nghiên cứu nấm bào ngư trơn hoang dại pleurotus sajor - caju và nấm dai vòng lentinus sajor - caju phát hiện ở vườn quốc gia cát tiên – hiện tượng đồng danh loài

Nếu tính cả loài vừa phát hiện: P.blaoensis Lê Xuân Thám, 1999, được khảo cứu kỹ trong nghiên cứu này, và một số loài đang xếp trong các chi gần gũi khác thì số loài nấm Bàongư ở Việt na

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên tôi xin chân thành cảm ơn thầy PGs Ts Lê Xuân Thám (Viện hạt nhân

Tp HCM), đã tận tình hướng dẫn, cung cấp tài liệu, tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong thờigian hoàn thành đề tài này

Tôi xin chân thành cảm ơn Khoa Chế Biến trường ĐH Nha Trang đã tạo điềukiện tốt cho tôi được thực hiện tốt đề tài

Xin chân thành cảm ơn các Thầy cô ở bộ môn Công Nghệ Sinh Học tr ường ĐHNha Trang đã giúp đỡ tôi thực hiện tốt đề tài

Xin cảm ơn cô Trần Lê Thu Thảo, giám đốc công ty TNHH – TM DoNa, cùngcác anh chị trong công ty đã tạo cho tôi cơ sở để nghiên cứu tốt đề tài

Xin cảm ơn anh Phạm Ngọc Dương, Vườn Quốc gia Cát Tiên đã giúp đỡ tôitrong kỹ thuật thực hành trong thời gian chúng tôi đi khảo sát nấm tại V ườn

Xin chân thành cảm ơn Bố mẹ cùng những người thân đã cho tôi một điều kiệntốt nhất về mặt tinh thần, vật chất, giúp tôi ho àn thành tốt khóa học

Cuối cùng tôi xin cảm ơn tập thể lớp 45CNSH và các bạn đã giúp đỡ tôi trongthời gian vừa qua

Tp Hồ Chí Minh, 10/2007

Hoàng Hoài Sơn

LỜI NÓI ĐẦU

Ở Việt nam, cho đến nay đã ghi nhận khoảng 15 loài nấm bào ngư (Trịnh Tam

Kiệt, 1998; Lê Duy Thắng, 1999): P abalonus, P comucopiae, P cytidiosus, P djamor, P eryngii, P floridanus, P globulifer, P limpidus, P ostreatus, P.pulmonarius, P sajor-caju, P salmoneostramineus, P spicillfer, P versiformis Nếu tính cả loài vừa phát hiện: P.blaoensis (Lê Xuân Thám, 1999), được khảo cứu kỹ trong

nghiên cứu này, và một số loài đang xếp trong các chi gần gũi khác thì số loài nấm Bàongư ở Việt nam có thể vượt quá 15 Tuy nhiên số loài có mẫu lưu giữ thực rất ít, khôngquá 9 loài (ngay phòng thí nghi ệm của Viện Hạt nhân chỉ có nhiều nhất ở Việt namcũng mới giữ giống nguyên chủng của 7 loài) Hầu hết các cơ sở khác chỉ có 2- 3 loài

mà thôi Không thấy ghi nhận loài nào độc cả, trái lại hầu hết các loài Pleurotus được

Singer cho là có thể ăn được, hoặc ăn ngon; thực tế quá nửa số lo ài trên đã được nuôitrồng thành công khá phổ biến ở nước ta

Hiện nay chắc chắn số loài nấm bào ngư phát hiện trong nước ta và các loàinhập nội đã tăng nhiều về số lượng nhưng vẫn chưa có con số thống kê chắc chắn.Việc nghiên cứu về các loài nấm bao ngư chưa nhiều, và chưa được hệ thống hoá một

số loài đã được khảo sát về sinh trưởng và phát triển như P sajor-caju, P cystidiosus,

P pulmonarius,… của từng nhóm nhà nghiên cứu với nguồn gốc giống khác nhau Có

thể kể ra như sau: Lê Xuân Thám đã khảo sát đặc điểm sinh học và nuôi trồng nấm bào

ngư dai P pulmonarius mọc hoang dại ở Đà Lạt Lê Xuân Thám và Trần Hữu Độ cũng khảo sát trên nấm bào ngư P sajor-caju có nguồn gốc từ Nhật Bản…

Nhưng hiện nay trên thế giới cũng như ở Việt Nam, thường vẫn lẫn lộn cho rằng

chỉ có một loài nấm dai vòng Letinus sajor-caju là chuẩn danh pháp còn khái niệm nấm bào ngư trơn Pleurotus sajor-caju là sự chồng tên…

Do đó, trong đề tài “Nghiên cứu nấm Bào ngư trơn hoang dại Pleurotus caju và nấm dai vòng Lentinus sajor-caju phát hiện ở Vườn quốc gia Cát Tiên – hiện

sajor-tượng đồng danh loài” này chúng tôi mô tả chi tiết và xác định sự tồn tại độc lập củachúng như hai loại đồng danh đặc sắc Đồng thời nghi ên cứu tách phân lập giốngnguyên chủng và tiến hành nuôi trồng công nghệ, góp phần phát triển nguồn t ài nguyênnấm quí của Việt Nam

Mục Lục

Trang

LỜI CẢM ƠN

LỜI MỞ ĐẦU

I.1.1 Nấm bào ngư trơn Pleurotus sajor-caju 2

II.2.1 Khả năng chống khối u Sarcoma 180 của polysaccharide li ên kết

II.3 Khảo sát sinh trưởng và phát triển hệ sợi nấm trên môi trường thuần

II.4 Khảo sát sinh trưởng và phát triển hệ sợi trên môi trương giá thể 21

III.1 Kết quả phân tích hình thái giải phẫu 27III.2 Kết quả phân lập giống trên môi trường thuần khiết 31

III.2.1 Tốc độ lan tơ của nấm Pleurotus sajor-caju 33

III.2.2 Tốc độ lan tơ của nấm Lentinus sajor-caju 34

III.2.3 So sánh tốc độ phát triển hệ sợi của hai lo ài 36III.3 Kết quả phân lập giống trên môi trường giá thể hạt lúa có bổ sung

III.3.1 Tốc độ lan tơ của loài Pleurtus sajor-caju 39

III.3.2 Tốc độ lan tơ của loài Lentinus sajor-caju 40III.3.3 So sánh tốc độ lan tơ của hai loài trên môi trường hạt 41III.4 Kết quả nuôi trồng trên giá thể mạt cưa cây cao su 42

III.4.1 Tốc độ phát triển hệ sợi của loài Pleurotus sajor-caju 42

III.4.2 Tốc độ lan tơ của loài Lentinus sajor-caju 44III.4.3 So sánh tốc độ lan tơ của hai loài trên giá thể mạt cưa 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Phần I

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

I Giới thiệu nấm Lentinus sajor-caju và Pleurotus sajor-caju

Ở nhiều nơi và cả Việt nam, thường vẫn lẫn lộn cho rằng chỉ có một loài: nấm

dai vòng Lentinus sajor-caju là chuẩn danh pháp, còn khái niệm nấm bào ngư trơn Pleurotus sajor-caju là sự chồng tên, không phải một loài thực Vấn đề này khá phức

tạp kể từ khi Buchanan P.K.(1993), một nh à nấm học có uy tín ở New Zealand chorằng chỉ nên chấp nhận danh pháp loài đầu Trong khi đó Giáo sư Singer R – nhà nấmhọc hàng đầu người Áo đã khẳng định tính hợp luật danh pháp của lo ài sau (1986).Chúng tôi đã phân tích vấn đề này, và cho rằng có thể tồn tại cả hai loài và đầy là hiệntượng đồng danh (homonym) đặc biệt (L ê Xuân Thám & Trần Hữu Độ, 1999) Vì lẽđơn giản là trong các mô tả chuẩn thì loài đầu được xác định là có vòng bao, hệ sợilưỡng dạng và loài sau không có vòng, hệ sợi đơn nhất Tuy nhiên không có sự nhấtquán giữa các tác giả, và kết quả là sự nhận định phân loại không rõ ràng

I.1. Nấm bào ngư trơn Pleurotus sajor-caju (Fr.) Sing.,

Loài có giá trị đặc sắc Pleurotus sajor-caju được tìm thấy và nuôi trồng lần

đầu tiên bởi một học giả Ấn Độ tên là Jandaik (1974), dưới chân núi Himalaya, sau đólan qua khắp Trung Hoa, Ấn độ, toàn Châu Á, Australia, châu Âu, châu M ỹ,… hiệnnay taxon này còn gây tranh cãi v ề nhiêu vị trí hệ thống và giới hạn loài Cho đến naychưa có mô tả nguyên mẫu Việt Nam, mặc dù nhiều cơ sở đã nuôi trồng rộng rãi, và

nhìn chung còn quan điểm hạn chế chỉ chấp nhận tồn tại nấm dai v òng Lentinus caju (Fr.) Fr., nghĩa là không chấp nhận hệ thống được coi là chuẩn mực của Singer (1986), trong đó nấm bào ngư trơn Pleurotus sajor-caju (Fr.) Sing đã được khẳng định

sajor-rõ ràng, mà nhiêu tác giả gần đây tán đồng (Bao et al., 2003) Các mô tả mẫu tự nhi ênthu được của chúng tôi tại Cát Tiên có thể coi như xác nhận quan điểm hệ thống của

R Sing (1986) trong trường hợp loài đặc biệt này (và tách biệt rõ với P.pulmonarius

(Fr.) Quél.) Thường mọc rất mạnh sau những cơn mưa đầu mùa, tập trung thành đám

khơng cĩ mơ tả về vịng nấm Các giống chúng tơi nhận từ Đại học Chiba, v à việncơng nghệ lên men Osaka, Nhật Bản, khi nuơi trồng cũng đều khơng cĩ vịng nấm.

I.2 Nấm dai vịng Lentinus sajor-caju (Fr.) Fr., Epicrisis: 393 (1838)

Đây là một trong những lồi phổ biến thường gặp nhất trong các vùng xích đạonam Phi (ở tây Phi hiếm gặp hơn), trong các rừng nhiệt đới cổ khắp Đơng Nam Á, gĩcđơng bắc Australia Song đáng ngạc nhi ên là cĩ tới 26 lần chỉnh lý danh pháp:

Agaricus sajor-caju Fr., Syst Mycol 1: 175 (1821) - Rumpf.,

Herb Amboin 6: 125, pl 56/1 (1750)

Lentinus exilis Klotzsch ex Fr., Syn Gen Lent.: 10 (1836).

L dactyliophorus Lév., Ann Sci Nat., Bot sér 3,2: 174 (1844).

L tanghiniae Lév., loc cit sér 3,5: 119 (1846).

L stenophyllus H.W Reichardt, Verh Zool.-bot Ges., Wien 16: 375 (1866),

non Berk (1847)

L nicobarensis H.W Reichardt apud Fenzl, Reise Oesterreich.

Freg Novara, Bot, 1: 143, pl 23/1 (1870)

L irregularis Currey in Trans Linn Soc., Bot ser 2,1: 121, pl 19/14 -15 (1876).

L grandulosus Ces., Atti Acc Sci fisich matem Napoli 8: 3 (1879),

non P Henn (1900)

L murrayi Kalchbr & MacOwan apud Kalchbr., Grevillea 9: 136 (1881).

L woodii Kalchbr., loc cit.

L tenuis Sacc & Paoletti, Atti R Ist Venet Sci.,

Lett ed Arti ser 6,6: 392, pl 5/3 (1888)

L bonii Pat., Bull Soc Mycol Fr 8: 48 (1892).

L bukobensis P Henn in Engl Bot Jahrb 17: 32 (1893).

L annulifer Seynes, Rech Champ Congo Fr.: 25 (1897).

Panus exilis (Klotzsch ex Fr.) Bres., Bull Soc Bot Belg 38: 153 (1899).

L inopus ‘Lév.’, Petrak, Mycoth Gen No 437 (1912).

L macgregorii Graff, Philipp Journ Sci., Bot 9: 241 (1914).

L elmerianus Lloyd, Mycol Writ 7: 1106, pl 187/2021 (1922).

L nigroglabratus Lloyd, loc cit.: 1198, pl 244/2448 (1923).

Armillaria dactyliophora (Lév.) Beeli, Bull Soc Bot Belg 59: 110 (1927).

L sajor-caju var densifolius Pilát, Ann Mycol 34: 128 (1936).

L sajor-caju var sparsifolius Pilát, loc cit.

L sajor-caju var medius Pilát, loc cit.

Panus dactyliophorus (Lév.) Singer, Sydowia 5: 462 (1951).

Pleurotus sajor-caju (Fr.) Singer, Lilloa 22: 27 (1951).

Pleurotus geesteranus Singer, Sydowia 15: 45 (1961).

Ở miền nam nước ta người ta hay gọi loài này là nấm dai, thực ra là cũng để chỉchất nấm kiểu bì dai mềm (coriaceous, leathery), bao hàm một số loài khác nữa thuộc

chi Lentinus và Pleurotus,… do vậy chúng tôi chọn nấm dai vòng để phân biệt và cũng

để nhấn mạnh đặc điểm có vòng nấm rất đặc sắc

Letinus sajor-caju phân bố ở rất nhiều vùng và các nước: Trung Quốc, Hồng

Kông, Nepal, Ấn Độ, Sri Lanka, Myanmar, đảo Andaman, Nicobar, bán đảo Malay,Singapore, Thailand, khắp Việt Nam (núi Ba Vì từ 1888), Java, Sarawak, Brunei,Camerroons, Sabah, Sulawesi, Philippines, Australia, qu ần đảo Salamon, Bờ Biển Ngà,Nigeria, Cộng hòa Trung Phi, Zaire, Gabon, Burundi, Uganda, Kenya, Tanzania,Zanzibar, Mozambique, Malawi, Angola, Madagascar, qu ần đảo Comoro, Seychelle,Maurtius, Resunion, Cộng hòa Nam Phi, tuy được coi trọng như nguồn thực phẩm

song loài nấm dai vòng Lentinus sajor-caju (Fr.) Fr hầu như chưa có tư liệu nuôi trồng

thương mại (mới có ở Ấn Độ, Đài Loan, Việt Nam) Chúng tôi đã tách được giốngnguyên chủng của Việt Nam, chuẩn bị cho những nghi ên cứu sâu về công nghệ và sinhhọc phân tử so sánh Điều lý thú l à cho đến nay tư liệu về nuôi trồng thương mại và

nghiên cứu sinh học dược học chỉ tập trung cho nấm bào ngư Pleurotus sajor-caju (Fr.)

Sing., ăn rất ngon và rất phổ biến (Zhuang et al., 1993) – loài không có vòng nấm, mặc

dù chưa được đồng thuận coi là loài độc lập, và những tranh luận về danh pháp v àphạm trù hai loài này vẫn còn đang tiếp diễn: chúng nên là hai loài riêng biệt haykhông? Có lẽ nên nhận định rằng đây là hai loài đồng danh về tính ngữ loài (epithethomonym)

Có thể dùng làm thực phẩm khi nấm con non (theo Patouillard, 1889), v à khi thểquả non cấu tạo hệ sợi đơn nhất (monomitic) tồn tại nổi trội, chất nấm mềm, khá giống

với L concavus, L striatulus, dễ gây lầm lẫn với các loài nấm bào ngư Pleurotus.

Điều này có ý nghĩa rằng quan hệ chủng loại phát sinh của các nhóm Pleurotus, Lentinus, Lentinula, Neolentinus, Panus là rất gần nhau, và kể cả với Polyporus nữa

nhận thấy L.sajor-caju có vị trí tách biệt xa hơn với nhóm các loài Pleurotus, và rất gần gũi với các nhóm loài Lentinus và Polyprus

.

Phyllotopsis nidulans Lentinula edodes

0 0.01

Pleurotus cornucopiae

- Pl tuberregium, Pl abalonus Neolentinus lepideus Pl dryinus

Pl ostreatus

Neolentinus adhaerens length significantly positive

P < 0.01

Panus lecomtei Auricularia polytricha

Panus fulvus Panus fulvus var similis Panus johorensis

Polyporus tuberaster Lentinus concinnus

Lentinus - Lentinus squarrosulus, L sajor-caju, Po arcularius suavissimus

Polyporus squamosus

Hình 4 Quan hệ chủng loại phát sinh giữa Lentinus sajor-caju và các nhóm gần gũi

(Dẫn liệu 18S rDNA sequence: Neda & Nakai, 1995)

Pleurotus djamor IFO 32398

Theo những kết quả phân tích DNA có tính thời sự (2003) tr ên đây, rõ ràng tồn

tại độc lập P sajor-caju, ít nhất với mẫu chuẩn giống của Nhật Bản (Lê Xuân Thám &

Trần Hữu Độ, 1999) – ít được mô tả rõ là không có vòng trên cuống và hệ sợi đơn nhất(monomitic) – như nghiên cứu của nhiều tác giả ở châu Âu, Mỹ, c ùng với nhóm các

loài gần gũi: P ostreatus, P pulmonarius, P flabellatus, P opuntiae, P florida, P diamor, P eugrammus, P sapidus, P eryngii ,… vì rằng dẫn liệu 18S rDNA tương ứng

và ITS1 về L sajor-caju cũng của các tác giả Nhật Bản (Neda & Nakai, 1995) cho thấy

sự phân ly khá xa với các loài Pleurotusvaf đương nhiên không thể trùng lặp với P.sajor-caju- đây là hai loài đồng danh (homonym) Đáng lưu ý là chính Neda & Nakai lại nhận xét Hilber (1989) và Buchanan (1993) cho rằng P sajor-caju (Fr) Sing thường bị định danh nhầm cả với P pulmonarius (Fr.) Quel, thực tế chúng tôi đã xác

định chúng hoàn toàn tách biệt nhau, và có thể đồng ý rằng chúng thuộc phức hợp:

P.pulmonarius complex (Bao et al., 2003).

II Giá trị dược học của nấm bào ngư. Bổ sung vào nhóm nấm chống ung thư ở

Việt Nam một loại thông dụng có giá trị cao: nấm bào ngư Pleurotus sajor-caju(Lê Xuân Thám – Trần Hữu Độ, tạp chí dược học – số 7/1999, bộ y tế xuất bản)

Các loại nấm thuộc nhiều taxon: Polyporus, Lyophyllum (Shimeiji), Pleurotus (Hiratake), Lentinus, Grifola, Flammulia, Lentinula (Shiitake), Ganoderma (Mannentake), Schizophyllum, Trametes,…các loại thể quả nấm tươi; thể khuẩn ty nấm

(hệ sợi) (ký hiệu của Mizuno là YF, YM, YE) đã được khảo nghiệm Các nhà nghiêncứu bằng các phương pháp Sarcoma 180/mice ip ho ặc po, đã chứng minh rằng các dẫnxuất trao đổi của acid nucleic, Polysaccharide, Heteroglucan C -D, Glucan có hoạt tínhkháng ung thư một cách rõ rệt, chức năng tăng cường miễn dịch kháng ung thư của

Polysccharides nấm Pleurotus sajor-caju đã được chứng minh (Zhuang et al., 1993).

Đặc tính kháng sinh đã được biết rõ với hoạt chất pleurotin, xác định đ ược từ

1947 (Hình 3) Năm 1993, Mizuno và cs đã tách từ phân đoạn plysaccharide có chứa

protein từ Pleurotus sajor-caju và chứng minh hiệu lực chống u Sarcoma 180 tr ên

chuột khác rõ ràng (Bảng 1, 2, 3), có thể so sánh với hoạt lực của Plysaccharid, PSK,

PSP tách từ nấm kê tọa Grifolafrondosa, nấm Donko Lentinula edodes, nấm Vân chi Trametes versicolor (Lê Xuân Thám et al., 1998, 1999a).

II.1 Khả năng chống khối u Sarcoma 180 của Polysaccharide liên kết Protein

tách từ nấm Pleurotus sajor-caju

Chuột cái JCR/SLC (25  2 g), 4 tuần tuổi được chia làm 2 nhóm, mỗi nhómkhoảng 5 – 10 con, sau đó trích khoảng 6  106 tế bào ung thư Sarcoma 180 từ chuột ởngày thứ 7 sau khi cấy dưới da và đếm, ghép vào vùng bẹn bê phải chuột với một dùichọc (trokar) Sau 24 giờ, 10mg/Kg mẫu được hòa tan trong dung dịch muối sinh lý(NaCl 0,15M) và kiểm tra hàng ngày trong vòng 10 ngày Sau 28 ngày c ấy ghép, kíchthước của khối u (cm3) được tính theo công thức 4/3 a2b/2 (trong đó: a là đường kínhnhỏ, b là đường kính lớn), số liệu này so sánh với nhóm kiểm tra Như vậy, tỉ lệ ức chế(%) sẽ là (1 – T/C) 100 (T : kích thước khối u (cm3) của nhóm thí nghiệm, C: kíchthước khối u của nhóm đối chứng) Hơn nữa sự suy giảm hoàn toàn (số chuộtkhỏi/tổng số chuột) và thời gian quan sát của thí nghiệm đ ược so sánh với các dữ liệucủa nhóm kiểm tra Như vậy, khi hoàn thành thí nghiệm, số chuột chết sau 61 ngày saukhi cấy tế bào khối u đã được xác định

Bảng 1 Hiệu lực chống ung thư Sarcoma 180 trên chu ột của

polysaccharide-protein thô tan trong nước tách từ P.sajor-caju (theo Zhuang et al., 1993)

Thời giansốngb (ngày)

T/C (%) Tỷ lệ

ức chếtoàn

bộc

Tỷ lệchếtdĐối chứng

86,484,890,839,648,774,634,5

-31,9 ± 7,8

>68,4 ± 16,4

>84,0 ± 0

>84,0 ± 053,6 ± 14,6

>64,8 ± 21,4

>74,4 ± 16,558,2 ± 19,3

100

>214,4

>263,3

>263,3168,0

>203,1

>233,3182,4

0/82/53/53/50/51/52/50/5

7/80/50/50/51/51/50/51/5

*T/C là tỷ lệ kích thước khối u (cm 3 ) của nhóm thí nghiệm/kích thước khôi u (cm 3 ) của nhóm đối chứng.

Ngoài các polysaccharde tan trong n ước được tinh chế từ nấm P sajor-caju,

phân đoạn polysaccharde trung tính Fl0 -a và phân đoạn polysaccharde acid tinh chếFA-2 có hoạt tính chống khối u và kéo dài thời gian sống (2,3 đến 2,6 lần cao h ơnnhóm kiểm tra) đã được ghi nhận Hơn nữa, số tử vong của chuột sau 5 tuần cho uốngpolysaccharde là 0/5 trong khi s ố tử vong các nhóm kiểm tra là 7/8, điều này chứng tỏhiệu quả của chúng một cách đáng kể tuy nhiên, phân đoạn tinh chế Fl0-a-β và Fl0-a-hầu như không có hiệu ứng này

Bảng 2 và 3 cho thấy hoạt tính chống khôi u cao nhất l à sự tiêu giảm khối u, tỉ lệ

tử vong thấp được ghi nhận trên cơ sở cho uống Fll-1,Fll-1-a và Fll-1-b (thu được từFlll-2 và tinh chế bằng phương pháp lọc gel) có tỉ lệ hạn chế khối u là 100%, tỉ lệ kéodài sự sống là 296%, tỉ lệ tiêu giảm khối u hoàn toàn là 5/5 và tử vong là 0/0

Bảng 2 Hiệu lực chống ung thư Sarcoma 180 trên chuột của

polysaccharid-protein thô không tan trong nư ớc tách P.sajor-caju (theo Zhuang et al., 1993)

Bảng 3 Hiệu lực chống ung thư Sarcoma 180 trên chuột của

polysaccharide-protein tinh chế tách từ P.sajor-caju (theo Zhuang et al., 1993)

Nhóm

thực

nghiệm

Kích cỡkhối ua(cm3)

Mức

ức chế(%)

Thời giansốngb (ngày) T/C (%)

Tỷ lệ ứcchế toàn

53,149,859,431,7100,084,6

-28,4 ± 4,9

>43,1 ± 17,846,6 ± 19,3

>53,2 ± 13,145,4 ± 11,7

>295,8

>229,6

0/81/50/51/50/55/51/5

8/81/51/50/51/50/51/5

Thời giansốngb (ngày)

T/C (%) Tỷ lệ ức

chế toàn

bộc

Tỷ lệchếtd

76,790,88,08,458,476,951,684,5

-31,9 ± 7,8

>54,4 ± 22,3

>72,8 ± 12,4

>47,2 ± 18,442,2 ± 18,8

7/82/50/52/53/50/50/50/50/5

a Kích thước khối u : Trung bình ± S.D 3 tuần sau khi cấy u.

b Thời gian sống : Trung bình ± S.D 12 tuần sau khi cấy u.

c Tỷ lệ ức chế hoàn toàn khối u đo sau 12 tuần cấy u.

d Tỷ lệ chết xác định sau 5 tuần cấy u.

III Giá trị dinh dưỡng của nấm bào ngư

Bảng 4: Thành phần hoá học tổng quát ở các loài nấm bào ngư và các nấm khác: (% trọng lượng khô và năng lượng Kcal/100g nấm khô.)

(N×4,38)

Carbohy drat tổng

Chất béo

lượng (Kcal)

& Rajarathnam, 1988), các acid hữu cơ khác là acid palmitic, linoleic, formic, mlic(266mg/100g)…

-Các chất khoáng:

Theo Garcha (1993) P ostreatus chứa 7,9% chất khoáng Hàm lượng chính vẫn

là P và K cần thiết cho dinh dưỡng, thường cao hơn một số trái cây và rau cải Kattan và cộng sự, 1991) ngoài ra còn có Fe, Ca khá cao, Cu, Zn, Magnensium,Mangan, Cobalt…

(El-Bảng 5 Thành phần acid amin cơ bản trong nấm bào ngư: Pleurotus ostreatus :

-Bảng 6 Một số chất khoáng trong nấm bào ngư và nấm rơm (mg/100g nấm khô)

B1(thiamine) dao động từ 1,16 – 4,80 mg/100g (so với A capestris là 1,14mg/100g).

Hàm lượng thiamine, niacin và riboflavin của chi Pleurotus được xác định cao hơn các loài trong chi Aricularia, Lentinus và Volvariella, Shivrina, A N et (1995),

phân tích hàm lượng vitamin B12 của 38 loài nấm ăn, trong đó chỉ phát hiện được 9 loài

chứa vitamin này mà P ostreatus là một trong hai loài chứa nhiều B12 nhất

Bảng 7 chỉ ra hàm lượng một số vitamin phổ biến trong 4 lo ài nấm bào ngư vàmột số loài nấm khác Hàm lượng niacine thay đổi từ 46 – 108,7 mg/100g trọng lượngkhô Hàm lương acid ascorbic ở các loài nấm bào ngư khá cao từ 90 – 144mg/100g

trong khi đó loài A campestris chỉ có 82 mg/100g Hàm lượng vitamin B12 ở P ostreatus là 1,4 mg/kg trọng lượng khô (Chang, S T & Quimio, T H., 1989) Hàm

lượng thiamine khá thấp, theo Wakita, 1976 là thiaminase có mặt trong chúng phá hủyvitamin này, là một nhân tố “kháng dinh dưỡng” làm giảm chất lượng của nấm trồng

Sự phong phú của các vitamin trong nấm ăn l à một trong những ưu thế đặc biệt,

có thể so sánh với các loài rau quả, song hơn hẳn thịt cá Nghĩa là nấm là thực phẩmđặc biệt qui phối hợp được những ưu điểm của cả rau quả và thịt cá, rất thích hợp chochế độ ăn chay

Bảng 7 Hàm lượng các vitamin ở một số loài nấm ăn

Đây là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao Hàm lượng protein chỉ sau thịt cá,

giàu chất khoáng và các acid amin không thay thế P ostreatus chứa 8 loại amino acid

thiết yếu hiện diện và chất lượng gần như các protein có nguồn gốc động vật (Eden &

Wuensch, 1991) Những nghiên cứu khác ở P sajor- caju và P flabellatus cho thấy

chứa từ 17 – 18 acid amin bào gồm các acid amin không thay thế (Jandaik & Kapoor,

1976) Hàm lượng Tryptophan khá thấp trong các loài Pleurotus nhưng hàm lượng

Lysin, Methionin, threonin, Leucin, Isoleucin cao hơn các loài khác (Chang, ST &Quimio, T.H., 1989)

Thông thường, người ta sử dụng tỉ lệ hàm lượng các acid amin không thay thế

có trong thành phần để đánh giá chất lượng protein trên cơ sở dùng sữa bò như lànguồn protein chuẩn, theo Kaiberer & Kunsch (1974), tỉ lệ n ày của nấm Bào ngư khácao, Lysine là 0,413 (trung bình), cao nh ất là Threoine (0,730) và thấp nhất là Cysteinchỉ đạt 0,12

Bảng 8 Hàm lượng các acid amin không thay thế

(Chang, S, T & Quimio, T H 1989).

Amino acid Trứng gà Agaricus bisporus P florida

Trong tất cả các chủng nấm Bào ngư có mặt đầy đủ các acid amine, đặc biệt l à

các acid amine không thay thế Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng ở loài Pleurotus caju và Ipleurotus flabellatus chứa từ 17- 18 acid amine bao gồm các acid amine

sajor-không thay thế với hàm lượng tương đương (Jandaik & Kapoor, 1976)

Để đánh giá hàm lượng acid amine các tác giả thương so sánh với các loài nấm

khác, như: Volvariella diplasia, Agaricus bisporus và Lentinus edodes Bảng 3 chỉ ra thành phần acid amine cần thiết của một số lo ài Pleurotus và các loài nấm ăn khác.

Bảng 9 Thành phần amino acid cơ bản của nấm Bào ngư (g/100g protein)

Lysine, Methionine, Threonine, Leucine, Isoleucie thì cao h ơn các loài khác (Chang, S.

T & Quinmio, T H., 1989)

Một vài loài Pleurotus(P eosus, P florida và P flabellatus) hàm lượng Isoleucine, Valine, Lysine (ngo ại trừ P flabellatus) và Threonine cao hơn so với A bisporu (FAO, 1972) Trong khi đó, Cystein và Methionine th ấp hơn so với A bisporus

nhiều lần

Khi so sánh giữa các loài Pleurotus, hàm lượng Phenylalanine và Tyrosine của

P eous, P florida và P flabellatus thấp hơn so với P sajor-caju.

VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP

I ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Nấm bào ngư trơn Pleurotus sajor-caju do chúng tôi du nhập từ Nhật Bản

(giống gốc từ viện Công nghệ lên men Osaka IFO và Đại học Chiba cung cấp), đượcnuôi trồng tại Đà Lạt (1999), sau đó được chuyển giao cho nhiều địa ph ương Songnấm hoang dại nguyên gốc rất hiếm gặp, chỉ mới được phát hiện gần đây trong các đợtkhảo sát tại Vườn Quốc gia Cát tiên (2005-2006) Đồng thời chúng tôi cũng tìm thấy

nấm dai vòng Lentinus sajor-caju khá phổ biến.

Có hai tác giả chủ chốt đã mô tả sơ lược loài Lentinus sajor-caju ở Việt nam,

song không có tư liệu ảnh nguyên gốc, hoặc thậm chí bị nhầm lẫn (Trịnh Tam Kiệt,

1981, Trần Văn Mão et al., 2006) Từ 1750, Rumpfius đã mô tả và vẽ minh họa mẫuthu từ Ambon, Moluccas, Indonesia, v à chính Fries (1821) xác lập nên tên nguyên gốc

loài này: Agaricus sajor-caju Fr., và đến 1838 ông đã tự chỉnh lý đúng đắn: Lentinus sajor-caju (Fr.) Fr Các nhà khoa học Pháp Joly & Perreau (1977) mô tả mẫu thu ở

Nam Việt Nam vào thập niên 60, và cho rằng thể quả lúc non mềm có thể ăn đ ược –thực tế tìm lại được mẫu mà chính Patouillard (1892) đã mô tả khi ấy là một loài mới:

L bonii Pat., gặp từ Ba Vì tới Nha Trang,…, Corner (1981) phát hiện thấy ở Malaysia

cũng sử dụng làm rau ăn Nair & Kaul (1980) phát hi ện thể vô tính (pha bất toàn) của

loài này (và xác định là Pleurotus sajor-caju – theo Buchanan thì có thể do nhầm mẫu

?) ở Ấn độ Song nếu là đúng thì phát hiện này hết sức quan trọng vì các nấm bất toàn

thuộc Antromycopsis spp mới được xác nhận là đặc trưng của loài với pha đảm (thể hữu tính) thuộc phân chi Coremiopleurotus Hilber (chi Pleurotus), nếu lại hiện diện cả

ở các loài Lentinus thì vấn đề thể dùi sinh bào tử vô tính (Coremia) là minh chứng mới thú vị cho quan hệ chặt giữa Pleurotus với Lentinus.

Tháng 5/2007, trong đợt khảo sát tại vườn Quốc gia Cát Tiên, chúng tôi đã tìm

thấy hai loài L sajor-caju và P sajor-caju mọc trên thân cây gỗ rất đẹp Sau khi chụp

hình tại chổ chúng tôi thu hái mang về phân lập để giữ giống, sau đó chúng tôi tiến

Hình1 Thể quả nấm Lentinus sajor-caju tìm thấy tại

Cát Tiên Đồng Nai vào tháng 5/2007, có vòng nấm điển hình trên cuống nấm.

II PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN C ỨU

II 1 Khảo sát sinh trưởng và phát triển hệ sợi nấm trên môi trường thuần khiết

Để xác định môi trường thích hợp nhất cho việc bảo quản v à nhân giống cấp 1,chúng tôi tiến hành khảo sát tốc độ tăng trưởng của hệ sợi nấm trên các loại môi trường

có thành phần theo các công thức như sau: (Công nghệ nuôi trống nấm – Gs.Ts.Nguyễn Lân Dũng, 2004)

Môi trường 1 (PDA):

Môi trường 2 (DPA):

Môi trường 3 (PGA cải tiến, Lê Xuân Thám, 2006):

Thành phần Số lượng

Nước chiết***

GlucoseCao nấm men

1 lit20g1g

Khoai tâyGlucozaAgarNước cất

200g20g20g

1 lít

GlucozaPeptonAgarNước cất

20g20g20g

1 lít

*** :Trong đó nước chiết gồm: khoai tây(200g), cà rốt(100g), giá đỗ(100g), nước cất, đun sôi 10 – 15 phút; lọc và bổ sung nước cất cho đủ 1 lít.

Trong thí nghiệm này chúng tôi sử dụng môi trường PGA cải tiến Môi trườngđược hấp khử trùng trong nồi Autoclave ở nhiệt độ 1210C, áp suất 1.2 atm trong vòng

15 – 20 phút, lấy ra đem vào phòng vô trùng, rót vào các ống nghiệm, bình tam giác.Sau đó cấy giống khi môi trường đã nguội Giống sau khi cấy được đưa vào phòng ủ cónhiệt độ 21 ± 20C, độ ẩm 80 – 85% Theo dõi sự tăng trưởng và đo đường kính khuẩnlạc ở các thời điểm 3, 5, 7, 8 ngày sau khi cấy giống Vẽ biểu đồ và so sánh hai loài

II 2 Khảo sát sinh trưởng và phát triển của nấm trên giá thể

II 2 1 Gía thể hạt lúa có bổ sung cám gạo

Môi trường hạt là môi trường chúng tôi chọn để nhân giống cấp hai đối với nấm

Lentinus sajor-caju và Pleurotus sajor-caju Chúng tôi chọn môi trường theo công

thức sau:

LúaCám gạoCaCO3

lúa cho đến khi sợi nấm ăn kín bề mặt chai lúa Nhận xét đặc điểm phát triển, đo kíchthước vẽ biểu đồ và tiến hành so sánh.

II 2 2 Gía thể mạt cưa (nuôi trồng để thu hoạch)

Nấm Pleurotus sajor-caju và Lentinus sajor-caju là hai loài nấm mọc trên thân

cây gỗ, nên chúng tôi tiến hành thử nghiệm nuôi trồng trên cơ chất có thành phần chủyếu là mạt cưa bổ sung đạm vô cơ và hữu cơ và một số chất dinh dưỡng khác theocông thức sau:

Môi trường 1:

Thành phần Tỷ lệ % (trọng lượng)Mạt cưa

Cám gạoSuper lânĐườngCaCO3

Cám gạoGlucoseCaCO3

78%

20%

1%

1%

Môi trường 3: (công ty DoNa đang áp dụng)

Thành phần Tỷ lệ % (trọng lượng)Mạt cưa

MgDAPCaCO3

trường hạt hoặc môi trường cọng ** Độ tuổi thích hợp nhất của giống l à 10 – 15 ngày.

Chuyển bịch đã cấy vào trại ủ có nhiệt độ thích hợp 21 ± 20C, độ ẩm 80 – 85% Khi hệsợi đã lan trắng hết bịch chúng được chuyển đến trại nuôi có độ ẩm 90 – 95%, ánh sángkhuếch tán nhẹ (200 – 350 lux) Sau đó chúng ta tiến hành rạch bịch, mỗi bịch chỉ cầnrạch 5 – 7 vạch, mỗi vạch dài khoảng 2cm Tưới mỗi ngày để duy trì độ ẩm Theo dõi

sự sinh trưởng và phát triển của hệ sợi, theo dõi quá trình hình thành thể quả Vẽ biểu

đồ và so sánh kết quả hai loài

** : Môi trường cọng:

Cọng thân cây mì khô dại khoảng 10 cm được ngâm trong nước vôi khoảng 1%.Sau đó vớt ra rửa sạch, để ráo Thí nghiệm đ ược tiến hành trên cọng khoai mì có bổsung thành phần dinh dưỡng khác nhau để tìm môi trường nhân giống tối ưu:

Môi trường 1:

Cọng khoai mì + áo một lớp cám gạo 1%

Môi trường 2:

Cọng mì + áo một lớp bắp xay 1%

Môi trường 3:

Cọng mì + ure 0,1%

Trong thí nghiệm này chúng tôi sử dụng môi trường 1 để chuyển giống, nhằmduy trì giống cũng như thuận lợi cho việc cấy giống vào bịch giá thể mạt cưa Cọngkhoai mì là một phế liệu sau khi bà con nông dân thu hoạch mùa vụ, do đó nó lànguyên liệu rất dễ kiếm cũng như giá thành lại rất rẻ, đồng thời vừa giải quyết cho bàcon nông dân thêm một thu nhập

Hình 2 Môi trường cọng mì (sắn)

Khi chúng tôi tiến hành cấy chuyển giống trên môi trường cọng mì, vì đây làmôi trường trung gian và giữa các cọng mì có kẻ hở, nên khi cấy chuyển chúng tôikhông đo được một cách chính xác về tốc độ lan tơ của hai loài Vì lý do đó chúng tôikhông chọn môi trường cọng mì có bổ sung cám gạo làm thí nghiệm đo đạc, mà chỉ sửdụng để làm môi trường cấy chuyển vào bịch giá thể mạt cưa đem đi nuôi trồng