BÁO CÁO KHOA HỌC : Tập tính chọn lọc và ưa thích các loài cây bụi của Dê Bách Thảo trên bãi chăn thả tự nhiên tại tỉnh Ninh Thuận doc

Tập tính chọn lọc và ưa thích các loài cây bụi của Dê Bách Thảo trên bãi chăn thả tự nhiên tại tỉnh Ninh Thuận ðỗ Thị Thanh Vân1* và Inger Ledin2 1 Viện Chăn nuôi, 2 Trường ðại học Nông

Tập tính chọn lọc và ưa thích các loài cây bụi của Dê Bách Thảo trên bãi chăn thả tự

nhiên tại tỉnh Ninh Thuận

ðỗ Thị Thanh Vân1* và Inger Ledin2

1 Viện Chăn nuôi, 2 Trường ðại học Nông nghiệp Thụy ðiển

*Tác giả ñể liên hệ: TS ðỗ Thị Thanh Vân, Bộ môn Dinh dưỡng thức ăn chăn nuôi và ðồng cỏ, Viện Chăn nuôi;

ðT: 043 7410098; email: dothanhvan@hotmail.com

ABSTRACT

Feed selection and dietary preferences of browse species by Bach Thao goats on a natural pasture in Ninh

Thuan province in the South Central region of Vietnam The objectives of this study were to study the behaviour of goats on a natural pasture in Ninh Thuan province and

to determine the most consumed browse species and plant height reached when browsing by goats Two animals

in a herd of Bach Thao goats belonging to the farmers was followed on pasture during 12 months (three consecutive days each months) by two observers, and their activities were recorded regulary every 15 minutes as well as the browse species selected and the height reached while browsing New goats were randomly selected each observation day Samples of ten most selected browse species were collected for analyzing dry matter (DM) and crude protein (CP) contents During the time on pasture, the goats spent 79.9% of their time on pasture browsing, 1.8% grazing, 1.2% drinking, 12.4% walking and 4.7% for other activities Browsing leaves was the most important part of the browsing activities During the whole observation period, goats browsed 50 species with the species Derris elliptica; Ficus pumila and Opuntica monacantha most preferred, 12.8%; 11.1% and 10.2% of the browsing time respectively Average browsing height of the goats was 0.83 m and they could reach

a maximum height of 2.3 m DM contents of the ten most consumed browse species ranged from 68 g/kg in Opuntica monacantha to 443 g/kg in Ficus pumila The highest CP content was obtained in Corissa cochinchinesis (271 g/kg DM) and the lowest in Opuntica monacantha (131 g/kg DM)

Key words: Bach Thao Goats, natural pasture, activities, browse species, preferences

_

ðẶT VẤN ðỀ Ninh Thuận là tỉnh có nghề chăn nuôi dê phát triển nhất cả nước Tuy nhiên, chăn nuôi dê ở ñịa phương này chủ yếu vẫn theo phương thức quảng canh, chăn thả tự nhiên, tận dụng các lợi thế về diện tích ñất ñai tự nhiên Hiện nay xu thế nuôi dê chăn thả quảng canh dựa hoàn toàn vào ñồng bãi tự nhiên ñang phát triển rất mạnh vì kiểu nuôi này ñầu tư thấp nhưng mang lại hiệu quả cao, xu thế này ñang làm cho các bãi chăn thả tự nhiên ở ñây có nguy cơ bị phá vỡ cân bằng sinh thái Bên cạnh ñó, những bãi chăn thả tự nhiên của Ninh Thuận chủ yếu vẫn thuộc quyền sở hữu của nhà nước và ñược người dân sử dụng chung trong chăn nuôi gia súc quảng canh trong thời gian dài, không có sự quản lý, cải thiện dẫn ñến việc quá tải về mật ñộ gia súc trên một diện tích bãi chăn, gây xói mòn ñất và làm tuyệt chủng nhiều loài thực vật ðồng thời, do ảnh hưởng của biến ñổi khí hậu toàn cầu, lượng mưa bình quân tại ñây những năm qua rất thấp, làm giảm sút năng suất chất xanh và thành phần thảm thực vật của bãi chăn Việc hiểu ñược tập tính ăn của dê trên bãi chăn ñóng một vai trò quan trọng trong chiến lược quản lý bãi chăn thân thiện với môi trường và từ ñó nâng cao tính bền vững của ngành chăn nuôi dê quảng canh Tuy nhiên, hiện có rất ít các nghiên cứu ñược thực hiện trên bãi chăn thả

tự nhiên tai các tỉnh vùng Nam Trung bộ ñể xác ñịnh năng suất chất xanh, thành phần thảm thực vật cũng như tập tính chọn lọc thức ăn và khẩu phần ưa thích của gia súc ăn cỏ trên bãi chăn thả tự nhiên tại vùng này

Vì vậy chúng tôi tiến hành ñề tài này với mục ñích xác ñịnh tập tính hoạt ñộng hàng ngày của

dê trên bãi chăn thả tự nhiên ñồng thời xác ñịnh tên, phần các loài cây bụi ñược dê thu nhận và

ưa thích từ ñó làm cơ sở cho việc thiết lập sức tải bền vững cho bãi chăn

VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ðịa ñiểm nghiên cứu

ðề tài ñược triển khai tại xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận Tổng diện tích bãi chăn thả tự nhiên của xã Phước Hữu ước tính rộng trên 100ha, hầu hết diện tích bãi chăn thả tự nhiên này vẫn thuộc quyền quản lý của nhà nước

Phương pháp nghiên cứu và cách thu thập số liệu

Tập tính hoạt ñộng hàng của dê trên bãi chăn tự nhiên, các loài và phần cây bụi ñược dê ưa thích ñược xác ñịnh bằng phương pháp quan sát trực tiếp trên ñàn dê Bách Thảo, của hộ Ông Nguyễn Văn Nhịn, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước, tỉnh Ninh Thuận Trước khi theo dõi thu thập số liệu, 10 dê cái trưởng thành ñược cân, ño kích thước các chiều như cao vây, vòng ngực, dài thân thẳng, dài cổ, dài ñầu ñể xác ñịnh khối lượng và kích thước giống Kết quả ñược trình bày tại Bảng 1

Bảng 1 Khối lượng cơ thể và kích thước các chiều ño của dê cái Bách Thảo trưởng thành

(n=10)

Hai người quan sát ñược bố trí theo dõi tập tính 3 ngày liên tục trong một tháng, 12 tháng liên tục trong 1 năm, và mỗi người theo dõi, quan sát 1 dê

Hàng ngày, 2 dê cái trưởng thành ñang nuôi con ñược lựa chọn ngẫu nhiên trong ñàn ñể theo dõi tập tính trên bãi chăn; các dê theo dõi này ñược phân biệt với các dê khác trong ñàn bằng cách buộc dây ni-lông màu vào cổ Các hoạt ñộng của dê trên bãi chăn bao gồm: Ăn các phần cây bụi, gặm cỏ, di chuyển, uống nước, nghỉ ngơi (nhai lại, thải phân…) ñược thu thập sau mỗi

15 phút Khi quan sát thấy dê ăn các phần cây bụi, một số thông số như: Tên loài cây bụi, bộ phận của cây ñược dê ăn (ngọn, lá, hoa, quả), ñộ cao ăn (tính từ mặt ñất ñến vị trí ăn) ñược thu thập Từ các số liệu trên, tổng thời gian dành cho mỗi hoạt ñộng của dê trên bãi chăn hoặc tần suất ăn các loài cây bụi, ñược tính bằng % của tổng số lần quan sát Tổng số lần quan sát trung bình trong ngày của nghiên cứu này là 34 lần, dao ñộng từ 20 ñến 37 lần phụ thuộc vào tổng thời gian chăn thả dê trên bãi chăn Tùy vào ñiều kiện thời tiết trong ngày mà chủ hộ quyết ñịnh thời gian bắt ñầu (6 - 7 giờ sáng), kết thúc (5 - 6 giờ chiều) chăn thả và thời gian nghỉ ngơi (2 - 4 giờ) tại chuồng vào ban trưa

Mười loài cây bụi ñược dê ưa thích nhất ñược lấy mẫu hàng tháng ñể phân tích thành phần vật chất khô (VCK) và protein thô

Dạng bãi chăn ñược xác ñịnh trong quá trình theo dõi tập tính của dê, có 3 dạng bãi chăn ñược phân biệt ñó là bãi chăn khu vực ñất thấp (dạng 1), bãi chăn gồm chủ yếu các loài cây bụi (dạng 2) và bãi chăn gồm cả các loài cây bụi và loài thân gỗ (dạng 3) ðối với mỗi dạng bãi chăn, 3 mẫu nghiên cứu (1 ha/mẫu nghiên cứu) ñược thiết lập ñể ñếm số cây và bụi cây, từ ñó ước tính số cây của từng loại cây bụi/ha ñồng cỏ

Phương phỏp xử lý số liệu

Số liệu ủược xử lý theo phương phỏp phõn tớch thống kờ mụ tả trờn phần mềm Minitab 14.0 (Minitab, 2003)

KấT QUẢ VÀ THẢO LUẬN Tập tớnh hoạt ủộng hàng ngày của dờ trờn bói chăn

Trong thời gian ở trờn bói chăn, dờ dành 79,9% thời gian ăn loài cõy bụi, 1,8% gặm cỏ, 1,2% uống nước, 12,4% di chuyển và 4,7% cho cỏc hoạt ủộng khỏc: nghỉ ngơi, nhai lại (Biểu ủồ 1) Tập tớnh chọn lọc và ưa thớch cỏc loài cõy bụi của dờ

Trong quỏ trỡnh theo dừi, dờ thu nhận 50 loài cõy bụi khỏc nhau 10 loài cõy bụi ủược dờ ưa thớch ủú là: Cự rựa, Võu vấu, Xương rồng, Tỏo rừng, Nhụng, Lỏ mủ, Dõy mỏu, Chang chang, Vừng vưng, Bồn bồn tương ứng với chiếm 12,83%; 11,14%; 10,16%; 9,89%; 9,54%; 7,93%; 6,15%; 5,26%; 4,55%; 3,21% tổng số lần quan sỏt thấy dờ ăn cỏc loài cõy (Biểu ủồ 2)

79.9

12.4 4.7 0

10 20 30 40 50 60 70 80 90

Ăn ngọn lá Ăn cỏ Uống nước Di chuyển Hoạt động

khác Hoạt động tập tính

%

Biểu ủồ 1: Hoạt ủộng tập tớnh hàng ngày của dờ trờn bói chăn

Sanon và CS (2007) nghiờn cứu thấy dờ chọn lọc 31 loài cõy bụi, cừu 20 loài, trong khi ủú bũ chỉ chọn 10 loài Tầm cao ăn trung bỡnh của dờ trong nghiờn cứu này là 0,83 m, nhưng ủộ cao

ăn tối ủa của dờ cú thể ủạt ủến 2,3m

12.8 11.1 10.2 9.9 9.5 7.9 6.2 5.3 4.6 3.2

0 2 4 6 8 10 12 14

Cù a

Vâu

vấu Xươn

g r g Táo rừ

Nhôn g Lá m ủ Dây

áu

Chan

g cha

Vừn

g vư

ng

Bồn

bồn

Loài cây bụi

%

Biểu ủồ 2: Tần suất ăn của 10 loài thõn bụi ủược dờ ưa chuộng nhất

ðộ cao ăn trung bỡnh của gia sỳc phụ thuộc vào thành phần thảm thực vật và ủiều kiện bói chăn (Oue’draogo-Kone’ và cs., 2006; Sanon và cs., 2007) Trờn bói chăn tự nhiờn vựng Tõy Phi, ủộ cao ăn trung bỡnh của bũ và dờ là như nhau, ủều 1m trong khi ủú cừu ăn ở tầm thấp hơn chỉ 0,6m (Oue’draogo-Kone’ và cs., 2006) Trờn bói chăn tự nhiờn vựng Sahelian, tầm cao ăn trung bỡnh của dờ là 1,65m, của Bũ 1,47m và của Cừu 0,87m (Sanon và cs., 2007) Theo Sanon và cs, (2007) thỡ tầm ăn cao tối ủa của dờ cao hơn so với bũ (2,1m so với 1,9m) và

thấp nhất ở cừu (1,17 m)

Dê thắch ăn chồi lộc và lá non ở ựộ cao trên vòm tán lá (đàm Văn Tiện, 2006; 2007) bởi vì không giống như bò và cừu, dê có thể ựứng bằng 2 chân sau và ăn lá trong tư thế thân thẳng ựứng Dê di chuyển linh hoạt và có thể sử dụng nhiều kiểu ăn như ựứng trên mỏm ựá, cành cây

ựể với lá ăn hoặc có thể kéo cành xuống và ăn ngọn, lá, hoa, quả Hơn thế nữa, do ựặc ựiểm giải phẫu của dê có môi trên xẻ ựôi, vòm răng cửa hẹp và ựặc biệt dê có hàm trên di ựộng nên

dê có thể dễ dàng chọn lựa các bộ phận của cây thức ăn mà dê ưu thắch (Ngwa và cs., 2000) Những cơ sở khoa học này ựược chứng minh bằng kết quả trình bày tại Biểu ựồ 3, phần cây bụi dê ưa thắch nhất là ngọn, lá tiếp ựến là hoa quả, lá rụng và quả rụng

69.85

12.40

0 10 20 30 40 50 60 70 80

Biểu ựồ 3: Tần suất ăn (% tổng số lần ăn ) các phần cây bụi của dê Bách Thảo

Thành phần VCK và protein thô của 10 loài cây bụi ựược dê ưa thắch

Thành phần VCK của 10 loài cây thân bụi ựược dê ưa thắch ựạt từ 68 g/kg tươi (Xương rồng) ựến 443 g/kg tươi Vâu vấu (Bảng 2) Hàm lượng protein thô ựạt tương ựối cao, cao nhất ở Vừng vưng (271 g/kg VCK) và thấp nhất ở Xương rồng (131 g/kg VCK)

1

Giá trị trung bình và ựộ lệch chuẩn

Mật ựộ các loài cây bụi trên bãi chăn

Có tất cả 58 loài cây bụi ựược tìm thấy trên bãi chăn thả tự nhiên tại tỉnh Ninh Thuận (Bảng 2), trong ựó dạng bãi chăn 1 có 41 loài, dạng bãi chăn 2 có 34 loài và dạng bãi chăn 3 tìm thấy

29 loài Mười loài cây bụi có mật ựộ cây/ha cao nhất trên bãi chăn là: Xương rồng, Lá mủ, Vâu vấu, Chang chang, Thông rừng, Bằng lăng, Nhông, Cù rùa, Dây máu, Gãy ốc Trong số

10 loài cây bụi ñược dê ưu thích nhất có 7 loài nằm trong số 10 loài cây bụi có mật ñộ cây/ha cao nhất trên bãi chăn và 3 loài nằm ngoài số ñó (Táo rừng, Vừng vưng, Bồn bồn)

Bảng 3 Mật ñộ các loài thân bụi trên bãi chăn thả tự nhiên của tỉnh Ninh Thuận (cây/ha)

STT Tên tiếng Việt Dạng bãi chăn 1 Dạng bãi chăn 2 Dạng bãi chăn 3

KẾT LUẬN VÀ đỀ NGHỊ Trong thời gian trên bãi chăn, dê dành 79,9% thời gian ăn loài cây bụi, 1,8% gặm cỏ, 1,2% uống nước, 12,4% di chuyển và 4,7% cho các hoạt ựộng khác như nghỉ ngơi, nhai lạiẦ Trong suốt quá trình theo dõi, dê thu nhận 50 loài cây bụi khác nhau; và phần lá của các loài cây bụi ựược dê ưa thắch nhất Tầm cao ăn trung bình của dê là 0,83 m, nhưng tầm cao ăn tối

ựa của chúng ựạt ựến 2,3m Hàm lượng protein thô của 10 loài loài cây bụi ựược dê ưu thắch nhất ựạt cao nhất ở Vừng vưng (271 g/kg VCK) và thấp nhất ở Xương rồng (131 g/kg VCK) Tìm thấy tất cả 58 loài cây bụi trên bãi chăn Trong số 10 loài cây bụi ựược dê ưu thắch nhất có

7 loài nằm trong số 10 loài cây bụi có mật ựộ cây/ha cao nhất trên bãi chăn và 3 loài nằm ngoài số ựó (Táo rừng, Vừng vưng, Bồn bồn)

Lời cảm ơn

Nhóm tác giả trân trọng cảm ơn tổ chức IFS (International Foundation for Science) ựã tài trợ kinh phắ cho nghiên cứu này!

TÀI LIỆU THAM KHẢO

đàm Văn Tiện, 2006 Tập tắnh ăn tầm cao của Dê Tạp chắ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Số: 5/2006 Trang 74-92

đàm Văn Tiện, 2007 ứng dụng tập tắnh trong chăn nuôi Tạp chắ KHCN Chăn nuôi Số: 8/2007

Minitab Inc., 2003 Minitab Statistical Software, Realease 14 for Window State College Pennsulvania, USA Ngwa, A.T., Pone, D.K., Mafeni, J.M., 2000 Feed selection and dietary preferences of forage by small ruminants grazing natural pastures in the Sahelian zone of Cameroon Animal Feed Science and Technology 88, 253-266

OueỖdraogo-KoneỖ, S., KaboreỖ-Zoungrana, C.Y and Ledin, I., 2006 Behaviour of goats, sheep and cattle on natural pasture in the sub-humid zone of West Africa Livestock Science 105: 244-252

Sanon, H.O., KaboreƠ-Zoungrana, C., Ledin, I., 2007 Behaviour of goats, sheep and cattle and their selection of browse species on natural pasture in Sahelian area Small Ruminant Research 67, 64-74

*Người phản biện: TS Nguyễn Thạc Hòa; Ths Trần Thị Bắch Ngọc