyết các vấn đề của

họ để họ có thể đối phó với những vấn đề sẽ xảy ra trong tương lai mà không phụ thuộc quá nhiều vào sự giúp đỡ Họ được trang bị “công cụ” để thay đổi hành vi của mình thì bản thân họ cũng có thể tự duy trì sự thay đổi này và cảm thấy tự tin hơn Với hướng tiếp cận này, có thể thấy, những hành vi của HS THPT có thể được hình thành nhờ mô hình học tập, bắt chước, ảnh hưởng từ hành vi của cha mẹ, và thông qua quá trình “nhận thức” của trẻ về hành vi của cha mẹ Nói cách khác, hành

vi của con được hình thành trên cơ sở học tập, bắt chước hoặc phóng chiếu nhận thức về hành vi của cha mẹ vào hành vi của bản thân Trẻ hoàn toàn có thể thay đổi nhận thức và hành vi theo chiều hướng tích cực hoặc tiêu cực nếu có tác nhân tác động làm thay đổi hành vi của cha mẹ

7.1.2 Tiếp cận hệ thống

Con người là một chỉnh thể thống nhất và vô cùng phức tạp Các hiện tượng

tâm lý chịu sự chi phối bởi nhiều yếu tố chủ quan và khách quan Mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở HS cũng không ngoại lệ Đó

là kết quả tác động qua lại của nhiều yếu tố như đặc điểm của cha mẹ (giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn, hôn nhân…), đặc điểm của con (giới tính, học lực, khối lớp,

độ tuổi…), sự gắn kết gia đình, đặc điểm văn hóa vùng miền Tuy nhiên, trong mỗi hoàn cảnh, tình huống khác nhau, thì mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đó là khác nhau Việc xác định đúng vai trò của từng yếu tố trong những hoàn cảnh cụ thể là một việc làm quan trọng và cần thiết Vì vậy, việc nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ với hành vi lệch chuẩn học đường ở HS không chỉ dựa vào tính trực tiếp của mối quan hệ (hành vi cha mẹ tác động đến con cái) mà còn xem xét mối quan hệ này trong mối quan hệ với các yếu tố khác

7.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, nghiên cứu sử dụng phối hợp các phương pháp:

- Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

- Phương pháp phỏng vấn sâu

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp

- Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học

Mục đích và cách thức sử dụng các phương pháp được trình bày cụ thể trong chương 3 của luận án

8 Đóng góp mới của luận án

8.1 Về lý luận

- Luận án đã khái quát được một số hướng nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ với các vấn đề của con nói chung cũng như hành vi lệch chuẩn học đường ở HS nói riêng, các phương pháp nghiên cứu, đánh giá về hành vi cha

mẹ, hành vi lệch chuẩn học đường ở thanh thiếu niên

- Luận án đã hệ thống hóa và góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi hành vi lệch chuẩn học đường ở

Luận án đã thiết kế được bộ công cụ đo lường hành vi lệch chuẩn học đường ở

HS THPT dựa trên các thang đo quốc tế và những quy tắc ứng xử trong nhà trường, bước đầu đáp ứng các tiêu chuẩn về độ tin cậy Cronbach’s Alpha

8.3 Về thực tiễn

- Luận án đã đánh giá được thực trạng hành vi làm cha mẹ và thực trạng mức

độ hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT dựa trên sự đánh giá của HS THPT

- Chỉ ra được mối quan hệ của các khía cạnh hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT Cụ thể: Cha mẹ hỗ trợ thấp, kiểm soát hành vi con lỏng lẻo nhưng lại kiểm soát tâm lý cao khiến HS THPT có xu hướng gia tăng các hành vi lệch chuẩn học đường Ngược lại, cha mẹ có sự hỗ trợ cao, kiểm soát hành vi con chặt chẽ và kiểm soát tâm lý con thấp giúp làm giảm hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT

- Luận án cũng đã đánh giá được mức độ ảnh hưởng và khả năng dự báo của một số yếu tố như sự gắn kết gia đình, đặc điểm vùng miền và thực trạng hôn nhân của cha mẹ có ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT

- Đề xuất được một số kiến nghị nhằm giúp các bậc cha mẹ xây dựng hành vi ứng xử tích cực và phù hợp hơn trong quá trình nuôi dạy con

9 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, danh mục các công trình khoa học đã

công bố liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án được kết cấu gồm 4 chương:

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn

học đường ở học sinh trung học phổ thông và hành vi làm cha mẹ

Chương 2: Cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học đường

ở học sinh trung học phổ thông và hành vi làm cha mẹ

Chương 3: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 4: Kết quả nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học

đường ở học sinh trung học phổ thông và hành vi làm cha mẹ

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA HÀNH VI LỆCH CHUẨN HỌC ĐƯỜNG Ở HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

VÀ HÀNH VI LÀM CHA MẸ

Dựa trên sự phân tích, tổng hợp và khái quát tài liệu, tổng quan nghiên cứu tập trung vào ba hướng tiếp cận sau: (1) Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và các vấn đề của con; (2) Các nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT; (3) Tổng quan nghiên cứu về phương pháp kiểm tra, đánh giá hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn ở thanh thiếu niên

1.1 Mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và các vấn đề của con

Một trong những chủ đề được nghiên cứu nhiều nhất trong những thập kỷ qua

là nghiên cứu tập trung vào hành vi làm cha mẹ trong mối tương quan với sự phát triển của con Do đó, bất kỳ mô hình lý thuyết hoặc nghiên cứu thực nghiệm nào được thiết kế để giải thích sự phát triển những vấn đề của trẻ đều phải tính đến sự ảnh hưởng của việc nuôi dạy con cái trực tiếp hoặc gián tiếp từ cha mẹ hay người chăm sóc (McKee, Johnes, Forehand, & Cuellar, 2013) Trong nội dung này, chúng tôi khái quát sự ảnh hưởng của hành vi làm cha mẹ đến một số vấn đề liên quan đến hành vi và cảm xúc của con

Đầu tiên phải kể đến các nghiên cứu của Baurmind trải dài qua hai thập kỷ (1971/1991) đã đưa ra nhiều đóng góp rất có giá trị cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn liên quan đến mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi của con Bằng các nghiên cứu thực tiễn của mình, bà khẳng định, hành vi làm cha mẹ thường xuất phát

từ hai nhu cầu, đó là sự đáp ứng (responsiveness) nhu cầu của con và sự đòi hỏi (demandingness) của cha mẹ đối với con Từ đó, bà đưa ra cấu trúc tâm lý của việc nuôi dạy con gồm ba thành tố, đó là sự hỗ trợ của cha mẹ (support), sự kiểm soát

hành vi của con (behavioral control) và sự kiểm soát tâm lý con (psychological

control) Trong đó, sự hỗ trợ của cha mẹ (hay nuôi dạy con cái tích cực) đề cập đến

mức độ mà cha mẹ chủ động khuyến khích từng cá nhân trẻ, tự điều chỉnh, tự khẳng định bằng cách hỗ trợ và chấp nhận những nhu cầu và đòi hỏi đặc biệt của con Kiểm soát hành vi đề cập đến kiểu thực hành nuôi dạy con cái nhằm hạn chế hoặc thay đổi những hành vi không mong muốn ở trẻ Còn kiểm soát tâm lý đề cập đến việc thực hành nuôi dạy con cái theo kiểu áp đặt nhằm đạt được sự tuân thủ của trẻ, đồng thời can thiệp vào sự phát triển tâm lý của trẻ Tương đồng với ba mô hình làm cha mẹ, Baumrind đã đưa ra bốn phong cách giáo dục tương ứng của cha mẹ liên quan đến sự hình thành các hành vi khác nhau ở thanh thiếu niên, đó là phong cách Độc đoán, Uy quyền, Thờ ơ/bỏ mặc và Nuông chiều (Diana Baurind, 1991) Theo Baurmind, cha mẹ độc đoán là những bậc cha mẹ rất khắt khe, họ thường đưa ra các yêu cầu, quy định, giới hạn một cách gắt gao để buộc con phải tuân theo mà không được phép tranh luận Những cha mẹ kiểu này thường phớt lờ suy nghĩ, cảm xúc của con Con cái trong những gia đình này thường trải qua cảm giác lo âu, tự ti, sợ hãi, sự thích nghi và khả năng giao tiếp kém

Những bậc cha mẹ thờ ơ và nuông chiều được gọi là mẫu cha mẹ dễ dãi Cha

mẹ thờ ơ thường không quan tâm đến cuộc sống của con cái, chẳng hạn con đi đâu, làm gì, gặp ai, học hành như thế nào, có cảm xúc vui buồn ra sao… Nói chung những cha mẹ kiểu này thường là “con muốn làm gì thì làm, bố mẹ không quan tâm” Những đứa trẻ đang trong giai đoạn trưởng thành, rất cần sự định hướng, quan tâm của cha mẹ nhưng lại không nhận được sự hỗ trợ từ cha mẹ nên kỹ năng thích ứng xã hội kém, có hành vi tự do hoang dã, kém tự chủ Ngược lại với thờ ơ là cha mẹ nuông chiều, nghĩa là cha mẹ luôn sẵn sàng đáp ứng một cách vượt quá sự mong đợi các nhu cầu của con Chúng có thể làm bất cứ điều gì chúng muốn mà cha

mẹ không bao giờ đưa ra bất cứ một yêu cầu, đòi hỏi, hay giám sát nào Các cha mẹ này lầm tưởng rằng sự nuông chiều sẽ giúp con cái tự tin, hạnh phúc, sáng tạo Tuy nhiên, trên thực tế, Baurind cho rằng kiểu cha mẹ hết sức dễ dãi này rất dễ trở thành đối tượng thao túng của con cái Mặt khác, không như những gì cha mẹ hình dung, chờ đợi, những đứa trẻ này thường kém tự chủ, luôn thụ động, vô tâm, cá biệt có nhiều trẻ hung hăng, thích gây hấn và không thể kiểm soát được cảm xúc cũng như

hành vi của mình

Ngược lại với tất cả các mô hình làm cha mẹ trên, kiểu cha mẹ quyền uy là những cha mẹ luôn khuyến khích con cái độc lập Họ sẵn sàng hỗ trợ và đáp ứng các nhu cầu chính đáng của con nhưng vẫn đặt ra những giới hạn và sự kiểm soát cần thiết Những bậc cha mẹ này thường chọn cách tôn trọng, lắng nghe, chia sẻ với con thay vì áp đặt con Những đứa trẻ có cha mẹ uy quyền thường tự tin, độc lập, có

kỹ năng giao tiếp và kiểm soát bản thân tốt Các kết quả nghiên cứu về sau này của Diana Baurind, Maccoby và Martin (1983) đều khẳng định, nếu thực hiện tốt kỹ thuật cha mẹ uy quyền sẽ làm giảm những hành vi có vấn đề và cải thiện thành tích học tập của thanh thiếu niên Chính Maccoby và Martin đã phát triển mô hình của Baumrind về phong cách giáo dục của cha mẹ thành bốn kiểu phong cách làm cha

mẹ là Dân chủ (authoritative), Độc đoán (authoritarian), Tự do/Dễ dãi (permissive)

và Bỏ mặc/Thờ ơ (neglectful) Trong đó, những cha mẹ có phong cách bỏ mặc/thờ ơ thường đáp ứng rất ít nhu cầu, đòi hỏi của con và cũng rất ít kiểm soát con

Một nghiên cứu khác từ Brook và cộng sự (1997) đã chỉ ra rằng sự gắn bó, sự

hỗ trợ và sự gần gũi của cha mẹ với trẻ trong suốt thời thơ ấu và giai đoạn thanh thiếu niên mang đến những tác động có lợi cho sự phát triển của trẻ như khiến trẻ cảm thấy được bảo vệ, giúp chúng chống lại nỗi đau khổ tâm lý và những cam kết loại trừ hoặc giảm thiểu các hành vi lệch chuẩn (Brook và cộng sự, 1997)

Liên quan đến hành vi dửng dưng và hành vi hỗ trợ thấp của cha mẹ, Barrera

và Li (1997) khẳng định rằng điều này sẽ dẫn đến một số khó khăn của trẻ trong quá trình trưởng thành như cảm giác tự ti, lo âu, khả năng thích nghi xã hội kém Khá tương đồng với nhận định trên, nghiên cứu của Grootevant và Cooper (1999) cho thấy sự hỗ trợ thấp (dửng dưng) của cha mẹ thường làm phát sinh ở trẻ các khó khăn tâm lý và các vấn đề rối loạn hành vi như sự nổi loạn, chống lại các quy tắc trong gia đình, học đường, bắt nạt bạn, mang vũ khí tới lớp và hành vi trộm cắp Bằng một bảng hỏi được thực hiện trên số lượng mẫu là 1.186 trẻ chưa thành niên tại Thụy Điển và cha mẹ chúng, hai tác giả Stattin và Kerr (2000) đã sử dụng

một bảng kiểm để đo các khía cạnh làm cha mẹ và nhận thấy rằng, các biến số như

kỷ luật thất thường mang tính đe dọa của cha, sự hắt hủi về mặt cảm xúc của mẹ, sự thiếu giám sát của cả cha và mẹ là nguyên nhân khiến trẻ có xu hướng hung tính, rối loạn lo âu, tự đánh giá thấp bản thân, và xu hướng thoái lui, mặc cảm tự ti

Một số nghiên cứu của Bystrisky (2000), Petito và Cumming, (2000), Stattin

và Kerr (2000), Barner (2002) sử dụng thang đo CRPBI nhận thấy cha mẹ nào có mức độ hỗ trợ con cao sẽ khiến trẻ đạt kết quả tích cực như sự tự tin, hiệu quả học tập tốt, ít có hành vi lệch chuẩn Ngược lại, sự kiểm soát (cả về tâm lý và hành vi) quá chặt chẽ của bố mẹ làm gia tăng hành vi lệch chuẩn như trộm cắp, sử dụng chất kích thích, có xu hướng ưa sử dụng vũ khí gây sát thương, khó khăn trong các giao tiếp xã hội (dẫn theo Born, 2003, tr.117)

Nghiên cứu của Patterson (2002) trên nhóm trẻ từ 15 đến 18 tuổi, sử dụng bộ

“Bảng kiểm về các khía cạnh làm cha mẹ” của Slate & Power (1987) cho thấy, các mối quan hệ cha mẹ được đặc trưng bởi sự cưỡng bức, chuyên quyền, xa cách, thù địch đều là những dấu hiệu của rối loạn chức năng gia đình, tạo nên những khó khăn cá nhân ở thanh thiếu niên Những đứa trẻ sống trong các môi trường gia đình như vậy đều có nguy cơ gia tăng các hành vi lệch chuẩn như gây hấn, phá hoại tài sản, trộm cắp và sử dụng các chất kích thích (rượu, ma túy) Một mô hình cha mẹ cưỡng bức sẽ tạo ra những đứa trẻ thường xuyên nổi giận, chống đối quyết liệt, thô

lỗ, không vâng lời, không kết nối được với cha mẹ, không thích ứng với xã hội (Born & Thys, 2001/2003)

Nghiên cứu của Barner (2002), Pychyl, Coplan, và Reid (2002), Beyers và Goossens (2003) trên hàng ngàn thanh thiếu niên ở Mỹ cũng cho thấy hành vi kiểm soát thái quá của cha mẹ có mối liên hệ chặt chẽ với các hành vi tiêu cực của trẻ, bao gồm sự hung hăng, sự suy giảm về cảm xúc tích cực, gia tăng sự tự ti và trầm cảm (Born, 2003) Tương đồng với kết quả này, Born (2003) chỉ ra sự giám sát lỏng lẻo của cha mẹ có liên quan chặt chẽ với hành vi hung hăng, trộm cắp, đánh nhau ở trẻ, đến mức, có giả thiết rằng, dường như cha mẹ đã hoàn toàn “bỏ quên” con cái

Một nghiên cứu đối sánh của Glueck và Glueck (2003) trên 438 trẻ phạm tội ở trường giáo dưỡng và 442 trẻ không phạm tội, dựa trên thang tự báo cáo hành vi lệch chuẩn của Alligaton (1980) và bảng kiểm kê báo cáo của trẻ về hành vi của cha

mẹ (Schluderman & Schluderman (1971) đã đưa ra kết quả rằng, những đứa trẻ phạm tội thường ở trong các gia đình mà hành vi đặc trưng của cha mẹ là sự hỗ trợ yếu và sự kiểm soát lỏng lẻo (dẫn theo Born, 2003, tr 110)

Farrington và cộng sự (2003), thông qua bảng tự báo cáo hành vi lệch chuẩn của trẻ và hành vi làm cha mẹ (thang PAQ) cho rằng, hành vi kiểm soát độc đoán quá nghiêm ngặt và hình phạt khắc nghiệt là chỉ báo quan trọng có liên quan đến mức độ cao của hành vi lệch chuẩn và chống đối xã hội ở thanh thiếu niên

Nhóm nghiên cứu của Reid, Robert, Piek (2017) dựa trên bảng hỏi về các khía cạnh làm cha mẹ PBDQ (được tổng hợp từ 8 thang đo khác nhau), thấy rằng kết quả phân tích nhân tố khám phá đã được sử dụng để hỗ trợ xây dựng một thang đo đa chiều về việc nuôi dạy con cái Kết quả là, sự ấm áp, hỗ trợ tự chủ, kỷ luật cho phép của cha mẹ đã tạo nền tảng cho sự tự tin, năng lực tương tác xã hội cũng như thành tích học tập cao ở con Ngược lại, kỷ luật trừng phạt dẫn đến sự thù địch, lòng tự trọng kém, rối loạn lo âu, các vấn đề nội tâm và ngoại tâm của trẻ (Reid, Robert & Piek, 2017, tr 17-23)

Một nghiên cứu khác đề cập rằng sự kiểm soát tâm lý quá chặt sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển tâm lý ở trẻ như sự gây hấn và hành vi kém thích nghi (Magnus, Cowen, Wyman, Douglas và Wiliam, 2008)

Tất cả các nghiên cứu về mối quan hệ giữa cách thức, hành vi làm cha mẹ mà tác giả dẫn ra trên đây đều tập trung ở Phương Tây, nơi mà sự thực hành quyền dân chủ và tôn trọng trẻ vẫn được xem là mẫu mực Bởi thế, chúng tôi đã cố gắng tìm kiếm sự khác biệt về văn hóa làm cha mẹ giữa các châu lục và điểm thú vị là chúng

có sự khác biệt nhất định Berger Kathleen Stassen (2001) đã có một khái quát về hành vi làm cha mẹ giữa các nền văn hóa và cho rằng, những khác biệt về văn hóa lối sống đã ảnh hưởng đến cách cha mẹ ứng xử, giáo dục con Ông cho rằng, nền

văn hóa phương Tây và Mỹ coi trọng tự do và cá tính riêng của con người, do đó ít thấy mô hình cha mẹ cưỡng bức, áp đặt; trong khi nền văn hóa châu Á vẫn là nền văn hóa cộng đồng, theo trật tự trên dưới rõ ràng, cha mẹ có quyền lực rất lớn, con cái thường được tuyên truyền rằng họ cần phải nghe lời cha mẹ Nhà nghiên cứu Vu

Tú (2008) cũng dùng khái niệm phục tùng để chỉ việc những đứa trẻ nghe lời - ngoan ngoãn; ngược lại, những đứa trẻ không vâng lời cha mẹ đồng nghĩa với sự hư hỏng, bất hiếu Do đó, mức độ chuyên quyền của cha mẹ dường như phổ biến hơn

và mức độ trẻ chấp nhận sự kiểm soát từ cha mẹ cũng cao hơn

Chẳng hạn, một nghiên cứu từ nhóm tác giả Kim & Rohner (2002) về mối quan hệ giữa các hành vi làm cha mẹ và 700 thanh thiếu niên người Mỹ, gốc Hàn, dựa trên thang đo của John Bury Với độ tin cậy từ 0,7 trở lên ở mỗi tiểu thang cho thấy có mối quan hệ giữa hành vi kiểm soát tâm lý con quá chặt và hành vi hỗ trợ con ấm áp của cha mẹ đến thành tích học tập ở trường của con Có đến 74% thanh thiếu niên người Mỹ gốc Hàn trong diện khảo sát không hài lòng với hành vi của cha mẹ Phân tích cũng cho thấy 26% thanh thiếu niên được nuôi dưỡng bởi người cha độc đoán, kiểm soát tâm lý chặt có kết quả học tập ở trường cao hơn nhưng lại khiến trẻ phát sinh một số vấn đề có liên quan đến hành vi chống đối và cảm xúc lo

âu ở trường học so với mẹ độc đoán Bên cạnh đó, nếu chỉ xét trên khía cạnh kết quả học tập thì thanh thiếu niên được nuôi dưỡng bởi những người cha có thẩm quyền/dân chủ không khiến trẻ đạt được thành tích học tập đáng kể so với những người cha hỗ trợ thấp (dễ dãi) hoặc kiểm soát chặt (độc đoán) Hay một nghiên cứu khác của Nguyễn Việt Thành (2015) đã tiến hành khảo sát trên 500 thanh thiếu niên người Mỹ, gốc Việt tại một khu vực có đông người Việt sinh sống để kiểm tra mức

độ hội nhập văn hoá của cha mẹ và mức độ tự trọng và rối loạn trầm cảm của thanh thiếu niên Kết quả cho thấy cha mẹ gốc Việt khó hòa nhập và khó được chấp nhận trong nền văn hoá mới bởi vì họ vẫn duy trì hành vi kiểm soát con một cách độc đoán, hà khắc, bất kể thời gian sống ở Hoa Kỳ là bao lâu Điều này gây nên những bất ổn, căng thẳng tâm lý ở con cũng như gia tăng sự bất đồng giữa con và cha mẹ Như vậy, có thể thấy sự không hài lòng, thậm chí dẫn đến xung đột với cha mẹ

và các biểu hiện rối loạn, căng thẳng tâm lý ở thanh thiếu niên người Mỹ gốc châu

Á đã được củng cố thêm bởi sự khác biệt về văn hóa Sự thích nghi của trẻ với xã hội Mỹ rất nhanh, trong khi sự thay đổi của bố mẹ diễn ra khá chậm chạp, họ vẫn duy trì những thói quen ứng xử mà họ mang theo từ một nền văn hóa khác

Một nghiên cứu khác từ tác giả Vương Cực Thịnh, Trung Quốc vào năm 1998-2001 đã khảo sát hơn 1800 phụ huynh về giáo dục con tuổi vị thành niên trong gần 3 năm cho thấy có đến hai phần ba gia đình trong diện khảo sát đã sử dụng hành vi không phù hợp với con cái Từ kết quả nghiên cứu, ông đã mô tả khái quát bốn kiểu làm cha mẹ: cha mẹ chăm sóc quá mức, cha mẹ kiểm soát quá mức, cha mẹ trừng phát quá nghiêm khắc và cha mẹ dân chủ ôn hòa Theo kết quả nghiên cứu này, ông phát hiện ra rằng những bậc cha mẹ dân chủ ôn hòa hầu hết đều có con cái học tập tốt, con cái phát triển toàn diện và phát huy được cá tính, sở thích, hứng thú của mình Ba kiểu cha mẹ còn lại có tương quan thuận với một số đặc điểm tâm

lý nổi bật ở con như tính thụ động, tự ti, ỷ lại, kém sáng tạo, đồng thời khiến trẻ ức chế, trở nên lạnh lùng, thô lỗ với cha mẹ, bạn bè và những người xung quanh (dẫn theo Lưu Song Hà, 2005)

Ngoài ra, với những nghiên cứu trên diện rộng - đa quốc gia, có thể thấy cách thức làm cha mẹ ở các nền văn hóa là khác nhau Một nghiên cứu về hành vi kiểm soát tâm lý của các bà mẹ và kết quả hành vi của trẻ em mẫu giáo ở Trung Quốc, Nga và Hoa Kỳ (từ 40 đến 79 tháng tuổi) của nhóm tác giả Olsen, Yang, Hart, Robinson, Wu, Nelson, Nelson, Jin và Wo (2002) nhằm xem xét sự khác biệt giữa các nền văn hóa và sự phát triển tâm lý của con đã cho thấy một kết quả khá lý thú

là các bà mẹ Trung Quốc có mức độ kiểm soát tâm lý con cao nhất, tiếp đến là các

bà mẹ Nga và cuối cùng là các bà mẹ Mỹ Các tác giả nhận thấy, hành vi kiểm soát tâm lý của cha mẹ có thể dự báo các vấn đề bên trong và bên ngoài ở tất cả các mẫu nghiên cứu như sự căng thẳng, sự rối loạn cảm xúc và các hành vi gây hấn ở trẻ Tại Việt Nam, nghiên cứu của Nguyễn Thị Hoa (1999), Đinh Đăng Hòe (1999), Nguyễn Hồi Loan (2000), Chu Văn Đức (2003), Lưu Song Hà (2005),

Hoàng Cẩm Tú và cộng sự (2007) về mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn ở thanh thiếu niên với các yếu tố trong gia đình đã cho thấy cách thức làm cha mẹ không phù hợp cũng là một trong những chỉ báo cho nguyên nhân trẻ có hành vi lệch chuẩn, cả trong phạm vi gia đình, nhà trường và ngoài xã hội Nghiên cứu của nhóm tác giả Hoàng Cẩm Tú khẳng định những trẻ có hành vi sai lệch đều là những trẻ đang phải chịu đựng từ cha mẹ những hành vi hà khắc, độc đoán, kiểm soát tâm lý, dùng bạo lực ngược đãi con Trong đó, tỷ lệ trẻ bị rối loạn tâm thần và cảm xúc chiếm 19,54%, rối loạn hành vi là 6% (Hoàng Cẩm Tú và cộng sự, 2007)

Một nghiên cứu khác của nhóm tác giả Phạm Thị Bích Phượng, Trần Thành Nam, Bahr Weiss (2012) về “Mối liên hệ giữa phong cách hành vi làm cha mẹ đến hành vi không thích nghi của trẻ thanh thiếu niên có rối loạn hành vi” tại trường giáo dưỡng ở thành phố Biên Hòa - Đồng Nai cho thấy phong cách làm cha mẹ có ảnh hưởng đến các rối loạn hành vi, cảm xúc ở thanh thiếu niên Trong đó, phong cách hành vi kiểm soát thấp (dễ dãi, nuông chiều) ảnh hưởng nhiều nhất (dự báo 7/8 nhóm rối loạn); tiếp đến là phong cách độc đoán (dự báo 5/8 nhóm rối loạn) Ngoài

ra, các tác giả cũng chỉ ra sự thiếu nhất quán trong hành vi ứng xử của cha mẹ cũng

là một yếu tố nguy cơ dự báo một số rối loạn ở trẻ (Phạm Thị Bích Phượng, Trần Thành Nam, Bahr Weiss, 2012, tr 47-61)

Bên cạnh đó, có một số nghiên cứu khác cũng đề cập đến cha mẹ và ảnh hưởng của cha mẹ đến các vấn đề của con như: “Mối tương quan giữa phong cách giáo dục của cha mẹ và tính tích cực giao tiếp với cha mẹ của thanh thiếu niên” (Vũ Thị Khánh Linh, 2012), “Mối liên hệ giữa phong cách làm cha mẹ và biểu hiện hành vi rối loạn cảm xúc ở thanh thiếu niên” (Trần Thành Nam, 2015), “Đánh giá phong cách giáo dục của cha mẹ và tự đánh giá của HS THCS” (Nguyễn Thị Anh Thư, 2017)… Các nghiên cứu này đã chỉ ra được mối quan hệ nhiều chiều giữa ảnh hưởng của cách thức làm cha mẹ đến tích tích cực tự đánh giá, khả năng giao tiếp

và các biểu hiện cảm xúc, hành vi của thanh thiếu niên Trong đó, đáng ghi nhận là phong cách cha mẹ độc đoán (kiểm soát tâm lý cao) hoặc cha mẹ bỏ bê con (hỗ trợ thấp) đều có tính dự báo cao đối với các hành vi của trẻ như tính tương tác xã hội

thấp, tính tích cực giao tiếp với cha mẹ thấp, khả năng tự đánh giá bản thân thấp, mức độ rối loạn cảm xúc gia tăng cùng các biểu hiện cụ thể của bắt nạt học đường Nghiên cứu mới đây của Đặng Hoàng Giang (2020), dựa trên kết quả phỏng vấn, trò chuyện với hàng ngàn HS THPT và SV đại học tại Việt Nam, đã chỉ ra hai trạng thái cực đoan trong hành vi làm cha mẹ là sự hỗ trợ quá thấp và sự kiểm soát tâm lý quá mạnh đã khiến nhiều đứa trẻ mắc phải chứng rối nhiễu cảm xúc, chống đối lại cha mẹ, có xu hướng tự hại bản thân Hậu quả của các cách thức làm cha mẹ không phù hợp đã để lại sự tổn thương nặng nề đến hàng ngàn thanh thiếu niên, cá biệt còn có những SV khi đã tách khỏi gia đình vẫn mang theo di chứng trầm cảm Còn nghiên cứu của Đào Lan Hương (2020) chỉ ra rằng sự kiểm soát tâm lý quá cao của cha mẹ là một trong những yếu tố dự báo mạnh nhất đến cảm nhận hạnh phúc

và các cảm xúc tiêu cực ở trẻ

Tựu trung lại, có thể thấy các nghiên cứu về phong cách làm cha mẹ hay hành

vi làm cha mẹ đều đã chỉ ra được một số mô hình hành vi/phong cách giáo dục của cha mẹ có ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển các mặt cảm xúc, hành vi, nhận thức

ở con Bên cạnh đó, một số nghiên cứu ở các nền văn hóa khác nhau cho thấy rằng,

dù có những khác biệt đáng kể về phong cách giáo dục hay hành vi làm cha mẹ ở các quốc gia và hậu quả tác động của từng nhóm phong cách, hành vi làm cha mẹ đến hành vi của trẻ ở các quốc gia, các nền văn hóa là không hoàn toàn giống nhau nhưng những phong cách giáo dục không phù hợp (như độc đoán, tự do/bỏ mặc, thờ

ơ, nuông chiều) hay những hành vi làm cha mẹ không phù hợp (như kiểm soát tâm

lý quá cao, kiểm soát hành vi quá chặt hoặc quá lỏng lẻo, trong khi sự hỗ trợ lại quá thấp - thờ ơ, bỏ mặc, hoặc các dạng hành vi tùy tiện, lộn xộn, không ổn định…) đều trở thành những nhân tố được dự báo là có ảnh hưởng trực tiếp đến các vấn đề lệch chuẩn hành vi và rối loạn cảm xúc ở trẻ

1.2 Mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh

Không khẳng định vai trò của cha mẹ là tuyệt đối, nhưng Born (2003) đã tổng

hợp và ghi nhận một vài hằng số trong các đặc trưng của gia đình và hành vi làm cha mẹ có ảnh hưởng đến hành vi lệch chuẩn học đường ở trẻ như là sự dửng dưng,

bỏ mặc (hỗ trợ thấp), sự độc đoán (kiểm soát tâm lý chặt) hoặc hành vi làm cha mẹ không rõ ràng Theo Born (2003), trong số những thành tố có thể lý giải con đường lệch chuẩn của một cá nhân, vai trò của cha mẹ giữ vị trí hàng đầu

Khi thống kê các nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành

vi lệch chuẩn học đường ở HS, một tham chiếu cổ điển thường được nhắc đến là nghiên cứu của Glueck, thực hiện từ 1939 đến 1950 Đây là nghiên cứu đầu tiên đề cập đến mối quan hệ đặc trưng của gia đình, cụ thể là hành vi của cha mẹ và hành vi sai lệch ở trẻ Nghiên cứu được tiến hành tại Bang Massachusetts (Mỹ) Mẫu nghiên cứu là hơn 1000 trẻ, có độ tuổi từ 10 đến 17 Nguồn thông tin thu được dựa trên nhiều nguồn như tự báo cáo của trẻ, báo cáo của cha mẹ và giáo viên Kết quả nghiên cứu cho thấy, những đứa trẻ có hành vi sai lệch trong trường học đều chỉ ra những đặc trưng chung của gia đình như bố mẹ quá độc đoán hoặc bố mẹ bỏ mặc,

bỏ rơi con Bên cạnh đó là gia đình lộn xộn (cha mẹ thiếu lương thiện, hôn nhân đổ

vỡ, cha mẹ nghiện sử dụng chất kích thích…) Nghiên cứu đã chứng minh mối liên

hệ giữa hành vi nuôi dạy con không phù hợp của cha mẹ và hành vi của con, mở đường cho các nghiên cứu tâm lý học về mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái (Glueck, 1950)

Các nghiên cứu tiếp theo mà chúng tôi tìm thấy đều có xu hướng khẳng định

sự kiểm soát tâm lý quá cao, trong khi sự hỗ trợ và sự giám sát hành vi con quá thấp

là căn nguyên của các lệch chuẩn học đường ở HS Miller và cộng sự (2002) phát hiện thấy, những đứa trẻ tiểu học có tính hung hăng, thường gây hấn bột phát và thường xuyên bắt nạn bạn cùng tuổi ở trường học và những HS THCS, THPT sử dụng ma túy và rượu, vi phạm nội quy trong nhà trường, cùng các hành vi bốc đồng, nông cạn khác được tìm thấy là có liên quan đến những bậc cha mẹ hỗ trợ con quá thấp và sự kiểm soát hành vi con quá lỏng lẻo (Miller, DiOrio, Dudley, 2002) Một vài nghiên cứu khác lại đưa ra giả thuyết khác rằng nếu cha mẹ quá hỗ trợ

con (như chiều chuộng thái quá mà không có bất cứ một đòi hỏi hay giám sát nào) cũng sẽ ngăn chặn khả năng phát triển nhân cách cũng như hình thành tính trách nhiệm của con Chẳng hạn, một nghiên cứu trên toàn phổ thông nước Mỹ vào năm

2002 cho thấy có gần 62% HS THPT thừa nhận đã có hành vi gian lận trong thi cử; 27% trẻ đã ăn cắp tiền bạc, đồ dùng của bạn bè, người thân hoặc cha mẹ; 40% thừa nhận “thường xuyên nói dối thầy cô để che dấu những sai phạm” đều liên quan đến những bậc cha mẹ quá nuông chiều mà không có bất cứ một sự giám sát tích cực nào (Michello, 2007, tr 150)

Một nghiên cứu liên quan đến sự căng thẳng, rối loạn hành vi học đường và mối quan hệ với cha mẹ do Frydenberg (2002) tiến hành trên 220 trẻ từ lớp 8 đến lớp 12 ở một trường học phía Tây thành phố Canada cho thấy, một trong những yếu

tố gia tăng sự căng thẳng và gây hấn trong trường học của HS là hành vi kiểm soát tâm lý quá cao của cha mẹ (dẫn theo Phan Thị Thanh Hương, 2015)

Nghiên cứu của Uwe Wolftradt và cộng sự (2003) về sự ảnh hưởng của 4 kiểu loại hành vi làm cha mẹ bao gồm sự hỗ trợ, tính kỷ luật, việc giám sát và sự bỏ mặc của cha mẹ đối với con Kết quả cho thấy: cha mẹ càng có hành vi giám sát độc đoán bao nhiêu thì tỷ lệ trẻ phạm lỗi khá cao ở trường học nhiều bấy nhiêu

Nghiên cứu của Terry (2004) tại tiểu bang Grand Valley sử dụng thang đo tự báo cáo về hành vi lệch chuẩn của Achenbach (1991) cho thấy, những HS có hành

vi ăn cắp, quan hệ tình dục không an toàn, nghiện sử dụng chất kích thích (như ma túy), trốn học, thường rơi vào những cha mẹ bỏ mặc, tức là những bậc cha mẹ hỗ trợ thấp - kiểm soát hành vi của con lỏng lẻo

Từ Úc và Hà Lan, Cowan, Herington, Weiss và Chawrz (2005) đã tiến hành một nghiên cứu trên 3000 HS THCS để tìm kiếm sự khác biệt trong văn hóa giáo dục con giữa hai quốc gia Cuối cùng họ đã đưa ra thông điệp rằng, những cha mẹ kiểm soát con quá cao thực chất lại chẳng hề quan tâm, hỗ trợ gì con Những bậc cha mẹ này đã trực tiếp tạo ra những đứa trẻ có xu hướng phá bĩnh ở trường học như gây rối trật tự, trốn học, bắt nạt bạn, vô lễ với thầy cô

Nghiên cứu của nhóm tác giả Bean, Barber, Crane (2005) sử dụng thang đo hành vi làm cha mẹ của Barber và cộng sự để nghiên cứu mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và kết quả học tập của trẻ thanh thiếu niên Mỹ gốc Phi ở khu vực đô thị Đông Nam Hoa Kỳ Kết quả cho thấy có mối tương quan thuận giữa sự hỗ trợ thấp,

sự kiểm soát hành vi con lỏng lẻo của cha mẹ với kết quả học tập thấp, vi phạm quy tắc học đường, các mức độ trầm cảm và hành vi phạm pháp ở con

Nghiên cứu của Shang thuộc Trường Đại học Kỹ thuật Namyang Singapore (2006) đã xem xét sự tác động của phong cách ứng xử của cha mẹ đến mối quan hệ của thanh thiếu niên trong trường học, cảm giác về sự thiếu hụt của trẻ khi đến trường cho thấy: thái độ độc đoán hoặc thờ ơ của cha mẹ làm gia tăng sự tự ti, kém thích ứng và một số biểu hiện rối loạn hành vi của trẻ tại trường học như sự phá vỡ

kỷ luật và lạm dụng dược chất (dẫn theo Vũ Thị Khánh Linh, 2017)

Các nghiên cứu của Cernkovich và Giordano (2007) trên nhóm HS từ 13-17 tuổi về những hành vi gây hấn, bắt nạt trong trường học, hành vi bí mật mang vũ khí sát thương đến lớp hay lạm dụng rượu, chất kích thích, nhận thấy HS có hành vi thiếu chuẩn mực thường xuất hiện trong những gia đình mà cha mẹ bỏ bê hoặc kiểm soát tâm lý con quá chặt

Nghiên cứu của Craig và cộng sự (2008) cho thấy thói quen, hành vi và thái độ của cha mẹ ở nhà có liên quan đến hành vi gây hấn, bắt nạt bạn ở trường học Một nghiên cứu tại Mỹ do Jessica, Miller, Coleen Dilorio (2012) đã chứng minh mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và xu hướng xung đột, bạo lực của trẻ trong trường học Kết quả cho thấy, trong 70 đứa trẻ có biểu hiện xâm kích, bạo lực học đường, phản ứng dữ dội với thầy cô giáo và những nội quy mà nhà trường đặt ra thì đều có liên quan đến hành vi thô bạo, hà khắc hoặc thờ ơ, không quan tâm của bố

mẹ trong gia đình (dẫn theo Vũ Thị Khánh Linh, 2012)

Thực tế, không phải các bậc cha mẹ đều có hành vi giống nhau ở các nền văn hóa, do đó mức độ ảnh hưởng của các hành vi làm cha mẹ đến hành vi lệch chuẩn

học đường ở con cũng không hoàn toàn giống nhau Nói cách khác, hành vi làm cha

mẹ bị chi phối bởi yếu tố văn hóa, do đó, văn hóa được xem là một trong những yếu

tố ảnh hưởng mạnh nhất đến hành vi làm cha mẹ cũng như mối quan hệ giữa cha

mẹ và con cái

Một nghiên cứu mang tính xuyên văn hóa của Goodnow (2008) cho thấy, cha

mẹ Mỹ chú trọng vào hành vi hỗ trợ tự chủ và ấm áp, trong khi ở các nền văn hóa khác như châu Á, xu hướng cha mẹ kiểm soát con cả về hành vi và tâm lý đều chặt chẽ hơn Nghiên cứu này cũng cho thấy sự phản ứng của trẻ trước hành vi của cha

mẹ ở các nền văn hóa là khác nhau Chẳng hạn, HS Trung Quốc, Nga dễ dàng chấp nhận sự kiểm soát tâm lý và hành vi của cha mẹ cao hơn HS cùng tuổi ở Mỹ Ngược lại, tỷ lệ HS có hành vi lệch chuẩn học đường ở Mỹ cao hơn HS có hành vi lệch chuẩn ở một số nước châu Á trên cùng một hành vi kiểm soát, độc đoán của cha mẹ Các nghiên cứu có sử dụng bảng kiểm của Chao (2001), Chen (2002), Vương Cực Thịnh (2008), Kohn (2010/2018) cũng phát hiện những khác biệt văn hóa theo một số khía cạnh Ví dụ, trong khi sự ấm áp, sẵn sàng đáp ứng các nhu cầu của trẻ đều hiện hữu trong tất cả các nền văn hóa đã được khảo sát thì các yếu tố này lại thể hiện không giống nhau Cụ thể, ở các nước phương Tây, việc sẵn sàng đáp ứng nhu cầu của con được đo bằng tần suất các cuộc trò chuyện, các cử động cơ thể (ôm, hôn, vỗ về ) và giọng nói ấm áp, ngọt ngào với con nhiều hơn rất nhiều so với các cha mẹ châu Á (dẫn theo Nguyễn Hồi Loan, 2000) Trong khi đó, các quốc gia châu

Á như Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc, thậm chí là cả Đài Loan, và một số ít ở Hồng Kông, nhận thấy: mặc dù nền kinh tế xã hội đang phát triển và tạo ra những thay đổi cho các nước ở khu vực này nhưng nhiều cha mẹ ở châu Á vẫn ủng hộ quan điểm giáo dục con bằng việc sử dụng uy quyền và các phương pháp độc đoán như đánh đòn, trừng phạt trẻ… (Chao, R K., 1994), (Chen, X., Dong, Q., Zhou, H., 1997), (Chen, F & Luster, T., 2002) Một số nghiên cứu khẳng định rằng không thể phủ nhận được tác động tích cực của sự kiểm soát tâm lý và kiểm soát hành vi từ cha mẹ đến kết quả học tập đạt thành tích cao ở phần lớn học sinh châu Á, bất chấp trẻ có thể phải gánh chịu một số tổn thương về cảm xúc và hành vi (Vu Tú, 2008; Doãn Kiến Lợi, 2017)

Nghiên cứu của Đặng Phương Kiệt (1999) trên 1.266 HS từ 15-18 tuổi tại 4 trường THPT trên địa bàn Hà Nội về sự ảnh hưởng của cách thức ứng xử không phù hợp của bố mẹ đến con cái cho thấy: có 117 trẻ có hành vi lệch chuẩn (chiếm 9,24%), trong đó, chiếm phần lớn là hành vi bỏ học, nói dối, chửi bậy đều có liên quan đến một số yếu tố thuộc về gia đình như cha mẹ thiếu sự gắn kết, quan tâm đến con hay kiểu giáo dục con không phù hợp (dẫn theo Lê Thị Ngọc Lan, 2018) Nghiên cứu của Nguyễn Thị Hoa (2004) khảo sát 290 thanh thiếu niên ở trường Giáo dưỡng số II Ninh Bình về nguyên nhân gây ra hành vi lệch chuẩn cho thấy một kết quả đáng lưu ý Chẳng hạn, ngoài các nhân tố chính như sự lôi kéo của nhóm bạn không chính thức, sự ảnh hưởng của truyền thông, thì một số nhân tố không thuận lợi từ gia đình (như hành vi ứng xử của cha mẹ không phù hợp, quan

hệ cha mẹ không êm ấm, cha mẹ ly hôn, ly thân, bầu không khí tâm lý căng thẳng, lạnh nhạt, sự gắn bó giữa cha mẹ và con cái lỏng lẻo…) đều ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học đường ở con và cách thức làm cha mẹ

Một nghiên cứu khác tại thành phố Hồ Chí Minh (2005) cho biết 19% HS trong diện khảo sát đã từng uống rượu, 16% hút thuốc lá, 11% đã từng đánh nhau, 6% là quan hệ tình dục với bạn học, đều có liên quan đến những đặc điểm gia đình không thuận lợi như cha mẹ thờ ơ, bỏ mặc hoặc cha mẹ quá nuông chiều Bên cạnh

đó, nghiên cứu này cũng chỉ ra sự khác nhau về mối quan hệ giữa cha mẹ và hành vi của con bị chi phối/điều tiết bởi các yếu tố liên quan đến gia đình như tình trạng hôn nhân của cha mẹ, nghề nghiệp của cha mẹ, học lực, giới tính và tính cách của con Một nghiên cứu khác từ Cai, Hardy, Olsen, Nelson & Yamwaki (2013) cho thấy hành vi làm cha mẹ có thể làm tăng hoặc giảm cảm nhận hạnh phúc và hành vi sai lệch của con thông qua chất lượng gắn kết giữa cha mẹ và con Trẻ gắn bó với cha mẹ sẽ có cảm giác tự tin vì cảm nhận được sự hỗ trợ và yêu thương từ cha mẹ,

từ đó dẫn đến gia tăng sự tự tin, tự chủ, kiểm soát cảm xúc và hành vi tốt hơn ở nhà

và ở trường Do đó, sự gắn kết an toàn của trẻ với cha mẹ dự báo những hành vi tích cực và hạn chế những hành vi sai lệch ở thanh thiếu niên (dẫn theo Đào Lan Hương,

2020) Bên cạnh đó, hành vi làm cha mẹ cũng có thể làm tăng hoặc cản trở sự hình thành mối quan hệ gắn kết giữa cha mẹ và con cái Bornstein (2006) cho rằng khi cha mẹ có hành vi hỗ trợ, ấm áp và nhất quán sẽ hình thành mối quan hệ tin cậy, an toàn giữa cha mẹ và con Ngược lại, khi cha mẹ kiểm soát tâm lý và kiểm soát hành

vi của con một cách không phù hợp, sẽ khiến đứa trẻ có ác cảm với cha mẹ, dẫn đến khoảng cách và mất kết nối (gắn bó) với cha mẹ, điều này có thể làm phát sinh hành

vi sai lệch

Tóm lại, các nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường ở châu Âu, châu Mỹ, châu Á hay các nghiên cứu xuyên văn hóa khá là phong phú và đa dạng Mẫu số chung khá tương đồng giữa các nghiên cứu này là đã chỉ ra những hành vi sai lệch trong trường học (như vi phạm quy tắc, nền nếp trong nhà trường, giao tiếp ứng xử, bắt nạt ) đều có liên quan đến các kiểu hành vi làm cha mẹ mà trẻ cho là không phù hợp như hành vi kiểm soát tâm lý quá cao, kiểm soát hành vi quá chặt hoặc quá thấp, hành vi bỏ mặc, thả nổi hoặc quá nuông chiều (hỗ trợ quá thấp hoặc quá cao) Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng đã chỉ ra một số nhân tố có ảnh hưởng/chi phối đến mối quan hệ giữa hành vi làm cha

mẹ và hành vi lệch chuẩn ở con như là yếu tố văn hóa/chủng tộc/vùng miền, sự gắn kết gia đình hoặc một số yếu tố khác như tình trạng hôn nhân của cha mẹ, giới tính, học lực, tính cách của con

Ngược với các nghiên cứu phong phú và đa dạng ở nước ngoài, các nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn học đường tại Việt Nam còn khá ít và mờ nhạt Hành vi làm cha mẹ nếu có được nghiên cứu cũng mới chỉ được xem xét như là một biến số liên quan đến gia đình Một vài nghiên cứu khá gần gũi với đề tài hơn cả là nghiên cứu của Lưu Song Hà (2005) và nghiên cứu của Lê Thanh Hà (2019) Nghiên cứu của Lưu Song Hà tập trung vào cách thức cha mẹ quan hệ với con và hành vi lệch chuẩn của HS THCS; còn nghiên cứu của

Lê Thanh Hà tập trung vào mối quan hệ giữa phong cách giáo dục của cha mẹ và hành vi bắt nạt trong trường học ở HS THCS Cả hai nghiên cứu này đều liên quan đến cha mẹ (phong cách/cách thức cha mẹ quan hệ với con) chứ không nghiên cứu

cụ thể về hành vi làm cha mẹ và ảnh hưởng của hành vi làm cha mẹ đến con Mặt khác, khách thể nghiên cứu là HS THCS Vấn đề nghiên cứu của Lưu Song Hà là khảo sát tất cả các dạng lệch chuẩn (phạm vi khá rộng), trong khi đó, nghiên cứu của Lê Thanh Hà lại chỉ tập trung vào một khía cạnh của hành vi lệch chuẩn học đường là hành vi bắt nạt Như vậy, các nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn của con còn ít và mờ nhạt, đặc biệt chưa

có nghiên cứu nào chỉ ra mức độ ảnh hưởng của cấu trúc làm cha mẹ dựa trên ba khía cạnh: hành vi hỗ trợ, hành vi kiểm soát tâm lý, kiểm soát hành vi đến hành vi lệch chuẩn học đường ở HS, cũng như cơ chế ảnh hưởng của hành vi làm cha mẹ tới hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT Các yếu tố ảnh hưởng tới mối quan hệ giữa hai thành tố này cũng còn ít được quan tâm nghiên cứu Vì vậy, tác giả chờ đợi

rằng việc nghiên cứu “Mối quan hệ giữa hành vi lệch chuẩn học đường ở học sinh

trung học phổ thông và hành vi làm cha mẹ” có thể góp phần hoàn thiện hơn về mặt

lý luận, cũng như xác định được mức độ tác động của các kiểu hành vi làm cha mẹ đến hành vi lệch chuẩn học đường ở HS THPT tại Việt Nam Từ đó, đề xuất một số kiến nghị giúp cha mẹ có hành vi giáo dục, ứng xử với con một cách tích cực, phù hợp, góp phần hạn chế hành vi lệch chuẩn nói chung, lệch chuẩn học đường ở lứa tuổi HS THPT nói riêng

1.3 Tổng quan nghiên cứu về phương pháp kiểm tra, đánh giá hành vi làm cha mẹ và hành vi lệch chuẩn ở thanh thiếu niên

1.3.1 Các nghiên cứu về phương pháp kiểm tra, đánh giá hành vi làm cha

mẹ

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, dù có nhiều phương pháp khác nhau để khảo sát hành vi làm cha mẹ, nhưng việc đo lường hành vi làm cha mẹ thông qua khảo sát bằng bảng hỏi vẫn là một phương pháp kinh tế, phổ biến và khả thi hơn cả để các nhà nghiên cứu nắm bắt một phạm vi rộng hơn các hành vi nuôi dạy con cái của cha mẹ (Ramey, 2012; Taber, 2010; McKee và cộng sự, 2013)

Điểm luận các nghiên cứu về vấn đề này cho thấy hiện có hàng trăm thang đo

về hành vi làm cha mẹ Các nghiên cứu đã cố gắng mô hình hóa các hành vi làm cha mẹ (dựa trên bảng nghiên cứu tự báo cáo của cha mẹ và báo cáo của con về cha mẹ) thông qua các thang đo nhằm khắc họa chân dung hành vi của cha mẹ trong mối liên hệ với hành vi của con như thế nào Với số lượng lớn các công cụ đo lường như vậy cho thấy sự hứng thú và quan tâm mãnh liệt của các nhà khoa học về cách thức làm cha mẹ trong quá trình hình thành hành vi, nhân cách cho con

Dưới đây chúng tôi khái quát một số bảng hỏi và các khía cạnh cơ bản của từng bảng hỏi (mà không đi sâu phân tích kết quả nghiên cứu của các thang) thường được sử dụng nhiều nhất trong các nghiên cứu về cha mẹ và các vấn đề của con vì tính hợp lý và độ tin cậy đảm bảo của các thang đo

Bảng 1.1 Các nghiên cứu về mô hình hành vi làm cha mẹ

TT

Tên tác

giả/năm công

bố

1.3.1.1 Các nghiên cứu trong giai đoạn từ 1960-1990:

1 Schaefer E.S

& Bell R.Q

(1958)

Thang đo “Công

cụ nghiên cứu thái

độ của cha mẹ”

(Parental Attitudes Research Instrument)

Thang đó tập trung vào 3 yếu tố:

- Sự kiểm soát độc đoán

(Parental Attitudes Research Instrument)

Những nỗ lực đầu tiên phải kể đến là nghiên cứu của Schaefer (1959) Mô hình mà Schaefer đưa ra có hai nhóm hành vi làm cha mẹ đối lập: thương yêu, ấm áp so với thù địch và hỗ trợ tự chủ so với kiểm soát độc đoán Mô hình này về sau đã được khái quát hóa thành ba khía cạnh chính: (1) Sự ấm áp (các sắc thái tình cảm của cha mẹ, sự tham gia, hỗ trợ, chu đáo, chấp nhận); (2) Sự thù địch (những biểu hiện của

sự khắc nghiệt, sự cáu kỉnh, xâm phạm); (3) Sự kiểm soát độc đoán, từ

những hình phạt thể xác đến kiểm soát lỏng lẻo (bỏ mặc, không quan tâm)

3 Slater (1962) Cách thức làm

cha mẹ (How to become a parent)

Tập trung vào hai khía cạnh là:

- Sự ấm áp, tình cảm

- Sự kỷ luật gây ức chế

4 Becker (1964) Chiến lược hướng

tới cảm xúc (love oriented)

“Chiến lược khẳng định quyền lực”

(Power assertive)

Tập trung vào ba trục:

- Nồng ấm/yêu thương >< Thù địch, hắt hủi;

- Hạn chế/Chi phối><Khoan dung, chủ động;

- Dửng dưng >< Kích thích lo âu

5 Baldwin

(1965)

Đánh giá mô hình làm cha mẹ

(Review of parenting

patterns)

Dựa trên 3 khía cạnh hành vi là sự ấm

áp, sự độc đoán, sở hữu và tính dân

Tập trung vào hai khía cạnh là hỗ trợ

tự chủ và kiểm soát (kiểm soát trên:

khắc nghiệt; kiểm soát dưới: lỏng lẻo)

mẹ (Child Report of Parental Behavior

mẹ (Parenting Dimensons

Gồm bốn phép đo lường:

- Sự hỗ trợ của cha mẹ

- Thực hiện việc kiểm soát con

- Tính kỷ luật