Sân khấu như là một hệ thống văn hoá ppt

Sân khấu một mặt là một hệ thống văn hóa như những hệ thống khác, nghĩa là nó cũng mang lại hiệu năng chung như mọi hệ thống khác, nhưng hiệu năng mà qua đó người ta xác định được một hệ

Sân khấu có mặt trong mọi nền văn hóa khác nhau: trong cái xã hội được gọi là nguyên thủy, dù là nông nghiệp hay trồng trọt săn bắn, bắt cá1; trong những nền văn minh cổ phương Đông như Ba Tư hay Thổ, Ấn Độ, hay Mã Lai, Nhật Bản hay Trung hoa2, và trong cả hai vùng văn hóa toàn phương Tây, nơi chúng ta luôn gặp một hình thức sân khấu trong từng nền văn hóa

Khi mở rộng hơn nữa những hiện tượng văn hóa, sân khấu luôn được chú ý trong quá trình nghiên cứu những nền văn hóa, ít được biết đến và như một yếu tố không thể bỏ qua được, nó luôn phải đương đầu với những lý do khác nhau nhất Chẳng hạn, khả năng sáng tạo đặc biệt của con người về mặt nhân học, được xem như bản chất giống loài3; các nhà xã hội học thì quan tâm tới vị trí đặc biệt của con người như là một bản chất xã hội4, còn các nhà tâm lý học thì chú ý tới sự thể hiện tâm lý đặc thù của nó

Dưới góc độ văn hóa học thì sân khấu trước hết cũng là một hệ thống văn hóa có thể như những hệ thống khác Chẳng hạn, cày cấy, săn bắn, xây nhà, lập xưởng, rèn vũ khí, may mặc, buôn bán, hệ thống quan hệ xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, ngôn ngữ, pháp luật… đều có thể làm nên một thành tố cấu thành cái tổng thể mà ta gọi là văn hóa Tuy vậy, sân khấu lại không thuộc vào những hệ thống văn hóa vững chắc mà chức năng của nó là thỏa mãn những nhu cầu thể xác sơ đẳng, nên một thực tế hiển nhiên là, gần như trong tất cả những nền văn hóa quen thuộc với chúng ta, sân khấu luôn thuộc về những hệ thống cấu thành từ những đặc trưng riêng của nó Và điều đó đòi hỏi một sự giải thích dưới góc độ văn hóa học

Sân khấu một mặt là một hệ thống văn hóa như những hệ thống khác, nghĩa là nó cũng mang lại hiệu năng chung như mọi hệ thống khác, nhưng hiệu năng mà qua đó người ta xác định được một hệ thống văn hóa Mặt khác, sân khấu còn là một hệ thống văn hóa đặc thù (nguyên văn chữ La tinh: sui geneis), khác

biệt với những hệ thống văn hóa khác nhờ hiệu năng đặc trưng mà chỉ riêng sân khấu mới có

Đại thể chúng ta hiểu văn hóa là tất cả những gì được con người sáng tạo nên, để đối lập với tự nhiên là phần của thế giới không do bàn tay con người tạo dựng6 Con người hiện nay về cơ bản là sống trong một thế giới của những ý nghĩa7, một thế giới mà trong đó tất cả những gì con người nhận thức được sẽ được nhận thức từ một cái signifiant (tiếng Pháp trong nguyên bản, cái biểu đạt, còn gọi là cái năng biểu – ND) đối với cái được biểu đạt Sigifié (tiếng Pháp trong nguyên bản, cái được biểu đạt, còn gọi là cái sở biểu – ND), một thế giới mà tất cả những gì con người tạo ra đều có ý nghĩa với người tạo ra cũng như với cả người khác Cùng với sự sáng tạo ra một tiếng động, một hành động, một vật thể hay một tập quán là đồng thời có một ý nghĩa cũng được sản sinh Một hiệu năng chung nhất được tạo ra bởi mọi hệ thống văn hóa và xác định những hệ thống văn hóa đó,

vì thế chúng ta có thể xác định hiệu năng đó như là một hệ thống văn hóa như những hệ thống văn hóa khác nói chung cùng có chức năng tạo ra ý nghĩa

Bây giờ những hệ thống văn hóa tạo ra không phải những ý nghĩa đơn thuần – một ý nghĩa rất có thể là một mâu thuẫn tự thân – mà thường là một cái gì

đó có thể nhận thức được bằng các giác quan Một tiếng động, một hành động, những đồ vật thường gắn với một nền văn hóa mà chúng được sản sinh và kèm theo một ý nghĩa nhất định Việc tạo ra một ý nghĩa như vậy thường diễn ra nhờ sự nảy sinh những ký hiệu10

Theo Morris11, một ký hiệu bao gồm ba thành tố cơ bản và không thể chia nhỏ nữa là: Phương tiện mang ký hiệu, cái được biểu đạt – cái biểu đạt (Designat – Denotat) và sự giải nghĩa Từ ba thành tố này, Morris dẫn ra ba cặp quan hệ: 1 – Quan hệ của ký hiệu với những phương tiện mang ký hiệu khác, như là chiều cú pháp của ký hiệu, 2 – Quan hệ của ký hiệu với những đối tượng chung của nó như

là chiều ngữ nghĩa của ký hiệu, 3 – Quan hệ giữa ký hiệu với người sử dụng ký

hiệu như chiều thực dụng của ký hiệu Quá trình trong đó ký hiệu được mang một

ý nghĩa (Semiose) được diễn ra trong chính ba chiều này, còn sản phẩm của nó, tức là ý nghĩa, vì thế chỉ có thể được hiểu, được diễn tả tương ứng trong khoảng ba chiều ấy Ý nghĩa chỉ xuất hiện, một khi ký hiệu được người sử dụng thiết lập được mối quan hệ bên trong giữa chúng Chúng sẽ khác đi nếu như ký hiệu a) được chêm vào trong mối tương quan với các ký hiệu khác, hoặc b) đặt quan hệ với cái gì khác, hoặc c) được sử dụng bởi một người sử dụng khác Nếu một trong

ba chiều biến đổi thì ý nghĩa của ký hiệu cũng được thay đổi Vì vậy, ý nghĩa cũng

là một phạm trù ký hiệu học

Với đặc điểm này, người ta có thể hiểu được một thực tế hiển nhiên là những người khác nhau có thể gán cho cùng một ký hiệu những ý nghĩa rất khác nhau

Trong phạm vi một nền văn hóa chúng ta có thể thấy rằng những ký hiệu của nền văn hóa này sẽ được đặc trưng ý nghĩa đối với mọi người sử dụng ký hiệu Những ký hiệu mang một phần ý nghĩa tương đối cố định, bắt buộc và chung với tất cả, được gọi là cái biểu đạt Ngoài ra, những thành phần ý nghĩa có thể được thêm vào, được gọi là cái hàm nghĩa (konnotation)12 thì có thể là chung với những nhóm người rất khác nhau, và sự biến đổi chung là không mạnh và nhanh bằng cái biểu đạt13

Ý nghĩa vì thế luôn được hiểu như một phức thể bao gồm một phần khách quan được coi như liên chủ thể trong nền văn hóa liên quan và một phần gồm những chủ quan rất khác nhau

Dù là thành phần ý nghĩa mang tính chất biểu đạt hay tính hàm nghĩa thì chúng cũng đều có lịch sử của nó; nó là sự kết tụ của kinh nghiệm mà những thành viên của nền văn hóa này trong các vai trò khác nhau đã tạo nên Những thành viên có thể là một tầng lớp xã hội, một nhóm người xác định, một gia đình hay

một cá nhân Ý nghĩa luôn mang tính lịch sử và có vòng đời của nó Điều này đặc biệt đúng với cái hàm nghĩa

Một nền văn hóa mà một mặt, xác định và giới hạn được chính xác những khả năng của kinh nghiệm đối với những nhóm khác nhau (chẳng hạn trẻ em – người lớn, người trưởng thành – người già cả; phụ nữ – nam giới; thành viên bộ lạc – tù trưởng; tín đồ theo đạo saman – người không theo đạo saman…), mặt khác,

tự giác không theo những ảnh hưởng ngoại lai, thì những ý nghĩa được tạo ra từ những hệ thống văn hóa khác nhau của nền văn hóa đó sẽ chứng tỏ được tính ổn định và đồng nhất cao Ngược lại, nếu hoặc điều chỉnh những khả năng của kinh nghiệm đối với những cá nhân riêng lẻ hay một nhóm người không phải bằng mệnh lệnh nghiêm khắc, hoặc cho phép cũng như tạo ra những cuộc tiếp xúc thường xuyên với những nền văn hóa khác nhau thì sẽ biểu thị tính bất ổn định và không đồng nhất của những ý nghĩa cấu thành nó Vì một nền văn hóa như thể không thể được hòa hợp ít nhất với ý nghĩa chung, nên một mặt nó sẽ khảo sát trước tiên sự phân tác phức thể ý nghĩa thành cái biểu đạt và cái hàm nghĩa – điều

mà trong nền văn hóa với những ý nghĩa ổn định và đồng nhất thường không liên quan đến, vì ký hiệu phát sinh từ một hệ thống văn hóa thường có một phức thể ý nghĩa hoàn chỉnh – và từ tất cả những tình huống có thể có lọc ra những tình huống trong đó chỉ có thể xem là cái biểu đạt, hoặc cái biểu đạt gắn với cái hàm nghĩa nhất định Mặt khác, số lượng giới hạn của những ý nghĩa (ý nghĩa ở đây được hiểu là một hợp thể của cái biểu đạt và cái hàm nghĩa) sẽ được chọn sao cho tất cả chúng đều phải tương đương và bắt buộc, vì chúng sẽ phải mang những giá trị cơ bản của nền văn hóa này 14

Đối với hai kiểu văn hóa này – cũng như với tất cả những kiểu hỗn hợp khác của hai kiểu đó – thì ý nghĩa một mặt được tạo ra từ những hệ thống phân tầng khác nhau của nó, mặt khác được đặc trưng bởi mức độ tính ổn định và bắt buộc của nó cả hai đều có tính lịch sử riêng

Những ý nghĩa được tạo ra từ một hệ thống văn hóa đều là những ý nghĩa không tách rời nhau mà thường có những mối quan hệ không chỉ giữa chúng với nhau mà còn với những ý nghĩa được tạo bởi những hệ thống nhỏ của các nền văn hóa khác Những mối quan hệ này được thiết lập không tùy tiện mà theo những quy tắc nhất định15 trên cơ sở của một mã16

Mã được hiểu một cách khái quát, là một hệ thống quy tắc đối với việc tạo

ra và giải thích những ký hiệu, cũng như mối quan hệ giữa các ký hiệu Ý nghĩa chung luôn xuất hiện trong một nền văn hóa một khi những thành tố của nó được xác lập theo một mã nào đó để hình thành nên nền văn hóa đó Còn những ý nghĩa

bị phân kỳ xuất hiện khi những nhóm người khác nhau đã sử dụng những mã khác nhau đối với cùng một ký hiệu

Chúng ta còn phải phân biệt cái gọi là mã bên trong và mã bên ngoài Những mã bên trong nằm ở từng hệ thống văn hóa, trong trường hợp cực hạn như trong một tác phẩm nghệ thuật độc lập chẳng hạn17 nó còn là cơ sở sự hình thành của hệ thống đó Còn mã bên ngoài thì nằm ở nhiều, thậm chí ở tất cả mọi hệ thống của nền văn hóa

Mã bên trong của một hệ thống văn hóa xác lập a) sự hình thành vật chất nào được xem như những đơn vị mang nghĩa, tức là những ký hiệu của hệ thống này, b) ở những đơn vị được đồng nhất hóa theo cùng một cách và có thể kết hợp lại với nhau theo những điều kiện nào đó (mã cú pháp), c) ở những đơn vị này thì

*/ trong mối quan hệ của những ngữ đoạn (syntagma) có thể khác nhau, hoặc là */ được tạo ra có thể tách khỏi những hoàn cảnh nào đó (mã ngữ nghĩa), d) bởi những ai có thể sử dụng những đơn vị này trong những tình huống và với những điều kiện nào đó (mã thực dụng)

Chẳng hạn mã của một trong ngôn ngữ Đức, Anh, Trung hoa xác lập ở a)

sự hình thành về mặt ngữ âm nào như những đơn vị ý nghĩa nhỏ nhất, chính là

được đồng nhất với từ của ngôn ngữ này, b) sự kết hợp có thể được của những từ này nhằm tạo thành những ngữ đoạn (syntagma), c) sự sắp xếp của những cái được biểu đạt cho những ký hiệu ngữ âm này như một ý nghĩa cả về từ vựng lẫn văn cảnh, d) những khả năng sử dụng các diễn đạt (ngữ đoạn) Cả việc tạo thành lẫn việc nhận hiểu một thông báo trong một ngôn ngữ đều thực hiện trên một cơ sở của một mã mà chúng ta sẽ gọi là mã bên trong của ngôn ngữ này Một điều tương

tự diễn ra đối với mọi hệ thống văn hóa: quá trình tạo nghĩa được xác lập trên cơ

sở một mã bên trong đặc trưng và chính mã này nằm trong phần cơ bản của việc hình thành và giải thích những ký hiệu

Nếu những mã này được sắp đặt cái nọ với cái kia như một siêu mã, và siêu mã này làm cơ sở cho việc hình thành và giải thích hệ thống quy tắc hóa của

nó, sao cho những ý nghĩa được tạo ra bởi những hệ thống văn hóa riêng rẽ, trong chức năng và ý nghĩa của nó đối với văn hóa tổng thể bây giờ chỉ có thể được hiểu trên một cấp độ lý giải bậc hai, tức là trên cơ sở của siêu mã, thì chúng ta gọi là một mã bên ngoài Lévi – Strauss chẳng hạn đã chứng minh những mã của những

hệ thống văn hóa rất khác nhau như ngôn ngữ, quan hệ họ hàng, quy định hôn nhân, tập quán ăn uống và những huyền thoại của các bộ lạc ở Nam Mỹ, tất cả đều được cấu tạo theo một mã chung, là cơ sở cho tất cả18

Ý nghĩa của những ký hiệu hay tương quan của những ký hiệu được sản sinh từ một hệ thống văn hóa, vì vậy chỉ có thể được tạo thành một cách phong phú nếu như cả mã bên trong của hệ thống này lẫn mã bên ngoài có cơ sở ở hệ thống này hay hệ thống khác được vận dụng

Những mã có cơ sở ở những hệ thống văn hóa khác nhau thì tính ổn định cũng khác nhau trong từng nền văn hóa riêng biệt Chẳng hạn trong khu vực văn hóa của chúng ta (Đức – ND) thì mã cú pháp của ngôn ngữ rất ổn định Qua nhiều thế kỷ nó chỉ thay đổi chút ít Trong khi đó thì mã quy định những tập quán ăn

mặc – thời trang – lại thường xuyên thay đổi, đặc biệt trong những thập niên gần đây

Tính ổn định tiềm năng của một mã được xác lập trên những điều kiện lịch

sử của nó Những điều kiện này lại dựa trên mối quan hệ biện chứng giữa mã và cái thông điệp mà nó thông báo19 Trên cơ sở những mã mà ý nghĩa sản sinh và từ

đó hình thành những thông điệp Những thông điệp hình thành theo cách này rất

có thể cần sự thay đổi kết cấu của những mã làm cơ sở của nó Sự thay đổi kết cấu của mã, đến lượt nó lại tạo ra những ý nghĩa mới, rồi từ những ý nghĩa mới này lại hình thành những thông điệp mới…

Mã thiên văn ở châu Âu thế kỷ XVI đã thấy trước được khả năng của một thông điệp rằng mặt trời quay quanh trái đất Thông điệp này, một mặt đã được hình thành trên cơ sở những mã bên trong của thiên văn học, mặt khác nó còn có thể dựa trên cơ sở những mã bên ngoài của thần học, được hình thành từ toàn bộ đời sống xã hội thời kỳ đó, thường ban phát những tín điều rằng con người như một bản sao của Thượng đế, nằm ở trung tâm của sự sáng tạo

Để tiến tới cái thông điệp mới mẻ được hình thành trên cơ sở của mã thiên văn học, xem trái đất quay xung quanh mặt trời, trước tiên phải biến đổi chính mã này Tuy vậy, vì chính trong quá trình này, mã bên trong thiên văn học và mã bên ngoài thần học lại nảy sinh mâu thuẫn Xuất hiện một thử nghiệm thoạt đầu là vô

bổ, thay đổi cấu trúc của mã thiên văn lạc hậu và cần thiết phải thay đổi mã bên ngoài của thần học sao cho một mặt cái thông điệp cho rằng con người là bản sao của thượng đế chứng tỏ sự đúng đắn của nó, mặt khác, cái thông điệp phát sinh từ

đó và đến nay đã không còn đúng đắn nữa cho rằng có thể xem con người như một trung tâm sáng tạo thực tế chứ không chỉ về mặt tinh thần, cái thông điệp đó đến lúc phải xem xét lại Những thay đổi cấu trúc được đưa ra theo kiểu như thế đối với mã bên trong của thần học sẽ phải – vì nó đồng thời cũng lại là mã bên ngoài với những hệ thống văn hóa khác – dẫn tới sự thay đổi kết cấu của nó sao cho từ

đó những ý nghĩa mới sẽ được sản sinh và từ đó mà những thông điệp được hình thành Những thông điệp này rốt cuộc sẽ dẫn tới sự thay đổi hệ thống thần học trong chức năng của nó như là một mã bên ngoài đối với toàn thể nền văn học được nói đến

Hệ thống những mã khác nhau tồn tại trong một nền văn hóa cũng thể hiện một cấu trúc năng động trong đó sự thường xuyên thay đổi có thể sẽ dẫn đến sự tổ chức lại toàn thể cấu trúc cũ Những mã đối với những hệ thống văn hóa có thể là

mã bên trong hoặc là mã bên ngoài, và những ý nghĩa sản sinh từ đó, vì thế, chỉ có thể hiểu và mô tả trong những điều kiện lịch sử của từng mã một

Sân khấu được xem như một hệ thống văn hóa như những hệ thống khác, thực hiện chức năng chung nhất của nó là tạo ra những ý nghĩa trên nền tảng một

mã bên trong Mã này sẽ bao gồm: a) Những gì có thể được xem như đơn vị mang

ý nghĩa – ký hiệu – của sân khấu, b) những gì mà ký hiệu này, trong những hoàn cảnh nào đó có thể được kết hợp với nhau và c) những ý nghĩa của những ký hiệu này có thể α)được kèm theo trong những văn cảnh nhất định và ß) trong chừng mực nào đó, có thể tách biệt nhau Ngoài ra, mã sân khấu dù trong sự hình thành hay trong sự lý giải những ký hiệu cũng như sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các ký hiệu đều có thể phải phụ thuộc vào những quy tắc của một trong những mã bên ngoài

Từ đó vấn đề được đặt ra là, chừng nào sân khấu còn là một hệ thống văn hóa như các hệ thống khác thì điều đó cũng có nghĩa là phải coi nó như một hệ thống văn hóa suigeneris (đặc thù) Vì mã bên trong của sân khấu từ đó có thể tự cấu thành như một mã đặc thù, khác hẳn với những mã khác của văn hóa, và đối với quá trình tạo nghĩa, nó có những ký hiệu đặc thù, những quy tắc võ đoán, ngữ nghĩa và cú pháp đặc thù

Trước khi đi vào phân tích và thảo luận chi tiết về những tính chất đặc biệt của mã sân khấu, chúng ta thử tìm hiểu xem do đâu có sự khác nhau đó, khi đặt nó trong mối tương quan với những mã bên trong đặc trưng của các hệ thống văn hóa khác

Chúng tôi cho rằng mọi hệ thống văn hóa đều có chức năng tạo nghĩa Những hệ thống văn hóa riêng lẻ sẽ thực hiện chức năng này một cách hiển nhiên hoàn toàn khác nhau vì một thực tế là chúng phải thực hiện những mã bên trong riêng cho từng hệ thống Chẳng hạn, trong lúc tôi xem Tiếng đập/Búa chỉ như là một ký hiệu chỉ đồ vật mà tôi có thể dùng để đóng cái đinh vào tường, thì tôi sẽ không còn xem cái búa đồ vật chỉ là một ký hiệu nữa, nếu thực tế tôi đang muốn đóng cái đinh vào tường mà cần đến nó trong chức năng đóng đinh của nó Vì đồ vật cái búa, với những đặc tính vật chất cụ thể, biểu thị một chức năng nhất định, nên tôi có thể cần đến nó ở mức độ mà chức năng này cho phép Chức năng ký hiệu ở đây có xem như một tiền đề, điều kiện cho chức năng sử dụng Với cặp tương quan Tiếng đập/Cái búa thì trái lại tôi không thể đóng được cái đinh nào hết Bởi vì tiếng đập ở đây chỉ được dùng với chức năng như là một ký hiệu chứ không phải với chức năng sử dụng

Vì vậy chúng ta cần phân biệt về nguyên tắc những hệ thống văn hóa mà những ký hiệu của nó biểu thị một chức năng sử dụng nhất định và những hệ thống văn hóa khác mà những ký hiệu của nó không biểu thị chức năng sử dụng Thuộc về nhóm hệ thống đầu là ăn mặc, máy móc, dụng cụ, vũ khí, nhà cửa… Còn thuộc nhóm thứ hai là ngôn ngữ, ký hiệu giao thông, ký hiệu điệu bộ, phong tục tôn giáo, hội họa, sân khấu…

Tuy vậy lại cũng có những hệ thống văn hóa mà ký hiệu của nó không biểu thị một chức năng sử dụng, sẽ xác lập với chức năng tạo nghĩa của nó một nhóm hoàn toàn không đồng đẳng Về phương diện này, có thể dẫn ra làm thí dụ cho mối tương quan đối lập giữa ký hiệu ngôn ngữ của thơ ca với những ký hiệu ngôn ngữ