tìm hiểu một số đặc điểm sinh học sinh sản của ốc đĩa (nerita balteata reeve, 1855) tại quảng ninh

Phương pháp nghiên cứu một số đặc điểm sinh học sinh sản của ốc đĩa.. 34 Hình 3.11: Hệ số thành thục sinh dục của ốc đĩa đực và ốc đĩa cái qua các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục...

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG KHOA NUÔI TRỒNG THỦY SẢN

HUỲNH THỊ KIỀU MY

TÌM HIỂU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC

SINH SẢN CỦA ỐC ĐĨA (Nerita balteata Reeve, 1855)

TẠI QUẢNG NINH

ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC CHUYÊN NGÀNH NUÔI TRỒNG THỦY SẢN

Nha Trang, tháng 06 năm 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NHA TRANG KHOA NUÔI TRỒNG THỦY SẢN

HUỲNH THỊ KIỀU MY

TÌM HIỂU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC

SINH SẢN CỦA ỐC ĐĨA ( Nerita balteata Reeve, 1855 )

TẠI QUẢNG NINH

ĐỒ ÁN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

CHUYÊN NGÀNH NUÔI TRỒNG THỦY SẢN

GVHD: TS NGÔ ANH TUẤN

Nha Trang, tháng 06 năm 2012

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành chương trình học đại học và viết luận văn này, tôi đã nhận được sự

hướng dẫn, giúp đỡ và góp ý nhiệt tình của quí thầy cô Trường Đại Học Nha Trang

Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn đến quí thầy cô Trường Đại Học Nha

Trang, đặc biệt là những thầy cô đã tận tình dạy bảo cho tôi suốt thời gian học tập

tại trường

Tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến thầy Ngô Anh Tuấn, thầy Vũ Trọng Đại và

cô Phạm Thị Hạnh, là những thầy cô đã trực tiếp hướng dẫn chỉ bảo tận tình, giúp

tôi hoàn thành đề tài này

Nhân đây, tôi xin chân thành cảm ơn Khoa Nuôi Trồng Thủy Sản, Trường Đại

Học Nha Trang, phòng thực tập – Khoa Nuôi Trồng Thủy Sản, trung tâm giống và

dịch bệnh của thầy Nguyễn Hữu Dũng đã tạo điều kiện thuận lợi về cơ sở vật chất

và trang thiết bị cần thiết cho quá trình thực hiện đề tài vì vậy đã giúp tôi hoàn

thành đề tài này theo đúng thời gian quy định Đồng thời, tôi xin được gửi lời cảm

ơn tới thư viện Trường Đại Học Nha Trang – nơi đã tạo điều kiện trong việc tìm

kiếm thông tin tư liệu, những tài liệu quý báu để làm nền tảng cho đề tài này

Qua đây tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới gia đình của tôi đã

tạo kiện về tài chính cũng như tinh thần trong suốt quá trình thực tập, cùng các bạn

gần xa, tập thể lớp 50NT-2 đã luôn động viên giúp đỡ tôi

Đây là đối tượng mới được bắt đầu nghiên cứu ở nước ta, tài liệu tham khảo

chủ yếu là dịch từ các tài liệu nước ngoài, thời gian thực hiện đề tài ngắn và kiến

thức bản thân còn hạn chế nên không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận

được những nhận xét, đóng góp quý báu của quý thầy cô và các bạn để bài luận văn

được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Nha Trang, tháng 6 năm 2012

Sinh viên thực hiện

Huỳnh Thị Kiều My

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

MỤC LỤC ii

DANH MỤC CÁC HÌNH v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 4

1.1 Tình hình nghiên cứu động vật chân bụng trên thế giới và Việt Nam 4

1.1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới 4

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 5

1.2 Tình hình nghiên cứu ốc đĩa Nerita balteata Reeve, 1855 trên thế giới và Việt Nam 6

1.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới 6

1.2.1.1 Nghiên cứu hệ thống phân loại 7

1.2.1.2 Đặc điểm hình thái 7

1.2.1.3 Đặc điểm phân bố 8

1.2.1.4 Đặc điểm sinh sản 9

1.2.1.5 Đặc điểm sinh trưởng 10

1.2.1.6 Đặc điểm dinh dưỡng 10

1.2.2 Tình hình nghiên cứu ốc đĩa trong nước 10

1.3 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên tỉnh Quảng Ninh 10

1.3.1 Vị trí địa lý 10

1.3.2 Địa hình 11

1.3.3 Khí hậu 12

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 13

2.1 Thời gian, địa điểm và đối tượng nghiên cứu 13

2.2 Sơ đồ khối nội dung nghiên cứu 14

2.3 Phương pháp thu mẫu và phân tích mẫu 15

2.3.1 Phương pháp thu mẫu 15

2.3.2 Phương pháp phân tích 15

2.3.2.1 Phương pháp xác định các chỉ tiêu hình thái bên ngoài 15

2.3.2.2 Phương pháp nghiên cứu một số đặc điểm sinh học sinh sản của ốc đĩa 16

2.4 Phương pháp phân tích và xử lý số liệu 19

2.4.1 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp 19

2.4.2 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp 19

2.4.3 Phương pháp xử lý số liệu 20

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 21

3.1 Giới tính và tỷ lệ đực cái 21

3.1.1 Giới tính 21

3.1.2 Tỷ lệ đực cái 22

3.2 Mối tương quan giữa các chỉ tiêu kích thước và khối lượng ốc đĩa 26

3.2.1 Các chỉ tiêu về kích thước của ốc đĩa 26

3.2.2 Các chỉ tiêu khối lượng của ốc đĩa 28

3.2.3 Các mối tương quan giữa kích thước và khối lượng của ốc đĩa 29

3.3 Các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục 31

3.4 Hệ số thành thục sinh dục 34

3.4.1 Hệ số thành thục sinh dục của ốc đĩa đực 34

3.4.2 Hệ số thành thục sinh dục của ốc đĩa cái 35

3.5 Sức sinh sản 39

3.6 Mùa vụ sinh sản 39

3.7 Kích thước thành thục sinh dục lần đầu 43

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT Ý KIẾN 46

KẾT LUẬN 46

ĐỀ XUẤT Ý KIẾN 48

TÀI LIỆU THAM KHẢO 49

Tài liệu tham khảo tiếng Việt 49

Tài liệu tham khảo tiếng Anh 50 PHỤ LỤC………53

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 : Hình dạng, cấu tạo ngoài của ốc đĩa Nerita balteata Reeve, 1855 8

Hình 1.2: Bản đồ địa lý tỉnh Quảng Ninh 12

Hình 2.1: Ốc đĩa Nerita balteata Reeve, 1855 13

Hình 2.2: Sơ đồ khối nội dung nghiên cứu 14

Hình 3.1: Tuyến sinh dục của ốc đĩa đực và cái 21

Hình 3.2: Tỷ lệ đực : cái của ốc đĩa theo thời gian nghiên cứu 23

Hình 3.3: Tỷ lệ đực : cái theo phân nhóm kích thước 25

Hình 3.4: Mối tương quan giữa chiều dài và khối lượng thân của ốc đĩa 30

Hình 3.5: Mối tương quan giữa chiều dài và khối lượng thân mềm của ốc đĩa 31

Hình 3.6: Tuyến sinh dục ốc đĩa giai đoạn I 32

Hình 3.7: Tuyến sinh dục ốc đĩa giai đoạn II 32

Hình 3.8: Tuyến sinh dục ốc đĩa giai đoạn III 33

Hình 3.9: Tuyến sinh dục ốc đĩa giai đoạn IV 33

Hình 3.10: Tuyến sinh dục ốc đĩa giai đoạnV 34

Hình 3.11: Hệ số thành thục sinh dục của ốc đĩa đực và ốc đĩa cái qua các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục 37

Hình 3.12: Trứng ốc đĩa soi tươi có các giai đoạn khác nhau trên một cơ thể 39

Hình 3.13: Tỷ lệ các giai đoạn phát triển của tuyến sinh dục ốc đĩa 41

Hình 3.14: Kích thước L (mm) thành thục lần đầu của ốc đĩa 44

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1: Biến động tỷ lệ đực : cái của ốc đĩa theo thời gian 22

Bảng 3.2: Biến động tỷ lệ đực : cái theo nhóm kích thước……… 25

Bảng 3.3: Biến động tỷ lệ đực : cái của ốc đĩa theo nhóm kích thước 24

Bảng 3.4: Các chỉ tiêu về kích thước của ốc đĩa trong thời gian nghiên cứu 26

Bảng 3.5: Các chỉ tiêu về kích thước của ốc đĩa theo nhóm kích thước 27

Bảng 3.6: Các chỉ tiêu về khối lượng của ốc đĩa 28

Bảng 3.7: Chỉ tiêu khối lượng theo nhóm kích thước 29

Bảng 3.8: Hệ số thành thục sinh dục trung bình của ốc đĩa đực 35

Bảng 3.9: Hệ số thành thục sinh dục trung bình của ốc đĩa cái 36

Bảng 3.10: Sức sinh sản tuyệt đối và sức sinh sản tương đối của ốc đĩa 39

Bảng 3.11: Tỷ lệ các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục của ốc đĩa 40

Bảng 3.12: Tỷ lệ ốc thành thục sinh dục theo nhóm kích thước……… 44

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

STT: Số thứ tự

W: Khối lượng toàn thân

Wtm: Khối lượng thân mềm

Wtsd: Khối lượng tuyến sinh dục

Fa: Sức sinh sản tuyệt đối

Frg: Sức sinh sản tương đối

: Khối lượng toàn thân trung bình

: Khối lượng thân mềm trung bình

MỞ ĐẦU

Trong những năm gần đây cùng với sự phát triển của những ngành kinh tế khác, kinh tế thủy sản đã trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn của nước ta, góp phần tích cực trong việc đảm bảo an ninh lương thực, tạo công ăn việc làm và xóa đói giảm nghèo cho cộng đồng dân cư ven biển Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, có bờ biển thuận lợi cho phát triển nuôi trồng thủy sản Trong đó có tỉnh Quảng Ninh - một tỉnh nằm ven biển vịnh Bắc Bộ có tổng diện tích khá rộng với khoảng 8.239 km2, đường bờ biển chạy dài gần 200 hải lí với tổng số đảo chiếm 2/3 số đảo

cả nước (2.000 đảo có diện tích 619,913 km2 ) Tính đến năm 2007, tổng diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản của tỉnh là 19,041 ha [3] Ở vịnh Bắc Bộ có nhiều nhánh sông chảy ra biển hình thành các bãi triều màu mỡ, tạo nên sự đa dạng và phong phú các quần thể sinh vật Tuy nhiên trong vài năm gần đây, Việt Nam nói chung và vịnh Bắc Bộ nói riêng, có nguồn lợi sinh vật biển tự nhiên, đa dạng sinh học đã và đang suy giảm nghiêm trọng mà nguyên nhân chính là do sự biến đổi khí hậu và tác động của con người đã làm cho môi trường sống có chiều hướng xấu dần dẫn đến tình trạng ô nhiễm ngày càng cao

Nghề nuôi động vật thân mềm ở nước ta nói chung đang phát triển mạnh mẽ

và đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu hàng thủy sản, điển hình là ốc hương, bào ngư, trai ngọc… Một vai trò đặc biệt nữa của các loài động vật thân mềm là góp phần cải thiện môi trường nước, cân bằng hệ sinh thái Tuy nhiên, các nghiên cứu về sinh học sinh sản, sản xuất giống nhân tạo để đáp ứng việc cung cấp nguồn giống ổn định và có chất lượng cao của các đối tượng thuộc lớp chân bụng chưa thật sự phát triển Ở nước ta, trong những năm qua nghiên cứu về các loài động vật chân bụng chỉ mới phát triển và tập trung vào một số đối tượng như: ốc hương, bào ngư, ốc nhảy

Ốc đĩa (Nerita balteata Reeve, 1855) là một đối tượng rất mới, rất được người

dân ưa chuộng Đây là loài động vật chân bụng có giá trị kinh tế và giá trị xuất khẩu cao do thịt thơm ngon, giàu dinh dưỡng Trên thế giới mới chỉ có các công trình nghiên cứu về xác định hệ thống phân loại và một số đặc điểm sinh học của ốc đĩa

Đến nay, trong nước vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu về đối tượng này Ở nước ta, ốc đĩa phân bố chủ yếu ở các vùng rừng cây ngập mặn tại Quảng Ninh và một số tỉnh phía Nam Loài ốc này có giá trị kinh tế rất cao, ở Quảng Ninh giá bán tại các nhà hàng hiện nay khoảng 400 - 500 ngàn đồng/kg Nhu cầu tiêu thụ nội địa loài ốc này trong những năm gần đây rất lớn Chính vì vậy, ngư dân đã chạy theo lợi nhuận hiện tại khai thác ốc đĩa quá mức dẫn đến nguồn lợi tự nhiên đang đứng trước nguy cơ bị suy giảm một cách nghiêm trọng, hiện nay ốc đĩa chỉ có ở những hòn đảo xa bờ thuộc Vân Đồn, Cẩm Phả, Cô Tô hay các bãi rừng ngập mặn như Đồng Rui, Tiên Yên, bãi Sú Hà Phong, Hạ Long…Trước tình hình này, một số ngư dân đã tiến hành thả nuôi ốc đĩa thương phẩm xung quanh các hòn đảo xa bờ nhưng còn mang nặng tính tự phát và không ổn định bởi phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn giống tự nhiên

Trước hiện trạng thực tế đó, nguồn lợi ốc đĩa tự nhiên đang đứng trước nguy

cơ bị đe dọa và suy giảm nghiêm trọng nếu như không có các biện pháp kịp thời để bảo vệ, quản lý khai thác và sử dụng nguồn lợi một cách hợp lý Được sự đồng ý của Khoa Nuôi trồng Thủy sản Trường Đại học Nha Trang, tôi đã thực hiện đề tài

cho đồ án tốt nghiệp: “Tìm hiểu một số đặc điểm sinh học sinh sản của ốc đĩa

(Nerita balteata Reeve, 1855) tại Quảng Ninh”

Mục tiêu nghiên cứu:

+ Nhằm thu các dẫn liệu khoa học về đặc điểm sinh học sinh sản của ốc đĩa, làm

cơ sở cho nghiên cứu sản xuất giống nhân tạo, nuôi thương phẩm Đồng thời góp

phần phát triển và bảo tồn nguồn lợi ốc đĩa ngoài tự nhiên

+ Làm quen với phương pháp nghiên cứu khoa học, biết cách thu thập và xử lý số liệu để viết một báo cáo

Ý nghĩa đề tài:

+ Ý nghĩa khoa học: Đây là nghiên cứu đầu tiên ở Việt Nam về đặc điểm sinh học sinh sản của ốc đĩa Nghiên cứu này góp phần bổ sung và làm phong phú hơn những hiểu biết về đặc điểm sinh học sinh sản của một loài hải sản có giá trị kinh tế ở Việt

Nam, từ đó làm cơ sở khoa học cho việc đưa đối tượng mới này vào nuôi trồng nhằm

đa dạng hóa các mặt hàng hải sản phục vụ cho tiêu dùng nội địa và xuất khẩu

+ Ý nghĩa thực tiễn: Tạo tiền đề cho các nghiên cứu tìm ra biện pháp kỹ thuật sản xuất giống nhân tạo ốc đĩa phục vụ cho công tác nuôi, bảo vệ và tái tạo nguồn lợi ốc đĩa đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng Ứng dụng đưa vào mô hình nuôi nhằm tạo ra nhiều sản phẩm đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu, góp phần giải quyết công ăn việc làm, xóa đói giảm nghèo cho người lao động ven biển

Nội dung nghiên cứu của đề tài:

+ Phân biệt đực cái và xác định tỷ lệ đực: cái của ốc đĩa

+ Theo dõi sự phát triển tuyến sinh dục và tỷ lệ thành thục của ốc đĩa

+ Xác định sức sinh sản tuyệt đối, tương đối và mùa vụ sinh sản của ốc đĩa + Xác định kích thước thành thục lần đầu của ốc đĩa

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN

1.1 Tình hình nghiên cứu động vật chân bụng trên thế giới và Việt Nam

1.1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Lớp chân bụng là lớp lớn nhất trong ngành động vật thân mềm, bao gồm các loài ốc biển và bào ngư Đa số các loài ốc biển có giá trị kinh tế rất cao Theo Thái Trần Bái (2001) động vật thân mềm nói chung có số lượng loài rất lớn khoảng 130.000 loài có khu vực phân bố rộng và môi trường sống khác nhau nên có tính

đa dạng rất cao [1] Trên thế giới đã có rất nhiều công trình nghiên cứu thành công

về các loài thuộc lớp chân bụng này Một số loài tiêu biểu để làm nền tảng cho các

nghiên cứu về ốc đĩa như: ốc hương Babylonia areolata, ốc nhảy Strombus

canarium

Nateewathana (1995) đã có công trình nghiên cứu về sự phân bố của ốc hương

B areolata trên thế giới Kết quả cho thấy loài này có khu vực phân bố chủ yếu ở

vùng biển Ấn Độ - Thái Bình Dương Ngoài ra còn phân bố ở một số vùng biển Sri Lanka, Trung Quốc, Hồng Kông, Philippines, Đài Loan, Nhật Bản và Việt Nam Chúng sống trong những vùng nước sâu từ 5 – 20 m, nền đáy là nền cát hoặc bùn cát pha lẫn vỏ động vật thân mềm [22] Từ những kết quả đó cho biết được khu vực phân bố của ốc hương Raghunathan và ctv (1994) đã có nghiên cứu về tốc độ sinh

trưởng của ốc hương, sau 10 tháng nghiên cứu trên loài ốc hương B spirata đã cho

thấy rằng sự sinh trưởng của loài này thấp hơn so với 1 số loài chân bụng khác [24] Đặc điểm sinh học, sinh sản và sản xuất giống nhân tạo ốc hương cũng đã tiến hành nghiên cứu trên nhiều nước Ở Ấn Độ, Raghunathan C và K Ayyakkannu

(1995) tiến hành nghiên cứu loài ốc hương B spirata trong phòng thí nghiệm Các

tác giả đã mô tả được hoạt động đẻ trứng, hình thái và quá trình phát triển phôi, ấu trùng Kết quả cho thấy mỗi con ốc cái có chiều cao trung bình 5 -6 cm đẻ được 24 –

35 bọc trứng, mỗi bọc chứa khoảng 900 trứng [23] Và theo như nghiên cứu của Shannmugaraj T, K.Ayykkannu, 1997 cũng đã xác định được mùa vụ sinh sản của loài này kéo dài từ tháng 1 đến tháng 8 nhưng chủ yếu vào tháng 4 đến tháng 8 Ở

Thái Lan, năm 1994 đã nghiên cứu đặc điểm sinh sản và kỹ thuật nuôi ấu trùng loài

B areolata Kết quả về hoạt động đẻ trứng, phát triển phôi, hình thái ấu trùng tương

tự như loài B.spirata Cá thể thành thục có khả năng sinh sản quanh năm từ tháng 1

đến tháng 10 nhưng rộ nhất vào tháng 3 đến tháng 7 mà đỉnh cao là tháng 4 Trung bình mỗi con đẻ 25 bọc trứng/ lần đẻ, mỗi bọc chứa khoảng 400 trứng

Có nhiều công trình nghiên cứu về đối tượng ốc nhảy Strombus canarium

Năm 2005, Syamsul đã nghiên cứu sự kích thích sinh sản bằng phương pháp sốc nhiệt, thí nghiệm lấy những cá thể ốc mẹ thành thục ngoài tự nhiên cho vào những cái giỏ nhựa, dưới đáy có phủ một lớp lưới và được treo trong bể xi măng có sục khí Qua quá trình nghiên cứu, kết quả cho thấy trứng ốc đẻ ra dính vào lưới, cuộn lại thành từng búi Mỗi cá thể đẻ được 10 – 20 búi với số lượng trứng khoảng 5.000 – 7.000 trứng [25] Betutu Segagau (2005) đã nghiên cứu một trong các yếu tố quan

trọng ảnh hưởng đến tỉ lệ nở của ốc nhảy S.canarium, thí nghiệm được tiến hành

trên các mức độ mặn khác nhau Tuy nhiên, sau quá trình nghiên cứu chỉ có mức 30

‰ cho tỷ lệ sống cao nhất khoảng 96,9% [18] Trước đó năm 1998, Patchee et al đã

công bố kết quả ương nuôi thành công ấu trùng của loài này từ giai đoạn ấu trùng veliger đến giai đoạn tiền con giống Với mật độ 50 con/l, nuôi trong thùng nhựa 40l và đạt tỷ lệ sống cao nhất 97,7% Khoảng thích hợp cho ương nuôi ấu trùng là

50 – 200 con/l Ở Indonesia, Zaidi (2005) cho biết mùa vụ sinh sản của ốc nhảy tập

trung vào khoảng cuối tháng 11 đến đầu tháng 3 năm sau [30]

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Ở Việt Nam, nghiên cứu về các đối tượng trong lớp chân bụng thuộc ngành động vật thân mềm vẫn còn là những nghiên cứu mới mẻ, có rất ít công trình nghiên cứu vì vậy còn rất nhiều hạn chế Một số đối tượng đã được nghiên cứu

như ốc hương, ốc nhảy, bào ngư Nghiên cứu được bắt đầu từ những khảo sát về

thành phần loài sinh vật đáy ở một số đầm vịnh và vùng ven biển Việt Nam (Nguyễn Chính, 1996), trong đó có động vật thân mềm và đặc biệt là ốc hương Theo kết quả nghiên cứu của Nguyễn Chính (1996) cho biết ốc hương là những

loài có vỏ mỏng nhưng chắc chắn, dạng bậc thang với tháp vỏ bằng 1/2 chiều dài

vỏ Trên vỏ có các phiến vân màu tím nâu hình chữ nhật hay hình thoi [2]

Nguyễn Thị Xuân Thu và ctv (2000) tiến hành nghiên cứu thành công đối

tượng ốc hương B.areolata tại Viện nghiên cứu nuôi trồng thủy sản 3 Đây được

coi là một nghiên cứu toàn diện nhất về ốc hương ở Việt Nam – nghiên cứu về đặc điểm sinh học, kỹ thuật sản xuất giống nhân tạo và nuôi thương phẩm ốc hương Đây cũng là thành công đầu tiên trên thế giới về nuôi ốc hương xuất khẩu từ nguồn giống nhân tạo [14] Ốc hương có khả năng thành thục quanh năm, trong đó tập trung vào tháng 3 – 10 với tỷ lệ thành thục đạt 60 – 90% Trong điều kiện nhân tạo mỗi con cái đẻ khoảng 18 – 75 bọc trứng/lần đẻ (trung bình 38 bọc) và mỗi bọc chứa khoảng 168 – 1849 trứng (trung bình khoảng 743 trứng) So sánh kết quả với

ốc thành thục ngoài tự nhiên thì tác giả cho biết ốc cái thành thục trong điều kiện nhân tạo thấp hơn ốc cái thành thục ngoài tự nhiên Ngoài tự nhiên đạt 56.424 trứng/lần đẻ, trong khi đó nuôi nhân tạo chỉ đạt 38.677 trứng/lần đẻ [15]

Dương Văn Hiệp và ctv (2006) đã nghiên cứu cho sinh sản nhân tạo ốc nhảy

S canarium Tuy nhiên, do đối tượng này được tiến hành thí nghiệm khi các đặc

điểm sinh học chưa được nghiên cứu, cơ sở vật chất hạn chế Vì vậy các thí nghiệm chưa đưa ra được kết quả, cần có nhiều nghiên cứu hơn nữa về đối tượng này [4]

1.2 Tình hình nghiên cứu ốc đĩa Nerita balteata Reeve, 1855 trên thế giới và

Việt Nam

1.2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Động vật thân mềm được xem là đối tượng thích hợp cho phát triển nuôi biển– một trong những xu thế của nuôi trồng thủy sản thế kỷ XXI Trong sản lượng nuôi trồng thủy sản hàng năm trên thế giới thì động vật thân mềm chiếm 30% về sản lượng và 19% về giá trị [17] Vì vậy cần có nhiều công trình nghiên cứu nhằm góp phần phát triển nghề nuôi động vật thân mềm ngày càng đi lên

Nerita balteata Reeve, 1855 là một đối tượng mới Trên thế giới cũng đã có có

một số công trình nghiên cứu được công bố, nhưng mới chỉ có các công trình

nghiên cứu về xác định hệ thống phân loại và một số đặc điểm sinh học của loài này, tuy nhiên những nghiên cứu này còn rất hạn chế

Frey và Vermeij (2008) đã nghiên cứu về vị trí và đặc điểm nền đáy nơi ốc đĩa phân bố Nhưng chưa xác định được điều kiện môi trường sống (nhiệt độ, độ mặn, pH….) và các loài sinh vật đáy điển hình trong cùng khu vực phân bố với ốc đĩa [19] Công trình nghiên cứu của Fred (1993) đã có những nghiên cứu và kết quả về cấu tạo ngoài của ốc đĩa nhưng chưa mô tả được vị trí và hình thái cấu tạo các hệ cơ quan của ốc đĩa [29]

Một số nghiên cứu về đặc điểm sinh sản của Tan và Chou (2000), Tan và Lee (2009) đã mô tả được một số đặc điểm sinh học sinh sản cơ bản của ốc đĩa nhưng chưa phân biệt được giới tính, cơ cấu giới tính, cấu tạo cơ quan sinh dục đực, cái, cũng như sức sinh sản, các giai đoạn phát triển phôi và ấu trùng… của ốc đĩa [26] Như vậy, đến nay trên thế giới chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào về sản xuất giống nhân tạo ốc đĩa

1.2.1.1 Nghiên cứu hệ thống phân loại

Trên thế giới mới chỉ có các công trình nghiên cứu về xác định hệ thống phân loại và một số đặc điểm sinh học của ốc đĩa Theo Frey và Vermeij (2008), ốc đĩa

Nerita balteata Reeve, 1855 có hệ thống phân loại như sau:

tạo bằng đá vôi, là bộ phận bảo vệ cho khối thân mềm bên trong Mặt trong vỏ có màu vàng nhạt, có 22 – 28 đường xoắn ốc, các đường xoắn ốc trên vỏ thưa và ngắn hơn so với các đường xoắn ốc trên miệng vỏ Là loài ốc có đỉnh tù, mép trong miệng vỏ có 3 -5 răng cưa, mép ngoài có 18 – 19 răng cưa [29]

Đầu: Lớp Gastropoda nói chung và ốc đĩa N balteata Reeve, 1855 nói riêng

có bộ phận đầu rất phát triển nằm ở phía trước cơ thể, có dạng hình ống tròn Đầu

có một đôi xúc tu, vị trí mắt nằm ở gốc của đôi xúc tu

Hình 1.1 : Hình dạng, cấu tạo ngoài của ốc đĩa Nerita balteata Reeve, 1855

Chân: Nằm ở vị trí mặt bụng cơ thể, đế chân diện rộng thích nghi với đời sống bò lê trên nền đáy Giữa chân có nếp nhăn dọc chia chân làm hai phần lúc

ốc di chuyển thì hai phần này thay đổi động tác cho nhau giúp cho ốc di chuyển

dễ dàng [5]

Màng áo: Màng áo bao bọc bộ phận thân mềm Phần đầu, chân, các lỗ bài tiết, sinh dục và hậu môn không được bao bọc bởi màng áo mà trực tiếp đổ ra ngoài [5] Nắp vỏ: Được tạo thành do đoạn cuối của chân phân tiết ra, nắp vỏ là cơ quan bảo vệ phần thân mềm của ốc lúc cơ thể ốc co rút vào trong vỏ Nắp vỏ của ốc đĩa được cấu tạo bằng chất sừng, có màu vàng nâu [5]

1.2.1.3 Đặc điểm phân bố

Trên thế giới ốc đĩa (Nerita balteata Reeve, 1855) được tìm thấy chủ yếu ở

các nước vùng cận nhiệt đới như: Trung Quốc, Australia, Hồng Kông, Malaixia,

Mauritania, Ôman, Singapore, Mỹ [32] Riêng ở Việt Nam loài ốc này phân bố chủ yếu trong các vùng rừng cây ngập mặn tại Quảng Ninh và một số tỉnh phía Nam

Theo nghiên cứu của Frey và Vermeij (2008), giống Nerita bao gồm khoảng

70 loài ốc có phân bố chủ yếu tại vùng triều dọc theo các bờ biển vùng nhiệt đới [19] Năm 2007, Hurtado và cộng sự đã nghiên cứu về quy luật phân bố của hai loài

N scabricosta và N.funiculata thuộc giống Nerita Kết quả cho thấy đây là hai loài

ốc có vùng phân bố chính tại các bãi đá vùng triều ở vùng nhiệt đới phía đông Thái

Bình Dương, trong đó loài N.scabricosta xuất hiện tới vùng phía nam của Ecuado còn loài N.funiculata có phân bố mở rộng tới Pêru Ở phía Bắc hai loài này phân bố

từ vịnh California tới phía ngoài của bán đảo Baja thuộc Thái Bình Dương [20] Sau 10 năm nghiên cứu về các loài động vật chân bụng phân bố tại Singapore, Tan và Clements (2008) đã công bố tại quốc gia này có 19 loài ốc thuộc họ ốc đĩa

Neritidae, trong đó có 11 loài phân bố đặc trưng trên các loại cây tại vùng rừng

ngập mặn và các bãi đá, bờ kênh vùng nước lợ [27]

Riêng loài ốc đĩa N balteata được xác định phân bố nhiều ở xung quanh các

gốc cây trong vùng rừng ngập mặn tại các vùng triều cửa sông, đầm, phá Đặc biệt hơn, chúng phân bố với mật độ cao tại các bờ kè, ghềnh đá trong các kênh mương,

bờ đê của các vùng biển nhiệt đới

1.2.1.4 Đặc điểm sinh sản

Theo nghiên cứu của Tan và Chou (2000) cho biết tất cả các loài trong họ ốc đĩa đều là những loài thụ tinh trong, trứng trước khi đẻ được đi qua một hệ thống phức tạp có tác dụng đóng gói tạo thành các bọc, nhờ đó trứng đẻ ra được nằm trong bọc trứng bám trên vật bám Tuy nhiên, đặc điểm sinh sản của các loài ốc khác nhau là khác nhau, chúng phụ thuộc vào đặc điểm của cơ quan sinh dục như:

cơ quan dữ trữ tinh trùng của con cái và cấu tạo cơ quan sinh sản của con đực [26]

Trong số 6 loài ốc được nghiên cứu tại Singapore, bọc trứng của ốc đĩa N

balteata có kích thước khá lớn với đường kính lên tới 4mm và chiều cao là 500µm

Bọc trứng được đẻ dính vào các hốc trên vỏ các loại cây rừng nhập mặn, vì vậy chúng nằm ngang bằng với bề mặt của nền đáy Bề mặt ngoài của bọc trứng được

bao bọc bởi các tinh thể hình cầu và chia thành 2 nhóm có kích thước riêng biệt Đối với nhóm có kích thước đường kính nhỏ (10 - 20μm) các tinh thể có dạng hình cầu lõm, bề mặt mịn Còn đối với nhóm có kích thước lớn (30 - 70μm), các tinh thể

có dạng hình cầu dẹt, sáu cạnh và rắn Trong mỗi bọc trứng của ốc đĩa N balteata

có 154 phôi, chiếm số lượng lớn nhất trong số các loài ốc thuộc giống Nerita phân

bố tại Singapore (Tan và Lee, 2009) [28] Trong giống Nerita số lượng phôi trong

mỗi bọc trứng khác nhau tùy theo loài Các phôi này bám vào các khoang màng mỏng bên trong của bọc trứng và dễ dàng rời ra khi nó chuẩn bị thoát ra khỏi bọc trứng dưới tác động của áp suất bên trong bọc trứng Áp suất này gây ra do sự làm phồng hai lớp màng mỏng trong suốt ở mặt trong của vỏ và khung bọc trứng

1.2.2 Tình hình nghiên cứu ốc đĩa trong nước

Hiện nay, chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào về đặc điểm sinh học

và kỹ thuật sản xuất giống Cần phải nghiên cứu đầy đủ các đặc điểm sinh học, đặc biệt là đặc điểm sinh học sinh sản và dinh dưỡng để từ đó có cơ sở khoa học cho các nghiên cứu về khả năng sản xuất giống nhân tạo ốc đĩa

1.3 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên tỉnh Quảng Ninh

1.3.1 Vị trí địa lý

Quảng Ninh là tỉnh ven biển thuộc vùng Đông Bắc Việt Nam Phía Tây giáp tỉnh Lạng Sơn và tỉnh Bắc Giang, phía Đông giáp vịnh Bắc Bộ, Phía Tây Nam giáp

tỉnh Hải Dương và Thành Phố Hải Phòng, Phía bắc giáp huyện Phòng Thành và thị trấn Đông Hưng (tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc) với cửa khẩu Móng Cái và Trinh Tường Đây là một trọng điểm kinh tế vùng phía Bắc hội tụ những điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế xã hội quan trọng trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước [31] Quảng Ninh nằm trong dải hành lang biển lớn của Bắc Bộ, trên đó có mạng lưới đường bộ, đường sắt và cảng biển lớn đang được mở rộng và phát triển

Toàn tỉnh có tổng diện tích 8.239,243 km2 Biển Quảng Ninh bao gồm hơn 2.000 hòn đảo, số lượng đảo rất lớn chiếm 2/3 số đảo cả nước (2.078/2.779) trong

đó có 1.030 đảo có tên như đảo Cô Tô, đảo Trần… Tổng diện tích các đảo là 619,913 km2 Duyên hải Quảng Ninh chạy dài gần 200 hải lí từ lãnh hải Trung Quốc ở phía Đông đến địa giới thành phố Hải Phòng

1.3.2 Địa hình

Là tỉnh nằm sát biển, địa hình chủ yếu là địa hình đồi núi, diện tích đồi núi chiếm 80% tổng diện tích của tỉnh, tập trung chủ yếu ở phía Bắc Tuy nhiên một phần năm diện tích ở phía Đông Nam tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng, cùng với kinh tế đặc biệt phát triển nên Chính phủ xếp Quảng Ninh vào nhóm các tỉnh đồng bằng sông Hồng

Quảng Ninh có rất nhiều đảo ven biển, vùng biển và hải đảo của tỉnh là một vùng địa hình độc đáo, đảo trải dài theo đường ven biển hơn 250 km chia thành nhiều lớp Trên các vùng ven biển và hải đảo có những bãi bồi phù sa và những bãi cát trắng tấp lên từ sóng biển

Địa hình đáy biển Quảng Ninh không bằng phẳng, độ sâu trung bình là 20m,

có nhiều lạch sâu làm nơi cư trú của các rạn san hô Các dòng chảy nối với các lạch sâu đáy biển tạo nên hàng loạt luồng lạch và hải cảng Trên dải bờ biển khúc khuỷu kín gió nhờ những hành lang đảo che chắn, tạo nên một tiềm năng cảng biển và giao thông đường thủy rất lớn

1.3.3 Khí hậu

Khí hậu tỉnh Quảng Ninh nằm trong vùng nhiệt đới – gió mùa, tiêu biểu cho khí hậu các tỉnh miền Bắc Việt Nam Một năm có 4 mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông Trong đó mùa Hạ và mùa Đông có nét đặc biệt hơn cả Mùa hạ nóng, ẩm, mưa nhiều, gió thịnh hành là gió Đông Nam Mùa đông lạnh, khô hanh, ít mưa, chủ yếu

là gió Đông Bắc

Lượng mưa hàng năm lên tới 1.700 – 2.400 mm, số ngày mưa hàng năm từ

90 - 170 ngày Do nằm trong vùng nhiệt đới, Quảng Ninh có lượng bức xạ trung bình hàng năm 115,4 kcal/cm2

nhiệt độ không khí trung bình hàng năm trên 22,9oC Độ ẩm không khí trung bình năm 82% Tuy nhiên, mưa chỉ tập trung vào mùa Hạ (hơn 85%), nhất là các tháng 7 và tháng 8, trong khi đó mùa đông chỉ mưa khoảng 150 đến 400 mm Diện tích tỉnh Quảng Ninh lớn lại có nhiều vùng địa hình nên khí hậu giữa các vùng cũng có sự khác nhau Tỉnh Quảng Ninh chịu ảnh hưởng gió mùa Đông Bắc mạnh hơn, nên so với các nơi cùng vĩ độ thường lạnh hơn 1-3oC

Hình 1.2: Bản đồ địa lý tỉnh Quảng Ninh

( Ngôi sao màu đen cho biết những địa điểm tiến hành thu mẫu thí nghiệm)

Hạ Long, Cẩm Phả, Vân Đồn, Tiên Yên, Đầm Hà

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Thời gian, địa điểm và đối tượng nghiên cứu

- Thời gian thực hiện: Từ ngày 20/02/2012 đến ngày 02/06/2012

- Địa điểm thu mẫu: Vùng biển Quảng Ninh (Hạ Long, Cẩm Phả, Vân Đồn, Tiên Yên, Đầm Hà)

- Địa điểm phân tích mẫu: Phòng thực hành bệnh học, Trung tâm thí nghiệm thực hành - Trường Đại Học Nha Trang

- Đối tượng nghiên cứu:

+ Tên khoa học: Nerita balteata Reeve, 1855

+ Tên tiếng việt: Ốc đĩa

Hình 2.1: Ốc đĩa Nerita balteata Reeve, 1855

2.2 Sơ đồ khối nội dung nghiên cứu

Toàn bộ nội dung nghiên cứu được biểu diễn qua sơ đồ khối sau:

Hình 2.2: Sơ đồ khối nội dung nghiên cứu

Tìm hiểu một số đặc điểm sinh học sinh sản của ốc đĩa

(Nerita balteata Reeve, 1855) tại Quảng Ninh

Các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục

Mùa

vụ sinh sản

Kích thước thành thục sinh dục lần đầu

Thu thập và xử lý số liệu

Kết luận và đề xuất ý kiến

Hệ số thành thục sinh

dục

Mối tương quan giữa kích thước

và khối lượng thân

Phân biệt đực

cái, xác định

tỷ lệ đực: cái

Xác định sức sinh sản và mùa vụ sinh sản

Xác định kích thước thành thục lần đầu

Sự phát triển tuyến sinh dục và tỷ lệ thành thục

2.3 Phương pháp thu mẫu và phân tích mẫu

2.3.1 Phương pháp thu mẫu

- Mẫu được thu ngẫu nhiên ở vùng biển tỉnh Quảng Ninh, bao gồm các địa điểm: Hạ Long, Cẩm Phả, Vân Đồn, Tiên Yên, Đầm Hà Đưa mẫu sống về phòng thí nghiệm để tiến hành các thao tác nghiên cứu

- Tiến hành thu mẫu mỗi tháng một lần (tháng 1/2012 đến tháng 5/2012) và số mẫu thu hàng tháng ≥ 30 mẫu

- Tổng số mẫu phân tích: 207 mẫu

- Các dụng cụ dùng cho phân tích mẫu: Khay, panh kẹp, kéo, bộ dao phẩu thuật, cân điện tử Sartorius BP 110S, thước kẹp Palme, kính hiển vi quang học Olympus và một số dụng cụ hỗ trợ khác

2.3.2 Phương pháp phân tích

2.3.2.1 Phương pháp xác định các chỉ tiêu hình thái bên ngoài

Đo kích thước ốc đĩa (đơn vị tính là mm): Dùng thước kẹp Palme có độ chính xác 0,1 mm để đo chiều dài (L), chiều rộng (R), chiều cao (H) Trong ba chiều kích thước này, chiều dài (L) được sử dụng làm thông số trong việc tính toán các thông

số và để phân nhóm ốc đĩa theo kích thước Cách đo như sau [5]:

+ Chiều dài (L): Đo khoảng cách từ đỉnh đến mép ngoài miệng vỏ

+ Chiều rộng (R): Đo khoảng cách rộng nhất của tầng thân và vuông góc với chiều cao vỏ

+ Chiều cao (H): Đo khoảng cách từ đỉnh đến tận cùng mương trước

Cân khối lượng (đơn vị tính là gam): Dùng cân điện tử Sartorius BP 110S có

độ chính xác 0,001g, cân khối lượng toàn thân (W), khối lượng thân mềm (Wtm), khối lượng tuyến sinh dục (Wtsd)

+ Khối lượng toàn thân (W): Để mẫu ráo nước và cân nguyên mẫu

+ Khối lượng thân mềm (Wtm): Dùng búa đập tách vỏ, lấy phần thân mềm đem cân + Khối lượng tuyến sinh dục (Wtsd): Tách tuyến sinh dục ra và đem cân

2.3.2.2 Phương pháp nghiên cứu một số đặc điểm sinh học sinh sản của ốc đĩa

Các đặc điểm sinh học sinh sản của mỗi loài như mùa vụ sinh sản, kích thước tham gia sinh sản, sức sinh sản, tập tính sinh sản …được coi như là “chỉ số khoa học” để đánh giá sự phong phú của quần thể, khả năng bổ sung nguồn lợi hàng năm của loài, đặc biệt làm cơ sở cho những kế hoạch quản lý, khai thác và bảo vệ nguồn lợi các loài thủy sản có giá trị kinh tế ở mỗi vùng biển [12] Đây cũng là nội dung quan trọng nhất trong suốt thời gian nghiên cứu đề tài, làm cở sở cho những nghiên

cứu sâu hơn về sinh sản và sinh sản nhân tạo loài ốc đĩa này

Giới tính và tỷ lệ đực cái

Xác định giới tính: Đối với loài ốc đĩa, giới tính không được xác định bằng

cách dựa vào hình thái bên ngoài của chúng, mà dựa vào giải phẫu để quan sát tuyến sinh dục bên trong bằng mắt thường và trên kính hiển vi quang học Olympus

Tỷ lệ đực cái được xác định theo phương pháp của Pravdin (1973) [7]

Công thức tính tỷ lệ đực cái như sau:

Các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục

Các mẫu ốc đĩa được tiến hành đo kích thước chiều dài, chiều rộng, chiều cao

và cân khối lượng bằng cân điện tử Sartorius Sau đó, dùng búa đập vỏ lấy phần thân mềm bên trong, quan sát phân biệt đực cái Khi quan sát xong, lấy một ít tuyến sinh dục hòa đều với ít nước biển quan sát bằng kính hiển vi quang học Olympus để xác định các giai đoạn phát triển của tuyến sinh dục

Phương pháp làm tiêu bản mô buồng trứng và tinh sào theo phương pháp Seckan và Hrapchack (1980)

+ Tuyến sinh dục được cố định bằng bằng Buoin từ 12 – 36 giờ Sau đó chuyển sang cồn Etanol 70% để bảo quản

+ Xử lý mẫu: Mẫu được ngâm lần lượt trong cồn Etanol 95%, 100%, mỗi loại ngâm trong 4 giờ, sau đó ngâm trong Methyl salicylate từ 12 – 24 giờ

+ Đúc parafin: Đúc parafin tạo thành các khối parafin có chứa mẫu với kích thước khoảng 2x2x1

+ Cắt mẫu: Cắt mẫu bằng máy cắt Microtome Lát cắt dày 5-7 µm đưa vào trong nước ấm (40 – 50oC) có albumin khoảng 1 -2 phút để lát cắt giãn ra, không bị nhăn + Tiêu bản nhuộm bằng thuốc nhuộm Hematocylin – Mayer và Eoxin Làm mất parafin và làm trong mẫu bằng dung dịch xilen Làm no nước, mất nước mẫu bằng cồn Etanol với các nồng độ khác nhau (100%, 95%, 80%, 50%)

+ Tiêu bản được quan sát và chụp ảnh bằng kính hiển vi quang học Olympus với độ phóng đại 400 lần

Các giai đoạn phát triển của tuyến sinh dục ốc đĩa dựa theo thang 5 bậc của Quayle và Newkirk (1989) mô phôi học thủy sản được chia thành 5 giai đoạn từ giai đoạn I đến giai đoạn V như sau:

+ Giai đoạn I: Tuyến sinh dục chưa phát triển, tuyến sinh dục có kích thước rất nhỏ không rõ ràng, chưa có sự hiện diện của nang follicule, mô leydig chiếm toàn

bộ tuyến sinh dục, ở giai đoạn này chưa xác định được giới tính

+ Giai đoạn II: Tuyến sinh dục đang phát triển, có thể phân biệt đực cái thông qua màu sắc của tuyến sinh dục Quá trình tạo giao tử bắt đầu với sự xuất hiện của các nang follicule chen lẫn trong các mô leydig

+ Giai đoạn III: Giai đoạn bắt đầu thành thục, nang follicule phình to chiếm gần hết khối nội tạng, mô leydig giảm nhanh

+ Giai đoạn IV: Giai đoạn chín (thành thục sinh dục) Nang tinh phồng lên và hầu hết chứa trứng và tinh trùng, vách nang mỏng dần, tuyến sinh dục ở trạng thái chín Trứng sẵn sàng thụ tinh và tinh trùng có khả năng hoạt động

+ Giai đoạn V: Giai đoạn sau khi đẻ và phóng tinh, buồng trứng và túi tinh rỗng Quan sát trên kính hiển vi thấy bên trong còn sót lại một ít tinh trùng và trứng Giai đoạn này mô sinh dục bị thay thế dần bởi mô leydig

Sức sinh sản tuyệt đối và sức sinh sản tương đối

Sức sinh sản của thủy sinh vật là khả năng đẻ của con cái trong một mùa sinh

sản hay trong cả đời sống của nó

- Sức sinh sản tuyệt đối: (Fa) (số trứng/ cá thể) được xác định bằng cách đếm số

Frg2 (số lượng trứng/gam tuyến sinh dục) =

W: Khối lượng toàn thân ốc đĩa (g)

Cách tiến hành: Lấy tuyến sinh dục đem cân bằng cân Sartorius Xác định đực cái bằng kính hiển vi quang học Olympus Nếu là cá thể cái, lấy tuyến sinh dục pha với 15ml nước biển để tạo dung dịch huyền phù Sử dụng buồng đếm động vật để đếm số lượng trứng Lấy 1ml ra để tính số lượng trứng Thao tác đếm trứng lặp lại 3 lần, tính số lượng trứng trung bình/1ml mẫu rồi tính tổng số lượng trứng của cả buồng trứng

Mùa vụ sinh sản

Mùa vụ sinh sản ốc đĩa được xác định dựa trên số mẫu phân tích sinh học hàng tháng, tỷ lệ các cá thể chín mùi sinh dục và đang tham gia sinh sản (tuyến sinh dục

ở giai đoạn IV), cá thể đã đẻ xong (tuyến sinh dục ở giai đoạn V) Tháng có trên

50% số cá thể chín mùi sinh dục và đang tham gia sinh sản hoặc đã đẻ xong được

coi là mùa vụ sinh sản chính của ốc đĩa [12] Mùa vụ sinh sản của ốc đĩa được xác

định trên cở sở phân tích mẫu kết hợp kết quả điều tra xác định mùa vụ xuất hiện

của ốc đĩa giống tại các bãi phân bố

Hệ số thành thục sinh dục (GSI):

Hệ số thành thục sinh dục được xác định theo phương pháp của Pravdin [7]:

Là tỷ lệ phần trăm của khối lượng tuyến sinh dục trên khối lượng toàn thân (gồm cả

Wtsd: Khối lượng tuyến sinh dục (g)

W: Khối lượng toàn thân (g)

Kích thước thành thục sinh dục lần đầu

Kích thước thành thục sinh dục lần đầu được xác định là nhóm kích thước nhỏ

nhất mà tại đó các cá thể có tuyến sinh dục phát triển ở giai đoạn III trở lên (giai

đoạn tuyến sinh dục đang chín, đã chín và sau khi đẻ) chiếm tỷ lệ ≥ 50% trên tổng

số mẫu thu được [7]

2.4 Phương pháp phân tích và xử lý số liệu

2.4.1 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

Dựa trên cơ sở lý thuyết đã học, số liệu sơ cấp được thu thập thông qua tìm

hiểu và tiếp thu ý kiến của giáo viên hướng dẫn, cán bộ kỹ thuật và trong quá trình

thực nghiệm…

2.4.2 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp

Số liệu thứ cấp được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau như: các tài liệu, giáo

trình, các báo cáo đã được công bố, các cơ quan, ban ngành liên quan…

: S = :

0,81 < R² < 1: tương

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Giới tính và tỷ lệ đực cái

3.1.1 Giới tính

Ốc đĩa Nerita balteata Reeve, 1855 là loài phân tính với tính đực cái được

phân biệt rõ ràng dựa trên đặc điểm, màu sắc của tuyến sinh dục Vị trí tuyến sinh dục nằm ở khối nội tạng, ở cận gan Tuy nhiên, đối với giai đoạn I khó phân biệt được giới tính của ốc vì tuyến sinh dục chưa phát triển Từ giai đoạn II tuyến sinh dục mới bắt đầu có thể phân biệt dựa vào đặc điểm như sau:

Ốc đĩa đực: tuyến sinh dục có màu vàng nâu

Ốc đĩa cái: tuyến sinh dục có màu trắng sữa

a.Tuyến sinh dục ốc đĩa đực b Tuyến sinh dục ốc đĩa cái

Hình 3.1: Tuyến sinh dục của ốc đĩa đực và cái

Ngoài ra, phần lớn các loài thuộc lớp chân bụng còn có thể phân biệt giới tính đực cái bằng cách dựa vào đặc điểm gai giao cấu Ở con đực có gai giao cấu và con cái có lỗ sinh dục nằm ở phần đầu phía sau xúc tu Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu đã chưa phân biệt được đặc điểm này đối với ốc đĩa Cần có những nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm này của ốc đĩa

3.1.2 Tỷ lệ đực cái

Trong một quần thể tỷ lệ giới tính phụ thuộc vào nhiều yếu tố, phụ thuộc vào tính di truyền của loài, đồng thời cũng chịu sự kiểm soát của yếu tố môi trường mà trong đó yếu tố nhiệt độ ảnh hưởng rất lớn đến cấu trúc giới tính của quần thể Như vậy sự cân bằng đực cái trong quần thể đảm bảo sức sống cho thế hệ sau tốt hơn vì nó

đã tạo nên sự kết hợp chéo các đặc tính di truyền và góp phần làm giàu vốn gen [12]

* Tỷ lệ đực cái theo thời gian nghiên cứu

Tỷ lệ đực, cái của ốc đĩa được phân tích qua 5 tháng thu mẫu ngẫu nhiên với tổng số mẫu là 207 mẫu Qua phân tích chúng tôi thấy sự biến động tỷ lệ đực cái theo thời gian nghiên cứu Kết quả phân tích mẫu trong các tháng được thể hiện qua bảng 3.1

Bảng 3.1: Biến động tỷ lệ đực : cái của ốc đĩa theo thời gian

Tháng

Tổng số

cá thể (con)

Số cá thể đực Số cá thể cái

Tỷ lệ đực : cái

Số cá thể (con) Tỷ lệ (%) Số cá thể

Hình 3.2: Tỷ lệ đực : cái của ốc đĩa theo thời gian nghiên cứu

Bảng 3.1 và hình 3.2 cho thấy tỷ lệ ốc đĩa đực và ốc đĩa cái qua các tháng dao động không đều nhau Đối với con đực, tỷ lệ dao động từ 28,21% - 57,58% Tỷ lệ đực theo xu hướng giảm dần theo các tháng từ tháng 1 đến tháng 5 Trong đó tỷ lệ cao nhất vào tháng 1 đạt 57,58%, đến tháng 5 giảm xuống thấp nhất chỉ còn 28,21% Tuy nhiên, ở tháng 3 tỷ lệ đực có tăng lên so với tháng 2 đạt 50% nhưng tăng không đáng kể

Tỷ lệ cái dao động từ 42,42% - 71,79% và có xu hướng ngược lại với tỷ lệ cá thể đực Tỷ lệ cái thấp vào tháng 1 đạt 42,42% và cao vào các tháng 4; 5 Tại tháng

Xét tỷ lệ đực: cái từ tháng 1 đến tháng 5 lần lượt là 1:0,74; 1:1,21; 1:1; 1:2,21; 1:2,54 Và nguyên nhân dẫn đến sự khác nhau về tỷ lệ đực và tỷ lệ cái giữa các tháng như vậy có thể là do quá trình thu mẫu tại nhiều địa điểm trên một vùng và trong các

khoảng thời gian, điều kiện môi trường khác nhau Một số yếu tố môi trường được thể hiện trong bảng 3.2 như sau:

Bảng 3.2 Điều kiện môi trường một số vùng thu mẫu

thước Kết quả phân tích 207 mẫu được thể hiện ở bảng 3.3

Bảng 3.3: Biến động tỷ lệ đực : cái của ốc đĩa theo nhóm kích thước

Số cá thể đực Số cá thể cái

Tỷ lệ đực : cái

nhiều hơn cá thể đực Riêng nhóm kích thước > 32mm có sự khác biệt là tỷ lệ đực cao hơn tỷ lệ cái Tỷ lệ đực đạt 59,09% cao hơn tỷ lệ cái 18,18%

Tỷ lệ cái cao hơn tỷ lệ đực thể hiện rõ nhất ở nhóm kích thước 23 – 27mm và nhóm 28 – 32mm Trong đó nhóm 28 – 32 mm có tỷ lệ cái cao hơn tỷ lệ đực tới 37,78%

Hình 3.3: Tỷ lệ đực cái theo phân nhóm kích thước

Xét trên toàn bộ các cá thể trong 5 tháng nghiên cứu, tỷ lệ trung bình ốc đực : ốc cái là 1: 1,38 So sánh với tỷ lệ giới tính của ốc hương và ốc nhảy, cho thấy giữa 3 loài này không chênh lệch nhau nhiều Trong đó tỷ lệ giới tính trung bình của ốc

hương là 1: 1,49 [15] và ốc nhảy S luhuanus là 1: 1,27 [8] Như vậy tỷ lệ giới tính trung bình của ốc đĩa Nerita balteata Reeve, 1855 nằm trong tỷ lệ chung của đa số

các loài thuộc lớp chân bụng

Qua 4 nhóm kích thước của ốc đĩa trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi không thấy hiện tượng tỷ lệ đực chiếm đa số trong những nhóm kích thước nhỏ Cũng như tỷ lệ đực giảm dần và tỷ lệ cái tăng dần theo chiều tăng kích thước như quy luật chung của một số loài động vật thân mềm khác Đồng thời trong quá trình quan sát, giải phẩu và xem tiêu bản nhuộm màu, chúng tôi chưa phát hiện hiện tượng lưỡng tính ở ốc đĩa, mặc dù hiện tượng này cũng thường gặp ở một số động vật thân mềm như điệp seo, điệp quạt, nghêu [16], [13], [6] Như vậy có thể kết luận

ốc đĩa là loài có tính đực cái phân biệt Tuy nhiên cần có những nghiên cứu sâu hơn nữa về vấn đề này và thời gian nghiên cứu nhiều hơn để có kết luận chính xác

020406080

3.2 Mối tương quan giữa các chỉ tiêu kích thước và khối lượng ốc đĩa

3.2.1 Các chỉ tiêu về kích thước của ốc đĩa

* Chỉ tiêu kích thước theo thời gian nghiên cứu

Bảng 3.4: Các chỉ tiêu về kích thước của ốc đĩa trong thời gian nghiên cứu

Tháng

Số mẫu (con) (mm) (mm) (mm)

/ (%)

/ (%)

Số liệu bảng 3.4 cho thấy chiều dài trung bình của tháng 1 lớn nhất trong các tháng đạt 33,27 mm, đồng thời chiều rộng và chiều cao cũng tăng và đạt giá trị lớn nhất, chiều rộng 23,76mm, chiều cao 20,91mm Tháng có các chỉ tiêu kích thước nhỏ nhất là tháng 3 Như vậy, các chỉ tiêu trung bình về chiều dài, chiều rộng và chiều cao trong các tháng tương ứng với nhau Khi chiều dài tăng, chiều rộng và chiều cao cũng tăng

Tỷ lệ giữa chiều rộng với chiều dài luôn cao hơn tỷ lệ giữa chiều cao với chiều dài trong các tháng nghiên cứu Hai tỷ lệ này càng giảm khi kích thước chiều dài của ốc đĩa tăng lên

(con)

(%)

/ (%)

18 – 22mm đến nhóm > 32mm, tỷ lệ giữa chiều rộng với chiều dài dao động từ 69,82 –80,95%, trong khi đó tỷ lệ giữa chiều cao với chiều dài dao động nhỏ hơn từ 62,33 – 67,64% Hai tỷ lệ này giảm dần khi các nhóm kích thước càng lớn Đối với nhóm kích thước nhỏ nhất 18 – 22mm, tỷ lệ giữa chiều rộng với chiều dài là 80,95%, nhưng đến nhóm > 32mm thì tỷ lệ này chỉ có 69,82% Tương tự, tỷ lệ giữa chiều cao với chiều dài cũng giảm dần được thể hiện ở bảng 3.5 Như vậy chiều rộng của vỏ là nơi ốc đĩa sinh trưởng và lớn lên nhanh hơn, đồng thời kéo theo sự sinh trưởng các chiều kích thước khác của vỏ Khi ốc lớn đến một kích thước nhất định thì tốc độ tăng kích thước chiều dài lớn hơn so với chiều rộng và chiều cao