PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG CANH TÁC BỀN VỮNG GÓP PHẦN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP Trần Thanh Sơn* Trường Đại học An Giang Tóm tắt Môi trường sản xuất nông nghiệp là vấn đề được c
Trang 1PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG CANH TÁC BỀN VỮNG GÓP PHẦN
BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
Trần Thanh Sơn*
Trường Đại học An Giang
Tóm tắt
Môi trường sản xuất nông nghiệp là vấn đề được cần quan tâm giải quyết trong quá trình thâm canh sản xuất nông sản để hạn chế sự thoái hóa môi trường sản xuất, suy giảm nguồn tài nguyên đất, tài nguyên nước và mất cân bằng hệ sinh thái nông nghiệp Việc nghiên cứu phát triển hệ thống canh tác bền vững sẽ góp phần vào việc bảo vệ môi trường sản xuất nông nghiệp Trong thời gian qua việc ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào thâm canh sản xuất nông sản đã đóng góp to lớn vào việc đáp ứng nhu cầu lương thực và thực phầm tiêu dùng của dân số gia tăng Những nghiên cứu ứng dụng công nghệ sinh học chọn tạo giống cây trồng và ứng dụng các chế phẩm sinh học trong kỹ thuật canh tác
sẽ đóng góp to lớn vào sự phát triển hệ thống canh tác bền vững, nâng cao chất lượng sản phầm và bảo vệ môi trường trong thời gian tới
I Đặt vấn đề
Vấn đề quan trọng của việc bảo vệ
môi trường sống và môi trường sản xuất
phục vụ phát triển kinh tế xã hội đã được
đề cập trong luật bảo vệ môi trường, luật
đa dạng sinh học Nghị quyết số
41-NQ/TW của Bộ Chính trị (khóa IX) về
bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy
mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất
nước giúp định hướng phát triển kinh tế
xã hội của Việt Nam
Ở lĩnh vực sản xuất nông nghiệp,
quá trình thâm canh để gia tăng sản lượng
nông nông sản, con người luôn khai thác
nguồn tài nguyên tối đa để tạo ra sản
phẩm phục vụ nhu cầu cuộc sống Trong
quá trình đó, nếu không có những giải
pháp để phục hồi sẽ gây ra sự thoái hóa
môi trường sản xuất; ảnh hưởng tác động
trở lại là làm giảm nguồn tài nguyên đất, tài nguyên nước và mất cân bằng hệ sinh thái nông nghiệp Việc xây dựng và phát triển hệ thống sản xuất nông nghiệp thích hợp sẽ góp phần bào vệ môi trường ở tỉnh An Giang và đồng bằng sông Cửu Long trong thời gian tới
II Một số vấn đề về hệ thống sản xuất nông nghiệp bền vững
Nghiên cứu hệ thống nông nghiệp
là tìm hiểu những ảnh hưởng tương tác xảy ra giữa các hệ thống ở dạng dòng năng lượng, vật chất và trao đổi thông tin Nghiên cứu khoa học về mối tương quan giữa con người và môi trường sống báo gồm môi trường tự nhiên và môi trường
xã hội Việc phân tích đánh giá toàn diện
hệ thái nông nghiệp luôn được các nhà khoa học quan tâm nghiên cúu nhằm giúp
Trang 2việc sử dụng hợp lý, có hiệu quả tài
nguyên thiên nhiên, đồng thời giúp cho
người nông dân có nguồn thu nhập ổn
định đối với những biến động của thị
trường Một hệ sinh thái nông nghiệp bền
vững được đánh giá dựa trên các tiêu chí:
- Sức sản xuất (productivity): sản
phầm đầu ra của một hệ thống, còn được
gọi là giá trị sản phẩm
- Tính thích nghi (adaptability):
khả năng của một hệ thống đáp ứng lại sự
thay đổi của môi trường để duy trì sự tồn
tại, đặc trưng bằng hệ số thích nghi
- Tính ổn định (stability): mức độ
của sức sản xuất để duy trì sự ổn định khi
môi trường biến đổi, đặc trưng bằng hệ số
ổn định
- Tính bền vững (sustainability):
khả năng của một hệ thống duy trì sức sản
xuất trong điều kiện môi trường bất lợi
- Tính tự chủ (autonomy): phạm vi
của một hệ thống tồn tại phụ thuộc vào hệ
thống khác bên ngoài sự kiểm soát của
nó
- Tính công bằng (equitability): sự
phân phối công bằng lợi ích của hệ sinh
thái cho con người trong chuỗi giá trị như
sản phẩm, sản lượng, lợi tức, tài
nguyên…
- Tính đoàn kết (solidarity): khả
năng quản lý hệ thống nông nghiệp và hệ
thống xã hội
- Tính đa dạng (diversity): đa dạng
các thành phần khác nhau trong một hệ
thống
- Đời sống (life): đời sống người dân nông thôn bền vững sẽ bảo đảm tính bền vững của hệ thống sản xuất nông nghiệp, tăng sức sản xuất để đầu tư phát triển và khai thác nguồn tài nguyên lâu dài
Tính bền vững của một hệ thống nông nghiệp cũng tùy thuộc vào trình độ quản lý của con người đối với những thành phần trong hệ thống đó như quản lý tài nguyên đất, quản lý tài nguyên nước, quản lý tài nguyên sinh học, quản lý hợp phần kỹ thuật, quản lý sản xuất, quản lý chế biến và bảo quản sản phẩm và thị trường sản phẩm
Các yếu tố trở ngại đối với hệ thống sản xuất nông nghiệp bền vững thường gặp là sự không ổn định của thị trường tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp ảnh hưởng đến đời sống con người; sự thiếu kiến thức về kỹ thuật, kiến thức kinh tế để tăng năng suất, chất lượng, giảm giá thành sản xuất và sức cạnh tranh sản phẩm nông nghiệp
Con người là yếu tố quan trọng của hệ sinh thái nông nghiệp, tạo ra sự khác biệt giữa hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái phát triển để sản xuất ra sản phẩm cho nhu cầu ngày càng cao của xã hội Nhưng con người không những bị chi phối bởi các yếu tố tự nhiên mà còn ảnh hưởng bởi các yếu tố xã hội Sự kết hợp nghiên cứu giữa các ngành khoa học
tự nhiên, khoa học xã hội và khoa học công nghệ sẽ giúp giải quyết những trở ngại trong sản xuất Tiếp cận phương pháp phân tích hệ sinh thái dựa trên nền tảng sinh thái nhân văn sẽ giúp đánh giá
Trang 3tính bền vững của một hệ thống nông nghiệp
Kết quả nghiên cứu về hệ thống canh tác ở tỉnh An Giang cho thấy có nhiều mô hình sản xuất đa canh mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với độc canh cây lúa Thí dụ mô hình một số loại hoa màu ngắn ngày phổ biến được trồng luân canh trên nền lúa như bắp, đậu xanh, đậu nành, đậu phộng, mè, rau hoa các loại v.v…; mô hình đa canh kết hợp trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản và năng lượng biogas giúp sử dụng hiệu quả phụ phẩm nông nghiệp và tiết kiệm năng lượng; mô hình xen canh cây trồng trong các vườn cây ăn trái, cây lâm nghiệp giúp cho nông dân có nguồn thu nhập thường xuyên và ổn định
III Công nghệ sinh học và sự phát triển hệ thống sản xuất nông nghiệp bền vững
Ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào thâm canh sản xuất cây trồng trong thời gian qua đã đóng góp to lớn vào việc đáp ứng nhu cầu lươnmg thực và thực phầm tiêu dùng của dân số gia tăng Việc nghiên cứu ứng dụng công nghệ sinh học chọn tạo giống cây trồng và ứng dụng các chế phẩm sinh học trong kỹ thuật canh tác
sẽ đóng góp vào sự phát triển hệ thống canh tác bền vững, nâng cao chất lượng sản phầm và bào vệ môi
trọng đối với sản xuất nông nghiệp ở trên thế giới vì đóng góp vào các mục tiêu tăng năng suất cây trồng tăng phầm chất nông sản, tăng tính kháng sâu bệnh, kháng cỏ dại, chống chịu được điều kiện
bất lợi của môi trường và ứng phó sự biến đổi khí hậu Diện tích cây trồng ứng dụng công nghệ sinh học trên thế giới từ năm
1996 - 2009 ngày càng có khuynh hướng gia tăng; diện tích đạt 102 triệu ha gieo trồng với 10,3 triệu nông dân của 22 quốc gia tham gia Những lợi ích chọn giống cây trồng mang lại đang được các nhà khoa học nghiên cứu phát triển tương lai như sản xuất giống cây trồng năng suất cao và phầm chất cao hơn như giống lúa C4, cây ăn trái, bắp lai, khoai, đậu xanh, đậu nành, đậu phộng và các loại rau; sản xuất giống cây trồng thực phẩm dinh dưỡng như giống lúa giàu protein, Vitamine A, Fe, Zn cung cấp cho 70% dân nghèo thiếu dinh dưỡng sống ở Châu
Á với lúa là thực phẩm chính Việc xác dịnh được các gen mục tiêu đã tạo ra nhựng sản phẩm công nghệ cao đã đống
góp tích cực trong sản xuất như gen fgr điều khiển tính trạng mùi thơm, gen psy tạo ra giống lúa giàu vitamine A, gen Alt3
chịu được phèn nhôm, gen kháng bệnh
cháy bìa lá lúa Xa5, gen kháng rầy nâu Bph-10, gen Cry1Ac kháng sâu bông vải,
gen Sub1 IR64 của cây lúa chịu ngập nước…
Chế phẩm sinh học ứng dụng vào
kỹ thuật canh tác cây trồng giùp phân hủy các chất hữu cơ, phế phầm nông nghiệp làm sạch môi trường; cung cấp các chất dinh dưỡng đa lượng và vi lượng làm tăng năng suất và chất lượng nông sản phẩm; cân bằng hệ vi sinh vật đất và phát triển vi sinh vật có ích Các chế phầm sinh học ứng dụng phồ biến hiện nay như phân sinh học với các loài vi sinh vật
Trang 4chuyển hóa các phế thải hữu cơ thành
phân bón (Trichoderma reesei, Aspegillus
sp., Paeceilomyces sp., Aspegillus Niger,
Trichurus spiralis, Chetomium sp.,
Penicillium sp.); chế phầm thuốc sinh học
với các loài vi sinh vật đối kháng
(Trichoderma sp, Metarhizium
anisopliae, Beauveria bassiana, Bacciluss
thunringiensis, Streptomyces avermitilis,
Streptomyces jingangiesis; chế phầm sinh
học cải tạo đất với các loài vi sinh vật
phân hủy chất hữu cơ, kim loại nặng
(Trichoderma sp., Streptomyces sp.,
Bacillus sp, Pseudomonas sp.)…
Ứng dụng công nghệ sinh học tạo
ra các giống cây trồng, chế phầm sinh học
hữu ích sẽ giúp tăng năng suất và chất
lượng sản phầm, giảm chi phí sản xuất,
tăng thu nhập và duy trì cân bằng hệ sinh
thái nông nghiệp
Công việc quan trọng nhất để phát triển hệ thống canh tác bền vững góp phần bảo vệ môi trường sản xuất nông nghiệp trong tương là vai trò vai trò của giáo dục đại học giúp mang lại sự chuyển biến nhận thức về bảo vệ môi trường; đa dạng sinh học; nghiên cứu tìm hiểu hiiểu được những tác hại hiện tại và tương lai của sự ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đối với sức khỏe con người, đời sống xã hội và sự phát triển bền vững của đất nước Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học phục vụ việc hoàn thiện các chủ trường chính sách về bảo vệ môi trường; nghiên cứu ứng dụng các tiến bộ khoa học và công nghệ thân thiện với môi trường như
sử dụng nhiên liệu sinh học, năng lượng sạch, năng lượng tái tạo, các sản phẩm sinh học và tăng cường hợp tác quốc tế về đào tạo, nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực môi trường
Long Xuyên, ngày 11 tháng 05 năm 2010
Tài liệu tham khảo
Brodt, Sonja, Gail Feenstra, Robin Kozloff, Karen Klonsky and Laura Tourte.2005 Farmer-community connections and the future of ecological agriculture in California Agriculture and Human Values USA
Chỉ thị số29/CT-TW ngày 21/1/2009 của Ban Bí thư về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết 41-NQ/TW của Bộ Chính trị (khóa IX) về bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Trần Thanh Sơn.2008 Khảo sát các mô hình canh tác trên nền lúa ở tỉnh An Giang Trường Đại học An Giang An Giang
Trang 5THE DEVELOPMENT OF A SUSTAINABLE FARMING SYSTEM
TO CONTRIBUTE TO THE AGRICULTURAL PRODUCTION OF
ENVIRONMENTAL PROTECTION
Tran Thanh Son i,
An Giang University
Abstract
The environment protection of agricultural production is important problem in intensive agricultural production; this will help limit the environmental degradation caused
by decreasing land resources, water resources and the imbalance in agricultural ecosystem
The research and development of sustainable farming systems will contribute to environmental protection in agricultural production The application of new technology in intensive agricultural production has contributed greatly to food demand of population growth
The research and application of biotechnology in plant breeding and application of biological products in farming techniques will be good ways for the development of sustainable farming systems, improve product quality and environmental protection in the future
i Doctor