LUẬN VĂN: Văn hoá Đảng qua khảo sát ở Đảng bộ tỉnh quảng ngãi hiện nay docx

Trong 2 năm 2004 - 2005, một số nhà khoa học và các đồng chí lónh đạo Đảng, Nhà nước đó cụng bố một số bài viết trờn cỏc tạp chớ, Ban Tư tưởng - Văn hoá Trung ương, Học viện Chính trị qu

LUẬN VĂN:

Văn hoá Đảng qua khảo sát ở Đảng

bộ tỉnh quảng ngãi hiện nay

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Văn hoá cú vai trũ, vị trớ hết sức quan trọng trong đời sống con người và xó hội loài người Những năm gần đây, văn hoá đang được coi trọng và được xem là thước đo hoạt động của con người trên nhiều lĩnh vực Trong đời sống xó hội xuất hiện ngày càng nhiều cỏc thuật ngữ mới biểu đạt các khía cạnh văn hoá của các hoạt động của cá nhân và

xó hội, như: văn hoá chính trị, văn hoá kinh doanh, văn hoá doanh nghiệp, văn hoá lónh đạo, quản lý v.v Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 5 (khoá VIII) của Đảng khẳng định: “Văn hoá là nền tảng tinh thần của xó hội, vừa là mục tiờu, vừa là động lực của sự phát triển kinh tế - xó hội” [16, tr.55] Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng nêu quan điểm:

“Văn hoá, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác không thể đứng ngoài mà phải ở trong kinh tế và chính trị”[31, tr.368-369] Vỡ vậy, việc làm cho văn hoá thấm sâu vào toàn bộ đời sống và hoạt động xó hội, vào từng người, từng gia đỡnh, từng tập thể và cộng đồng, từng địa bàn dân cư, vào mọi lĩnh vực sinh hoạt và quan hệ con người là vô cùng quan trọng và hết sức cấp thiết Đảng ta là đảng cầm quyền, Đảng là tổ chức cao nhất của giai cấp công nhân, nhân dân lao động, hiện thân của trí tuệ, danh dự, lương tâm của dân tộc Do đó, như Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 5 (khoá VIII) xác định:

"Để bảo đảm sự lónh đạo của Đảng về văn hoá phải xây dựng văn hoá từ trong Đảng, trong bộ máy Nhà nước như Bác Hồ đó dạy Đảng ta là đạo đức là văn minh" [16, tr.87] Kết luận Hội nghị Trung ương lần thứ 10 (khoá IX) và Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng tiếp tục đặt vấn đề xây dựng văn hoá trong Đảng

Thật ra, những vấn đề thuộc về văn hoá Đảng không phải là cái gỡ hoàn toàn mới mẻ

mà sõu xa đó nằm trong bản chất, mục tiêu, nguyên tắc của Đảng, được thể hiện trong toàn bộ hoạt động của Đảng Tuy nhiên, chỉ từ khi chủ nghĩa xó hội hiện thực trờn thế giới gặp khú khăn, các nước xó hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên xô lâm vào khủng hoảng, sụp đổ, thỡ những người cộng sản mới bắt đầu nhỡn lại chớnh mỡnh để sửa chữa những sai lầm, khuyết điểm, khắc phục những nhận thức lệch lạc, tự đổi mới, tự chỉnh đốn lại Đảng nhằm giữ vững vai trũ lónh đạo của Đảng đối với xó hội Quỏ trỡnh tự đổi mới, tự chỉnh đốn Đảng cũng đồng

thời xuất hiện phạm trù văn hoá Đảng Từ khi các văn kiện của Đảng đặt vấn đề xây dựng văn hoá trong Đảng, các nhà khoa học, các cơ quan, viện nghiên cứu đó lần lượt công bố các bài viết, tổ chức các cuộc hội thảo khoa học, toạ đàm xung quanh vấn đề "Văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng" Ngày 29.4.2004, Ban Tư tưởng - Văn hoá Trung ương tổ chức cuộc toạ đàm "Văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng" Tiếp đó, ngày 27.4.2005, theo

sự chỉ đạo của Ban Bí thư, Ban Tư tưởng - Văn hoá Trung ương và Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học "Văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng" Học viện Chính trị khu vực II thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cũng tổ chức hội thảo khoa học " Văn hoá Hồ Chí Minh và vấn đề xây dựng văn hoá Đảng hiện nay" Các cuộc toạ đàm, hội thảo khoa học nói trên đó tập trung phõn tớch nhằm làm rừ khỏi niệm, thuật ngữ, nội hàm văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng, các giải pháp xây dựng văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng Tuy vậy, trong các bài viết, các cuộc hội thảo và trong dư luận xó hội vẫn cũn cú nhiều ý kiến chưa thống nhất về khái niệm, cấu trúc, nội dung văn hoá Đảng Có ý kiến cho rằng các thuật ngữ văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng, văn hoá của Đảng thống nhất với nhau về mặt nội dung Nhưng cũng có ý kiến không đồng tỡnh, cho rằng ba thuật ngữ núi trờn cú nội dung khác nhau Một số ý kiến lại phủ nhận văn hoá Đảng, cho rằng văn hoá Đảng chỉ là sự "nhảm nhí” Thậm chí, trên một số trang thông tin điện tử, các thế lực thù địch cũn bụi nhọ, xuyờn tạc, núi xấu Đảng cho rằng: "Văn hoá Đảng là cái chi chi"!

Thật sự vấn đề văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng, văn hoá của Đảng là vấn đề lý luận và thực tiễn lớn, đang được tiếp tục nghiên cứu đầy đủ và sâu sắc Ngay từ năm

1924, Nguyễn Ái Quốc có một nhận định rất đúng đắn: “Ngày nay, chủ nghĩa đế quốc đó tiến tới một trỡnh độ hoàn bị gần như là một khoa học”[29, tr.246] Để vượt qua được chủ nghĩa tư bản, không có con đường nào khác chủ nghĩa xó hội mà hạt nhõn lónh đạo

là Đảng Cộng sản phải được trang bị cho mỡnh một tư duy văn hoá - khoa học vượt trội,

đó là văn hoá Đảng Cộng sản Do đó, tuy cũn cú ý kiến khỏc nhau, nhưng nhiệm vụ xây dựng, chỉnh đốn Đảng, nâng cao tính tư tưởng, tính khoa học, tính tiên phong cách mạng

và nhân văn trong các hoạt động của Đảng, tựu chung là xây dựng văn hoá Đảng đang là một yêu cầu khách quan, cấp thiết hiện nay

Ngoài những đũi hỏi về mặt lý luận, cụng tỏc xõy dựng Đảng hiện nay đang đặt ra nhiều vấn đề cấp bách về mặt thực tiễn Những mặt yếu kém, những biểu hiện xa lạ với

lý tưởng, mục tiêu của Đảng đang xuất hiện trong một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, trở thành nguy cơ đe doạ sự sống cũn của Đảng, của chế độ Văn kiện Đại hội lần thứ X của Đảng nhận định:

Không ít tổ chức đảng yếu kém, nhất là ở cơ sở, không làm trũn vai trũ hạt nhõn chớnh trị và nền tảng của Đảng, không đủ sức giải quyết những vấn

đề phức tạp nảy sinh từ cơ sở, thậm chí có những tổ chức cơ sở Đảng tê liệt, mất sức chiến đấu Một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, kể cả một số cán

bộ chủ chốt các cấp, yếu kém cả về phẩm chất và năng lực; thiếu tính chiến đấu và tinh thần bảo vệ quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, giảm sút lũng tin, phai nhạt lý tưởng; một số ít có biểu hiện bất món, mất lũng tin, núi và làm trỏi với quan điểm, đường lối của Đảng, vi phạm pháp luật của Nhà nước Bệnh cơ hội, chủ nghĩa cá nhân trong một bộ phận cán bộ, đảng viên có chiều hướng gia tăng; vẫn cũn tỡnh trạng "chạy chức",

"chạy quyền", "chạy tội", "chạy bằng cấp" Thoỏi hoá, biến chất về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống; tệ quan liêu, tham nhũng, lóng phớ, sỏch nhiễu dõn trong một bộ phận khụng nhỏ cỏn bộ, đảng viên diễn ra nghiêm trọng, kéo dài, chưa được ngăn chặn, đẩy lùi, nhất là trong các cơ quan công quyền, các lĩnh vực xây dựng cơ bản, quản lý đất đai, quản lý doanh nghiệp nhà nước và quản

lý tài chớnh làm giảm lũng tin của nhõn dõn đối với Đảng Đó là một nguy cơ lớn liên quan đến sự sống cũn của Đảng, của chế độ [17, tr.263-264]

Vỡ lẽ đó, xây dựng văn hoá Đảng là vấn đề đặt ra vừa cấp thiết vừa lâu dài đối với toàn Đảng

và từng Đảng bộ từ Trung ương đến cơ sở trong giai đoạn hiện nay

Tỉnh Quảng Ngói là tỉnh nằm trong vựng kinh tế trọng điểm các tỉnh duyên hải miền Trung, nơi có khu kinh tế Dung Quất và nhà máy lọc dầu số 1; là tỉnh đang trong quá trỡnh cú tốc độ công nghiệp hoá - hiện đại hoá nhanh Đảng bộ Quảng Ngói là Đảng

bộ có bề dày truyền thống cách mạng, nhân tố quyết định sự thắng lợi của phong trào cách mạng trong các cuộc kháng chiến cứu nước vĩ đại trước đây và trong công cuộc xây

dựng, bảo vệ Tổ quốc hiện nay Bước vào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá, bên cạnh những thành tựu đạt được, nhiều vấn đề trong lónh đạo phát triển kinh tế - xó hội đang đặt ra đũi hỏi Đảng bộ phải tiếp tục nâng cao năng lực lónh đạo và sức chiến đấu của Đảng bộ Vỡ vậy, để đảm bào sự gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng, chỉnh đốn Đảng là then chốt với phát triển văn hoá, nền tảng tinh thần của

xó hội, Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVII (năm 2005), đặt ra yêu cầu: "Tập trung xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh trong toàn xó hội, trước hết là xây dựng văn hoá trong hoạt động lónh đạo của cấp uỷ, quản lý của chính quyền các cấp, trong hoạt động công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức, trong sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp" [13, tr.83]

Từ những lý do trờn, việc nghiờn cứu đề tài: "Văn hoá Đảng qua khảo sát ở Đảng bộ tỉnh Quảng Ngói hiện nay” thực sự cú ý nghĩa, gúp phần làm sỏng tỏ một số

vấn đề lý luận và thực tiễn văn hoá Đảng, nâng cao năng lực lónh đạo và sức chiến đấu của Đảng đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ cách mạng trong giai đoạn mới

2 Tỡnh hỡnh nghiờn cứu đề tài

Văn hoá Đảng là một đề tài rất mới, rất phong phú cả về mặt lý luận và thực tiễn, đang trong quá trỡnh nghiờn cứu hoàn thiện

2.1 Tỡnh hỡnh nghiờn cứu ở nước ngoài

Từ những năm 70 của thế kỷ trước, thuật ngữ văn hoá Đảng đó được tác giả người

Pháp - ông Lucien Seve đặt ra trong cuốn sách "Chủ nghĩa Mác và nhân cách" Theo nhà

nghiên cứu này, văn hoá Đảng được hiểu theo nghĩa rộng:

Tất cả những gỡ nhằm xõy dựng một đảng có đủ tiêu chuẩn đáp ứng những đũi hỏi của sự nghiệp xõy dựng một xó hội kiểu mới, theo đúng tinh thần của thời đại ngày nay, tức là một xó hội lấy những mục đích nhân đạo, nhân văn, nhân bản làm đích cuối cùng Vỡ vậy, núi tới văn hoá Đảng tức là nói tới cái cốt lừi, đồng thời là cái sắc thái bao trùm của vấn đề xây dựng đảng trong tỡnh hỡnh hiện nay [35, tr.17]

Một nghiờn cứu khỏc cho rằng, trong tỏc phẩm Lucien Seve: “Chỉ mới gợi ý vấn

đề, chứ chưa hề có một kiến giải cụ thể nào về văn hoá đảng Từ đó, chủ đề văn hoá đảng

trở thành một hướng tiếp cận nghiên cứu mới, thu hút sự quan tâm của một số nhà khoa học đương đại” [52, tr.233]

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin, tuy chưa đề cập đến khái niệm văn hoá Đảng, nhưng các ông đó cú đề cập trong một số tác phẩm các đặc trưng của văn hoá nói chung Văn hoá như C Mác và Ph Ăngghen quan niệm chính là sự phát triển lực lượng bản chất người Lao động sáng tạo chính là khởi điểm của văn hoá Trong tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, tuy chưa đề cập đến khái niệm văn hoá Đảng, nhưng C Mác và Ph Ăngghen nói rừ cỏc phẩm chất văn hoá đặc trưng của đảng vô sản

và các giá trị văn hoá mà đảng tạo ra, tạo thành một giai đoạn mới trong tiến trỡnh phỏt triển chung của nền văn hoá nhân loại

Vậy là về mặt thực tiễn, những người cộng sản là bộ phận kiên quyết nhất trong các đảng công nhân ở tất cả các nước, là bộ phận luôn luôn thúc đẩy phong trào tiến lên; về mặt lý luận, họ hơn bộ phận cũn lại của giai cấp vụ sản

ở chỗ họ hiểu rừ những điều kiện, tiến trỡnh và kết quả chung của phong trào

2.2 Tỡnh hỡnh nghiờn cứu ở trong nước

Tỡnh hỡnh nghiờn cứu ở trong nước về vấn đề văn hoá Đảng cũn khỏ mới mẻ, chỉ bắt đầu từ khi các văn kiện của Đảng đặt vấn đề xây dựng văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng Chủ tịch Hồ Chí Minh là người sáng lập, rèn luyện Đảng ta, tuy Người chưa đề cập đến khái niệm văn hoá Đảng, nhưng trong tư tưởng Hồ Chí Minh đó hỡnh thành hệ thống quan điểm về vị trí, vai trũ lónh đạo của Đảng, về xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, xây dựng hỡnh mẫu đội ngũ cán bộ của Đảng: cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư Người nêu ra phẩm chất văn hoá của Đảng “Đảng ta là đạo đức, là văn minh” [32, tr.5]

Trong 2 năm 2004 - 2005, một số nhà khoa học và các đồng chí lónh đạo Đảng, Nhà nước đó cụng bố một số bài viết trờn cỏc tạp chớ, Ban Tư tưởng - Văn hoá Trung ương, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức một số cuộc toạ đàm, hội thảo khoa học nhằm đạt được tiếng nói chung về mặt học thuật cũng như triển khai thực hiện văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng vào thực tiễn cuộc sống Có ý kiến đề nghị Bộ Chính trị ra một Nghị quyết chuyên đề “ xây dựng văn hoá Đảng”, mở cuộc vận động sâu rộng trong toàn Đảng, bộ máy Nhà nước, toàn quân ôn lại và học tập: mục đích, lý tưởng của Đảng, văn hoá Đảng, đạo đức, văn minh, trí tuệ của Đảng Sau Nghị quyết cần có kế hoạch cụ thể quy định thời gian sơ, tổng kết [52, tr.190] Ban Tư tưởng - Văn hoá Trung ương xây dựng đề án: Văn hoá Đảng và xây dựng văn hoá trong các tổ chức của Đảng Tuy nhiên, những năm sau đó, tỡnh hỡnh nghiờn cứu, triển khai việc thực hiện văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng lại lắng xuống Do đó, lý luận văn hoá Đảng cũn nhiều khoảng trống, chưa mang tính hệ thống và cũn nhiều điểm chưa thống nhất Có thể nêu một số công trỡnh nghiờn cứu tiờu biểu:

+ Văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng (2005 - 2006), Nxb Văn hoá - Thông tin

Đây là cuốn sách tập hợp các bài viết của các đồng chí lónh đạo Đảng, các nhà khoa học nghiên cứu về văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng Phần lớn các ý kiến đều khẳng định có văn hoá Đảng Văn hoá Đảng là hạt nhân của văn hoá chính trị, là văn hoá lónh đạo, văn hoá của tổ chức Đảng Trong mối quan hệ với văn hoá dân tộc văn hoá Đảng là bộ phận của văn hoá dân tộc, gắn với văn hoá dân tộc, tiêu biểu cho văn hoá dân tộc Với nhân dân, Đảng là tinh hoa, đạo đức, trí tuệ được nhân dân tin yêu, kính trọng … Tuy vậy cũng

có ý kiến cho rằng, không có "văn hoá Đảng, văn hoá Nhà nước, văn hoá doanh nghiệp,

nhưng có văn hoá lónh đạo, văn hoá quản lý và văn hoá kinh doanh" [52, tr.182]; hoặc cho rằng không có văn hoá Đảng mà chỉ có văn hoá trong Đảng [52, tr.177] …

+ Phan Công Khanh (2006), Văn hoá Hồ Chí Minh và việc xây dựng văn hoá Đảng hiện nay Nxb Lý luận Chớnh trị Mặc dù nội dung cuốn sách tập hợp các bài viết

về văn hoá Hồ Chí Minh và việc xây dựng văn hoá Đảng hiện nay, nhưng nhiều bài đó đi sâu nghiên cứu khái niệm văn hoá Đảng từ nhiều cách tiếp cận khác nhau, nêu bật được những giá trị của văn hoá Đảng, những giải pháp xây dựng văn hoá Đảng hiện nay

+ Trần Văn Bính (Chủ biên) (2000), Vai trũ của văn hoá trong hoạt động chính trị của Đảng ta hiện nay, Nxb Lao động Trong cuốn sách, ngoài việc khẳng định những

vấn đề lý luận chung về văn hoá chính trị, các tác giả có đề cập đến văn hoá Đảng, nội dung xây dựng văn hoá Đảng Các tác giả nhấn mạnh: Văn hoá Đảng là một bộ phận của văn hoá chính trị, nhưng là bộ phận quan trọng chi phối khuynh hướng, tính chất của văn hoá chính trị

+ Lâm Quốc Tuấn, (2006), Nâng cao văn hoá chớnh trị của cỏn bộ lónh đạo quản lý ở nước ta hiện nay, Nxb Văn hoá Thông tin và Viện Văn hoá Đây là một chuyên

luận đề cập một số nội dung cơ bản về bản chất, đặc điểm, cấu trúc, vai trũ của văn hoá chính trị; tính tất yếu phải nâng cao văn hoá chính trị cho đội ngũ cán bộ lónh đạo ở nước

ta hiện nay Trên cơ sở phân tích thực trạng chung về văn hoá chính trị của đội ngũ cán

bộ lónh đạo hiện nay, đối chiếu với yêu cầu nâng cao văn hoá chính trị trong thời kỳ đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, tác giả đề cập một số phương hướng, giải pháp cơ bản nhằm nâng cao văn hoá chớnh trị của cỏn bộ lónh đạo trong thời kỳ phát triển mới của đất nước Tuy chưa đề cập đến lý luận văn hoá Đảng, nhưng tác giả quan niệm văn hoá Đảng là một bộ phận, đồng thời là loại hỡnh cao nhất, chi phối khuynh hướng, tính chất của văn hoá chính trị Nâng cao văn hoá Đảng là một trong những giải pháp nhằm nâng cao văn hoá chớnh trị của cỏn bộ lónh đạo hiện nay

+ Nguyễn Duy Quý (chủ biờn), (2006), Đạo đức xó hội ở nước ta hiện nay - vấn

đề và giải pháp, Nxb Chính trị quốc gia Các tác giả khẳng định rằng: Công cuộc đổi mới

được Đảng và Nhà nước ta tiến hành hai thập niên qua đạt được nhiều thành tựu quan trọng Song mặt trái của kinh tế thị trường đó xâm nhập, lũng đoạn mọi lĩnh vực của đời

sống xó hội, kể cả trong chớnh trị Xó hội Việt Nam đang phải đối mặt với sự xuống cấp

về mặt đạo đức tinh thần, từ những đổ vỡ, phân ró trong gia đỡnh đến những giảm sút nghiêm trọng vai trũ và ý nghĩa đạo đức trong quan hệ con người ở cơ quan, công sở, trong Đảng, chính quyền và các đoàn thể nhân dân Trước tỡnh hỡnh đó, các tác giả đề xuất một số giải pháp cụ thể cấp bách, trong đó giải pháp hàng đầu: "Đảng ta là Đảng cầm quyền duy nhất, chịu trách nhiệm trước toàn bộ những vấn đề trọng đại của đất nước Vỡ vậy, để ngăn chặn mọi suy thoái đang diễn ra phải bắt đầu từ đổi mới và chỉnh đốn Đảng"

+ Lờ Quý Đức - Hoàng Chí Bảo (Chủ biên) (2007): Văn hoá đạo đức ở nước ta hiện nay - vấn đề và giải pháp Tuy không phải là chuyên luận bàn về văn hoá Đảng, văn hoá

trong Đảng, nhưng từ chỗ nêu ra các vấn đề lý luận chung về văn hoá đạo đức, thực trạng văn hoá đạo đức và một số giải pháp xây dựng văn hoá đạo đức ở nước ta hiện nay, các tác giả đó đề cập đến một chiều cạnh có ý nghĩa quyết định trong xây dựng nền đạo đức mới ở Việt Nam là phát huy vai trũ nờu gương của Đảng và đội ngũ cán bộ, đảng viên về đạo đức Nêu gương về đạo đức được các tác giả quan niệm là một phương thức lónh đạo của Đảng,

là một nguyên tắc chính trị và cũng là một truyền thống văn hoá

+ Phạm Duy Đức (Chủ biên), (2008), Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về văn hoá, Nxb Chính trị quốc gia Nội dung cuốn sách tập trung nghiên cứu quan điểm

của chủ nghĩa Mác Lênin về nguồn gốc, bản chất, chức năng, vai trũ của văn hoá, về xây dựng nền văn hoá xó hội chủ nghĩa Tuy nội dung cuốn sỏch chưa đề cập đến văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng, nhưng ở mục II, chương II: "Quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin về xây dựng nền văn hoá ", các tác giả đó làm rừ vai trũ của văn hoá trong lónh đạo chính trị của Đảng Cộng sản, từ việc xây dựng hệ thống lý luận cách mạng, tổ chức

bộ máy Nhà nước, cảnh báo những nguy cơ suy thoái trong Đảng, sự cần thiết phải xây dựng Đảng - như V.I Lênin quan niệm - tiêu biểu cho trí tuệ, danh dự, lương tâm của thời đại

+ Viện Văn hoá và phát triển: Văn hoá lónh đạo, quản lý - vấn đề và giải pháp (Đề

tài cấp bộ, chủ nhiệm: PGS.TS Lê Quý Đức, Hà Nội, 2008) Nội dung đề tài tập trung nghiên cứu một số vấn đề lý luận về văn hoá lónh đạo, quản lý, những vấn đề đặt ra trong văn hoá

lónh đạo, quản lý, những giải pháp nâng cao văn hoá lónh đạo, quản lý ở nước ta trong giai đoạn hiện nay Tuy không phải là đề tài nghiên cứu về văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng, nhưng các tác giả đó cú những nhận xột đánh giá khá tường tận, đưa ra những giải pháp có tính khả thi về văn hoá lónh đạo, quản lý của Đảng và Nhà nước ta hiện nay

3 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

- Làm rừ một số vấn đề lý luận về văn hoá Đảng, khẳng định sự tồn tại văn hoá Đảng là hiện tượng khách quan, cần thiết

- Khảo sát thực trạng văn hoá Đảng hiện nay ở Đảng bộ tỉnh Quảng Ngói

- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp xây dựng văn hoá Đảng qua khảo sát văn hoá Đảng ở tỉnh Quảng Ngói hiện nay

4 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

- Làm rừ hệ thống khỏi niệm văn hoá Đảng

- Khảo sát thực trạng văn hoá Đảng ở Đảng bộ tỉnh Quảng Ngói, qua đó rút ra những biểu hiện tích cực, hạn chế và nguyên nhân của hạn chế của văn hoá Đảng hiện nay

- Thông qua thực tiễn xây dựng văn hoá ở Đảng bộ tỉnh Quảng Ngói hiện nay đề xuất phương hướng, giải pháp nâng cao văn hoá Đảng nói chung, văn hoá Đảng ở Quảng Ngói núi riờng

5 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

- Đề tài tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về văn hoá Đảng Cộng sản Việt Nam, đánh giá thực trạng văn hoá Đảng ở Đảng bộ tỉnh Quảng Ngói từ năm 1989 đến nay (có liên hệ với thực trạng văn hoá Đảng nói chung)

- Đối tượng nghiên cứu là quá trỡnh hoạt động của Đảng bộ tỉnh Quảng Ngói thể hiện văn hoá Đảng như thế nào

6 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu là dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh Kết hợp các phương pháp lôgíc và lịch sử, đối chiếu và so

sánh, phân tích và tổng hợp Ngoài ra cũn sử dụng phương pháp liên/ đa ngành: Chính trị học, xó hội học, tõm lý học, khoa học lónh đạo, quản lý, khoa học xây dựng Đảng

7 Đóng góp mới của đề tài

- Làm rừ một số vấn đề lý luận về văn hoá Đảng từ cách tiếp cận văn hoá học

- Chỉ ra một số mặt tích cực và tiêu cực trong việc thực hiện văn hoá Đảng ở Đảng bộ tỉnh Quảng Ngói hiện nay

- Đề xuất một số giải pháp xây dựng văn hoá Đảng qua khảo sát thực tiễn ở tỉnh Quảng Ngói trong giai đoạn hiện nay

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm 3 chương, 7 tiết

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ VĂN HOÁ ĐẢNG

VÀ VAI TRề CỦA VĂN HOÁ ĐẢNG

1.1 QUAN NIỆM VỀ VĂN HOÁ ĐẢNG

1.1.1 Quan niệm về văn hoá

Trong sinh hoạt đời thường cũng như trong nghiên cứu khoa học, thuật ngữ văn hoá được sử dụng khá phổ biến và trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xó hội và nhõn văn Văn hoá là một từ đa nghĩa, được quan niệm theo nhiều nghĩa khác nhau theo cách tiếp cận của người nghiên cứu Mỗi định nghĩa văn hoá thường được nhấn mạnh ở khía cạnh này hay khía cạnh khác Do đó, chúng ta khó có thể thống kê

được có bao nhiêu định nghĩa về văn hoá Năm 1952 và tiếp đó là năm 1963, hai nhà

nhân loại học người Mỹ là A.Cơ-rô-bơ và C.Cơ-lắc-khôn đó tiến hành kiểm kờ và phõn nhúm định nghĩa văn hoá Theo hai ông, từ năm 1871 đến năm 1919 có 7 định nghĩa về văn hoá; từ năm 1920 đến năm 1950 có 157 định nghĩa văn hoá Các ông đó chia số định nghĩa trên thành 6 nhóm (dạng, loại), mỗi nhóm (dạng, loại) lại được phân thành các tiểu loại Theo nhà nghiên cứu A.X Ca-rơ-min, người Nga, tại hội nghị Triết học năm 1980, người ta đó thống kờ được 250 định nghĩa về văn hoá Ngày nay, số lượng định nghĩa về văn hoá có thể đếm được khoảng 500 Và căn cứ vào sự giống nhau của các định nghĩa văn hoá, ông chia thành 14 dạng (nhóm, loại) Tác giả cuốn sách: “Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xõy dựng văn hoá ở nước ta hiện nay”, chia các định nghĩa văn hoá thành 12 loại [55, tr.33-37]

Cho đến nay, tuy có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về văn hoá, nhưng các nhà khoa học ở nước ta thường sử dụng định nghĩa của tổ chức văn hoá, khoa học, giáo dục của Liên hợp quốc (UNESCO): “Văn hoá là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ hoạt động sáng tạo ấy đó hỡnh thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và các thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc” [46, tr.37]

Hồ Chí Minh, ngay từ năm 1943, cũng đó quan niệm:

Vỡ lẽ sinh tồn và mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những hoạt động sáng tạo và phát minh đó, tức

là văn hoá Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó, của loài người đó sản sinh ra nhằm thớch ứng với nhu cầu và

đũi hỏi của sự sống [30, tr.431]

Từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 2008 định nghĩa: “Văn hoá: 1 Tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trỡnh lịch sử; 2 Những hoạt động của con người nhằm thoả món nhu cầu đời sống tinh thần” [40, tr.1360]

Nghị quyết Trung ương 5 (khoá VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc nhấn mạnh:

Văn hoá Việt Nam là thành quả hàng nghỡn năm lao động sáng tạo, đấu tranh kiên cường dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam,

là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa của nhiều nền văn minh trên thế giới để không ngừng hoàn thiện mỡnh Văn hoá Việt Nam đó hun đúc nên tâm hồn, khí phách, bản lĩnh Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử vẻ vang của dân tộc [16, tr.40]

Từ nội dung các định nghĩa văn hoá nêu trên, như một nhà nghiên cứu đó khỏi quỏt rằng: cú thể hỡnh dung gần đúng về điểm mà các tác giả của mọi định nghĩa đều tán thành Họ nhất trí rằng văn hoá: đó là cái phân biệt con người với động vật; văn hoá đó là đặc trưng của xó hội loài người và cái không được kế thừa theo con đường sinh học mà phải có sự học tập, thâu hoá Văn hoá gắn với những tư tưởng tồn tại và được chuyển tải

dưới hỡnh thức biểu trưng thông qua ngôn ngữ [9, tr.55]

Các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng, trong nghiên cứu văn hoá học, thuật ngữ văn hoá thường được dùng trong hai ngữ cảnh:

Một là, giữa các chủng loại sinh vật, văn hoá là thuộc tính tinh thần chỉ có ở loài

người Đó là khả năng sáng tạo ra những ý niệm, những hành vi, bằng cỏc phương tiện đó

con người tỡm hiểu thế giới, lý giải cỏc hiện tượng thiên nhiên, xó hội và chớnh bản thõn mỡnh Văn hoá là thế giới ý niệm, tức thế giới tinh thần của con người

Hai là, trong phạm vi loài người, văn hoá cũn là dấu hiệu, làm phõn biệt giữa cộng

đồng xó hội này và cộng đồng xó hội khỏc Đó chính là giá trị và chuẩn mực xó hội và những truyền thống khỏc nhau mà các cộng đồng người đó tạo nờn trong quỏ trỡnh hoạt động thực tiễn của họ

Từ quan niệm đó, khoa xó hội học chia văn hoá thành hai nhóm: Văn hoá cá nhân

Cộng đồng là một tập hợp xó hội (nhúm xó hội), bao gồm những người có quan hệ mật thiết với nhau trong các sinh hoạt vật chất và tinh thần của họ Văn hoá cộng đồng là văn hoá của nhúm xó hội, nú khụng phải là phộp cộng số học đơn thuần của những văn hoá cá nhân - thành viên của cộng đồng, mà là toàn bộ hệ giá trị, chuẩn mực xó hội, cựng với biểu tượng và phương thức hành xử được các thành viên trong cộng đồng chia sẻ và

tự giác thực hiện, trở thành truyền thống của họ

Xó hội Việt Nam đó sinh ra cỏc dạng cộng đồng như: cộng đồng tập hợp theo nguyên tắc thân thuộc thỡ gọi là gia đỡnh; cộng đồng tập hợp theo nguyên tắc láng giềng gọi là làng xó; cộng đồng tập hợp theo huyết thống gọi là thị tộc, bộ lạc; cộng đồng tập hợp khối người ổn định được hỡnh thành trong lịch sử, cú chung lónh thổ, ngụn ngữ, đời sống kinh tế, cấu tạo tâm lý, biểu hiện trong một nền văn hoá chung … gọi là dân tộc

Cộng đồng của những người tập hợp trong một tổ chức chính trị - xó hội, cú mục tiờu lý tưởng xó hội chung, cú điều lệ, cương lĩnh hoạt động thỡ gọi là đảng chính trị Tương ứng với các dạng cộng đồng đó, có các dạng văn hoá cộng đồng như: văn hoá gia đỡnh, văn hoá làng, văn hoá tộc người, văn hoá đảng Văn hoá đảng là một dạng của văn hoá cộng đồng, một nhóm xó hội đặc thù

1.1.2 Quan niệm văn hoá Đảng

Đảng là một tổ chức chính trị ở trỡnh độ phát triển cao nhất của giai cấp Trong lịch sử phát triển của nhân loại có hai loại hỡnh phỏt triển điển hỡnh của đảng chính trị là đảng tư sản và đảng cộng sản Các đảng có thể mang các tên gọi khác nhau, nhưng đó là đảng tư sản thỡ đảng đó mang bản chất giai cấp tư sản, đó là đảng cộng sản thỡ đảng đó mang bản chất giai cấp công nhân Dù là đảng tư sản hay đảng cộng sản các đảng đó đều

có văn hoá của mỡnh, luụn luụn tiờu biểu cho một tư tưởng, một xu thế, một cách nhỡn thực tiễn và giải quyết thực tiễn bằng những con đường có tính đặc thù Tất nhiên, văn hoá đảng tư sản và văn hoá đảng cộng sản có những sự khác biệt lớn về nguyên tắc và bản chất Văn hoá đảng tư sản phục vụ lợi ích của giai cấp tư sản, cũn văn hoá đảng cộng sản phục vụ lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Thực chất văn hoá đảng

là văn hoá của một tổ chức xó hội - chớnh trị đặc biệt, ra đời và tồn tại một cách khách quan, tự nhiên cùng chung một dũng chảy với văn hoá của mỗi quốc gia, dân tộc mà nó sinh thành Văn hoá đảng vừa mang tính phổ biến và tính đặc thù, vừa có tính liên tục và tính giai đoạn trong tất cả các đảng xuất hiện trong lịch sử Văn hoá đảng là tổng hợp những giá trị trí tuệ, tư tưởng chính trị, nhân văn, đạo đức của một đảng cũng như mỗi cơ cấu, thành viên của đảng Văn hoá đảng được quy định và hỡnh thành bởi hoàn cảnh lịch

sử đồng thời với quá trỡnh tự nhận thức cỏc chủ thể của mỗi đảng

Trỡnh bày những vấn đề trên, chúng tôi muốn khẳng định, một mặt là có đảng chính trị (dù đó là đảng tư sản hay đảng cộng sản) là có văn hoá đảng, mặt khác văn hoá đảng vừa có tính phổ biến, vừa có tính đặc thù, vừa có tính liên tục vừa có tính giai đoạn Xuất phát từ mục đích, yêu cầu của việc nghiên cứu, trong luận văn này, chúng tôi chỉ đề cập đến những vấn đề lý luận chung về văn hoá Đảng Cộng sản Việt Nam, mà không đề cập đến văn hoá đảng nói chung, hoặc văn hoá Đảng cộng sản chung chung

Như vậy là có văn hoá Đảng, nhưng văn hoá Đảng là gỡ? Văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng, văn hoá của Đảng có những điểm gỡ giống và khác nhau? Cũng như thuật ngữ văn hoá, thuật ngữ văn hoá Đảng đang có sự khác biệt lớn về quan điểm, sự đa dạng các ý kiến và các định nghĩa Điều đó là đương nhiên với một khái niệm cũn rất mới mẻ như khái niệm văn hoá Đảng Và cũng chính vỡ vậy, nú càng làm hấp dẫn chỳng ta tiếp tục tỡm kiếm nhằm làm sỏng tỏ cỏc khớa cạnh bản chất của khỏi niệm này Sơ bộ chúng tôi tổng hợp, giới thiệu một số nhóm và định nghĩa tiêu biểu

+ Định nghĩa nhấn mạnh mặt giá trị:

Văn hoá Đảng Cộng sản Việt Nam là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do hoạt động của Đảng mà tạo ra trong quá trỡnh lịch sử từ năm 1930 cho đến ngày nay [26, tr.178] Văn hoá Đảng là toàn bộ những giá trị kết tinh trong hệ thống những quan điểm, đường lối, chính sách, những biểu tượng, những giá trị và khuôn mẫu hành vi được các thành viên của Đảng chia sẻ nhằm thực hiện mục tiêu chính trị trong hoạt động thực tiễn xó hội Văn hoá Đảng thực chất là hàm lượng văn hoá được thấm sâu vào tư tưởng và hành động của các tổ chức Đảng và đảng viên [52, tr.294-295] Văn hoá Đảng xét đến cùng là sự thể hiện bản chất Đảng dưới hỡnh thức bền vững của giỏ trị văn hoá [52, tr.23]

+ Định nghĩa nhấn mạnh mặt phẩm chất tinh thần:

Văn hoá Đảng trước hết là thế giới quan khoa học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đó chính là chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; là những giá trị tinh thần, đạo đức, những phẩm chất cao đẹp mà mọi đảng viên phải có, đó là sự giác ngộ lý tưởng, là niềm tin cộng sản, là ý chí chiến đấu và tính tiên phong gương mẫu trong hành động, là đức hy sinh, một lũng một dạ phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhõn dõn, phục vụ sự nghiệp cỏch mạng của Đảng, là tấm gương về lũng yờu nước, tinh thần nhân đạo và chủ nghĩa quốc tế của giai cấp công nhân [52, tr.34] Văn hoá Đảng có nội dung đa dạng bao gồm chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng, Điều lệ Đảng, các kinh nghiệm xây dựng Đảng và sự lónh đạo của Đảng … đó thấm nhuần trong Đảng trở thành ý chí, bản lĩnh, đạo đức, phong cách, năng lực của Đảng trong thực tế [52, tr.119] Văn hoá Đảng là sự hội tụ của tầm cao trí tuệ, của lý tưởng cộng sản chủ nghĩa, của đạo đức

cách mạng trong sáng, của chủ nghĩa nhân văn cao cả, của phong cách và phương pháp đúng đắn trong toàn bộ hoạt động lónh đạo của Đảng Cộng sản cầm quyền [52, tr.96]

+ Định nghĩa nhấn mạnh mặt cơ cấu văn hoá nhóm:

Văn hoá Đảng là văn hoá của tổ chức Đảng, bao gồm toàn bộ hệ thống những quan điểm, đường lối, chính sách, bộ máy, thiết chế thể chế, cơ chế với những biểu tượng, những giá trị và khuôn mẫu hành vi được các thành viên của Đảng chia sẻ nhằm thực hiện mục tiêu chính trị của mỗi tổ chức Đảng và của toàn Đảng [52, tr.239]

+ Định nghĩa nhấn mạnh mặt đặc trưng:

Văn hoá Đảng là loại hỡnh văn hoá tiờn tiến nhất, kết tinh những phẩm chất cao quý của Đảng, được thể hiện trong toàn bộ hoạt động của Đảng, gắn với vai trũ lónh đạo của Đảng [52, tr.79]

Văn hoá Đảng là văn hoá của một nhúm xó hội đặc thù (đảng chính trị), bao gồm tổng thể sống động các hoạt động chính trị - xó hội, dựa trờn cỏc học thuyết, cỏc tư tưởng chính trị của nó, tạo nên các giá trị, truyền thống, phẩm chất đặc trưng của Đảng Chúng được thể hiện qua thực tiễn xó hội và hiệu quả chớnh trị - xó hội mà đảng đó đạt được [52, tr.244]

+ Định nghĩa nhấn mạnh mặt quan hệ:

Văn hoá Đảng là cách nói ngắn gọn văn hoá của Đảng, bao gồm văn hoá của tổ chức Đảng và đảng viên; của cương lĩnh, đường lối, chủ trương và hoạt động của Đảng, của phương thức lónh đạo và sinh hoạt Đảng; của các mối quan hệ giữa tổ chức Đảng với đảng viên, giữa Đảng với quần chúng; giữa Đảng với Nhà nước và các tổ chức khác trong

hệ thống chính trị; giữa đảng viên với quần chúng; đồng thời bao hàm cả văn hoá trong các mối quan hệ đối ngoại của Đảng [52, tr.45]

+ Định nghĩa nhấn mạnh mặt chức năng:

Văn hoá Đảng là toàn bộ tỡnh cảm, ý chớ và hành động chính trị tích cực nhằm hỡnh thành một Đảng đủ sức lónh đạo xây dựng xó hội mới phự hợp với mục đích nhân văn cao cả của văn hoá và khát vọng dân chủ cao đẹp của thời đại [52, tr.68]

+ Định nghĩa nhấn mạnh mặt khả năng (năng lực tinh thần của Đảng):

Văn hoá Đảng thể hiện tập trung ở văn hoá chính trị của Đảng, ở khả năng phân tích tỡnh hỡnh một cỏch khoa học, khả năng dự báo chính xác triển vọng, khả năng ra quyết sách đúng đắn, khả năng tổ chức thực hiện giỏi các quyết sách đáp ứng những đũi hỏi khách quan và nhu cầu, lợi ích của nhân dân [52, tr.35]

Điểm qua các nhóm và các định nghĩa văn hoá Đảng là nhằm khẳng định một số đặc trưng của văn hoá Đảng Theo các quan niệm đó, văn hoá Đảng là một kiểu (dạng) của văn hoá cộng đồng, hạt nhân của văn hoá chính trị, ở trong văn hoá chính trị Văn hoá Đảng là bộ phận, vừa là kết quả của việc kế thừa văn hoá dân tộc, là sự phát triển ở đỉnh cao của văn hoá dân tộc

Văn hoá Đảng trước hết là văn hoá của tổ chức Đảng Như phần trên chúng tôi đó giới thiệu, lý thuyết xó hội học chia văn hoá thành hai dạng: văn hoá cá nhân và văn hoá cộng đồng Theo cách phân chia đó, văn hoá Đảng thuộc dạng văn hoá cộng đồng, nếu xét về mặt hỡnh thỏi học; cũn nếu xột về mặt chức năng, văn hoá Đảng là một dạng văn hoá tổ chức Thuật ngữ văn hoá tổ chức, như nhà nghiên cứu A.N.Schein (Mỹ) định nghĩa:

Văn hoá tổ chức là toàn bộ phương thức và nguyên tắc xử lý các vấn đề thống nhất bên trong và thích ứng với bên ngoài để tồn tại và phát triển Những phương thức và nguyên tắc đó là yếu tố khởi nguyên, được các thành viên trong tổ chức tự nguyện chấp nhận, lấy đó làm phương hướng hành động và phân tích, đưa ra những quyết định thích hợp [57, tr.4-5]

Văn hoá Đảng là một dạng của văn hoá tổ chức, nhưng là văn hoá của một tổ chức chính trị đặc biệt, cụ thể ở đây là văn hoá của tổ chức Đảng - từ tổ chức cơ sở Đảng đến toàn Đảng thống nhất như một chỉnh thể, một cơ thể sống Tổ chức Đảng được hiểu rộng ra là toàn Đảng, nhưng cũng có thể hiểu là các Đảng bộ từ tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, các Đảng bộ khối cơ quan Trung ương, Đảng bộ khối doanh nghiệp Trung ương … đến các chi, đảng bộ cơ sở trong cả nước Các tổ chức này được lập ra là để thực hiện mục tiêu chung của toàn Đảng Văn hoá của tổ chức Đảng là tổng thể những mục tiêu, những nguyên tắc, những phương pháp, giải pháp để xử lý các vấn đề nhằm điều chỉnh và thích ứng với biến đổi bên ngoài và tạo sự đồng thuận thống nhất bên trong

nhằm thực hiện những nhiệm vụ chính trị đặt ra Văn hoá của tổ chức Đảng sinh ra là để giải quyết đồng thời hai mối quan hệ, quan hệ giữa tổ chức Đảng với các quan hệ xó hội khỏc và quan hệ trong nội bộ Đảng Theo quan niệm trên, thỡ:

Văn hoá Đảng được khái quát ở ba cấp độ cơ bản: Một là, cấp độ về tư tưởng, về quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng … là cấp độ có ý nghĩa cốt lừi Hai là, cấp độ thể chế, thiết chế quy định hoạt động của Đảng, tức là

bộ máy của Đảng có bảo đảm cho sự vận hành ấy không? Ba là, các giá trị, các chuẩn mực hành vi và khuôn mẫu ứng xử để xác lập nhân cách của các thành viên trong Đảng [52, tr.164]

Từ quan niệm trên, có thể nêu một định nghĩa về văn hoá Đảng như sau: Văn hoá Đảng là tổng thể các phương thức và nguyên tắc tổ chức, hoạt động của Đảng dựa trên chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, được thể hiện trong thực tiễn xõy dựng và lónh đạo của Đảng đối với dân tộc đem lại thắng lợi to lớn cho cách mạng Việt Nam, kết tinh thành những giá trị tinh thần cao đẹp của Đảng và của dân tộc

Văn hoá Đảng là văn hoá tổ chức Đảng Tổ chức Đảng không phải là cái gỡ xa lạ, trừu tượng mà là một thực thể tồn tại, bao gồm tập hợp những người cùng chung lý tưởng, mục tiêu như Đảng ta xác định là: “Xây dựng nước Việt Nam độc lập, dân chủ, giàu mạnh, xó hội cụng bằng, văn minh, không cũn người bóc lột người, thực hiện thành cụng chủ nghĩa xó hội và cuối cựng là chủ nghĩa cộng sản” [20, tr.4] Do đó, văn hoá Đảng cũn bao gồm những giỏ trị tinh thần đạo đức, những phẩm chất cao đẹp mà mọi đảng viên phải có Đó là tinh thần giác ngộ lý tưởng, là niềm tin cộng sản, là ý chớ chiến đấu và tính tiên phong gương mẫu trong hành động, là đức hy sinh, một lũng một dạ phục

vụ Tổ quốc, phục vụ nhõn dõn, phục vụ sự nghiệp của Đảng, tấm gương về lũng yờu nước, tinh thần nhân đạo và chủ nghĩa quốc tế cao cả của giai cấp công nhân

Văn hoá Đảng không chỉ là văn hoá tổ chức Đảng như đó trỡnh bày ở phần trờn,

mà cũn là kết tinh những giỏ trị đặc trưng cao quý thể hiện trong toàn bộ hoạt động của Đảng, gắn với sự lónh đạo của Đảng

Văn hoá là sáng tạo, khởi đầu từ sáng tạo Và đương nhiên sự sáng tạo phải kết tinh thành giá trị mới trở thành văn hoá Điều đó cũng có nghĩa là khi đề cập đến văn hoá

thỡ phải núi đến giá trị Giá trị như là một thực thể của văn hoá Theo C.Clắckhôn - nhà dân tộc học người Mỹ - thỡ giỏ trị là “ những quan niệm thầm kớn hoặc bộc lộ những điều ao ước riêng của cá nhân hay của nhóm Những quan niệm ấy chi phối sự lựa chọn các phương thức, phương tiện và mục đích của hành động” [58] Tức là đánh giá của con người về các sự vật, hiện tượng thành các phạm trù tốt hay xấu, cao cả hay thấp hèn, đáng trọng hay đáng khinh Và trong đó, chỉ có những cái tốt, cái cao cả, cái đáng trọng mới được xem là các giá trị chính đáng Hiểu một cách thấu đáo hơn, như GS.VS Phạm Minh Hạc quan niệm: “Giá trị là tớnh cú ý nghĩa tớch cực, tốt đẹp, đáng quý và có ích của những đối tượng trong mối tương quan với các chủ thể” [24, tr.252] Giá trị có thể là

do cá nhân hay cộng đồng xó hội lựa chọn - gọi là giỏ trị xó hội Nhưng trong mối quan

hệ của nó, giá trị xó hội là cỏi cú trước, cái mà mỗi cá nhân phải học hỏi, nắm bắt để thích ứng với cộng đồng Với ý nghĩa đó, giá trị là ý niệm về cỏi tớch cực, cú ý nghĩa tiến

bộ, nảy sinh trong một bối cảnh xó hội nhất định, có vai trũ điều tiết hoạt động của các thành viên trong nội bộ cộng đồng ấy và được cộng đồng chia sẻ, tôn vinh Giá trị của văn hoá Đảng là những giá trị cao quý nảy sinh trong toàn bộ quỏ trỡnh hoạt động của Đảng Đó là sự kết tinh từ những giá trị truyền thống tốt đẹp của nền văn hoá dân tộc phong phú, giàu tính nhân văn kết hợp với tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hoá của nhân loại Giá trị của văn hoá Đảng cũn được xem như là điểm tập trung của tư tưởng một giai cấp, một chế độ xó hội nhất định Nó thể hiện những mục tiêu, lý tưởng, những định hướng phát triển của xó hội trong mỗi thời kỳ lịch sử nhất định “ Bất kỳ một sự kiện nào trong đời sống xó hội, trong đó có chính trị, đụng chạm đến con người, cũng không thể tách nó khỏi giá trị, những lĩnh hội về giá trị phải được liên quan đến nhận thức thực tế chính trị” [45, tr.210] Quỏ trỡnh hoạt động của Đảng từ khi ra đời cho đến nay đó chứng tỏ văn hoá Đảng là văn hoá cao, văn hoá chỉ đạo, lónh đạo dẫn dắt dân tộc

ta đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác Báo cáo đề dẫn của Ban Tư tưởng - Văn hoá Trung ương tại cuộc tọa đàm “Văn hoá Đảng văn hoá trong Đảng”, ngày 29.11.2004 đó khỏi quỏt cỏc giỏ trị văn hoá Đảng Tóm tắt như sau:

Về tư tưởng, Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động của mỡnh Với thế giới quan khoa học

Đảng đó vận dụng những quy luật cỏch mạng vào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam, phự hợp với xu thế phỏt triển tất yếu của thời đại Ngay cả khi chủ nghĩa xó hội kiểu cũ lõm vào khủng hoảng trầm trọng, đất nước bị bao vây cô lập, Đảng ta vẫn sáng suốt nhỡn nhận phương hướng, vượt qua những thử thách sống cũn, kiờn định dẫn dắt cách mạng Việt Nam đi đúng quỹ đạo của con đường đó lựa chọn Thành cụng của cụng cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lónh đạo, của quá trỡnh giao lưu, hội nhập do Đảng ta chủ động tiến hành lại càng là biểu hiện sinh động, đầy tính thuyết phục của việc vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào điều kiện lịch sử mới Đó là tài sản lớn, góp phần làm phong phú những giá trị kinh điển để những giá trị đó luôn phát triển, luôn thớch ứng và vỡ thế, luụn có sức bao quát, chỉ đạo tiến trỡnh đi lên của xó hội

Về bản lĩnh chính trị, với bản chất cách mạng của giai cấp công nhân, Đảng ta vừa giữ vai trũ lónh đạo, vừa là đội quan tiên phong của cách mạng Việt Nam Năng lực của Đảng, uy tín của Đảng đó tập hợp và phỏt huy cao độ ý thức dân tộc, tinh thần yêu nước vốn là tài sản vô cùng quý bỏu của nhõn dõn ta trong suốt quỏ trỡnh dựng nước và giữ nước Đảng đó kết hợp truyền thống đó với các nhân tố tiến bộ, cách mạng của thời đại, gắn kết chặt chẽ mục tiêu độc lập dân tộc với chủ nghĩa xó hội, với lý tưởng giải phóng con người khỏi mọi áp bức, bất công Bằng cảm quan chính trị nhạy bén, khả năng phân tích tỡnh hỡnh một cỏch tỉnh tỏo và khoa học, dự bỏo chớnh xỏc xu thế vận động trước những diễn biến phức tạp của thời cuộc, những tỡnh huống phỏt sinh đột xuất trong đời sống chính trị, kinh tế, xó hội trờn thế giới cũng như trong nước, Đảng ta luôn đề ra những quyết sách đúng đắn, tận dụng được thời cơ, hoá giải những thách thức, vượt qua những khúc quanh ngặt nghèo của lịch sử để hỡnh ảnh Việt Nam ngày càng toả sỏng, cú

vị thế ngày càng cao trờn trường quốc tế

Về tính chiến đấu, qua các thời kỳ cách mạng, đội ngũ cán bộ, đảng viên của Đảng luôn luôn là đội ngũ tiên phong với tinh thần trung với nước, hiếu với dân, sẵn sàng hy sinh vỡ độc lập tự do của Tổ quốc, vỡ lý tưởng cao đẹp của chủ nghĩa xó hội Đó cũng là những người phấn đấu không mệt mỏi để vươn tới tầm tri thức mới, bắt kịp thời đại, những người luôn gương mẫu trong lối sống, biết cỏch ứng xử hài hoà giữa cỏc mối quan

hệ xó hội í thức được sứ mệnh lớn lao cũng như những phát sinh phức tạp đối với một

Đảng cầm quyền, Đảng ta đó thường xuyên chăm lo đến công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng Một mặt phát huy mạnh mẽ truyền thống chiến đấu vẻ vang của Đảng, mặt khác đề

ra những biện pháp thích hợp, thường xuyên chống các tệ quan liêu, cửa quyền, tham nhũng; nhờ thế Đảng luôn giữ được mối quan hệ mật thiết với nhân dân, đảm bảo vai trũ lónh đạo đất nước và xó hội

Về truyền thống đoàn kết, trên cơ sở cùng chung một mục đích, một lý tưởng, Đảng ta đó xõy dựng được một truyền thống cực kỳ quý báu, đó là sự đoàn kết nhất trí Trong Di chúc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đó khẳng định rằng: Nhờ đoàn kết nhất trí, một lũng một dạ phục vụ giai cấp, phục vụ nhân dân, phục vụ Tổ quốc, cho nên từ ngày thành lập đến nay, Đảng ta đó đoàn kết, tổ chức và lónh đạo nhân dân ta hăng hái đấu tranh tiến

từ thắng lợi này đến thắng lợi khác Sự đoàn kết nhất trí trong Đảng đó trở thành hạt nhõn cho đường lối đoàn kết rộng rói thuyết phục và tập hợp tất cả cỏc dõn tộc anh em, cỏc tầng lớp nhõn dõn thành một khối thống nhất, tạo nờn sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc cùng chung ý chớ, chung mục tiờu xõy dựng một nước Việt Nam “dân giàu, nước mạnh,

xó hội cụng bằng, dõn chủ, văn minh” Đường lối đoàn kết của Đảng cũn được thể hiện ở việc giải quyết đúng đắn mối quan hệ dân tộc và quốc tế, góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh chung của nhân dân thế giới vỡ hoà bỡnh, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xó hội

Để hiểu rừ hơn khái niệm văn hoá Đảng, thiết nghĩ cần phải làm rừ cỏc khỏi niệm: Văn hoá trong Đảng, văn hoá của Đảng trong mối quan hệ với văn hoá Đảng Xung quanh những vấn đề này, hiện nay vẫn cũn cú những ý kiến khỏc biệt nhau

Quan niệm nói không có văn hoá Đảng cho rằng, các nhà kinh điển và Hồ Chí Minh không nói như vậy; hoặc nếu vậy thỡ cỏi gỡ, đối tượng gỡ cũng cú văn hoá riờng thỡ loạn … văn hoá? Hoặc cho rằng, Đảng thuộc thượng tầng kiến trúc xó hội, tức thuộc văn hoá chính trị rồi, sao lại có văn hoá Đảng [26, tr.120]

Cũng thuộc quan điểm này, có ý kiến cho rằng: Không có văn hoá Đảng, vỡ: “Nếu

cú văn hoá Đảng thỡ phải cú văn hoá Nhà nước, văn hoá đoàn thể Rồi nếu nói có văn hoá đoàn thể thỡ lại phải núi cú văn hoá Tổng Liên đoàn Lao động, văn hoá Hội Nông

dân, văn hoá Đoàn Thanh niên, văn hoá Hội Phụ nữ v.v…” Từ lập luận đó, ý kiến này cho rằng: “Không có văn hoá Đảng, văn hoá Nhà nước, nhưng có văn hoá lónh đạo, văn hoá quản lý, văn hoá kinh doanh” [52, tr.182] Tuy vậy, cũng cú ý kiến ngược lại, cho rằng:

Cỏi gỡ cũng cú văn hoá của nó Đảng có văn hoá, Nhà nước có văn hoá, đoàn thể có văn hoá, cơ sở sản xuất kinh doanh có văn hoá của nó v.v… Bất

cứ tổ chức nào cũng có văn hoá đặc thù riêng biệt Có khi không gọi tên hoặc không gọi được tên, không cần gọi tên, thậm chí không đặt được tên, nhưng

có văn hoá riêng của nó Không sao cả, không sợ như thế là lạm dụng, hạ thấp giá trị của văn hoá, trái lại, càng tôn cao giá trị phổ biến của văn hoá Nhưng vấn đề không phải là ở chỗ đó, không phải ở chỗ gọi văn hoá Đoàn Thanh niên thế nào, văn hoá Công đoàn là gỡ, văn hoá Phụ nữ là gỡ, khụng cần phải như thế Tuy vậy, các đoàn thể họ làm văn hoá mạnh lắm cho đoàn thể họ, cho đoàn viên, hội viên của họ; họ ráo riết và thường xuyên giáo dục

tư tưởng, phẩm chất đạo đức, lối sống, cách ứng xử văn minh cho đoàn thể mỡnh, thế là xõy dựng văn hoá đoàn thể chứ gỡ nữa [52, tr.25]

Một loại ý khác cho rằng: Không có văn hoá Đảng mà chỉ có văn hoá trong Đảng [52, tr.177] Loại ý kiến phổ biến hơn cả cho rằng có văn hoá Đảng, nhưng xung quanh vấn đề văn hoá Đảng hiện có ba khái niệm: Văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng, văn hoá của Đảng Hầu hết các ý kiến đều cho rằng, ba khái niệm: Văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng, văn hoá của Đảng thống nhất nhau về nội dung Có thể nêu một số ý kiến như sau: Văn hoá trong Đảng hiểu rộng ra là văn hoá Đảng [52, tr.34]; trong văn hoá Đảng có văn hoá trong Đảng [52, tr.163]; văn hoá Đảng là văn hoá của Đảng [52, tr.214] Nhưng cũng

có ý kiến cho rằng:

Hai cụm từ “văn hoá trong Đảng” và “văn hoá Đảng” đồng nhất về mặt nội dung là chưa chuẩn xác … Văn hoá trong Đảng chứng tỏ sự xâm nhập của văn hoá vào tổ chức chính trị, hoạt động chính trị; tổ chức Đảng và hoạt động của Đảng được đặt trên nền tảng văn hoá mà nền tảng văn hoá đó chưa hẳn là yếu tố nội sinh, bên trong mà có thể là đưa từ bên ngoài vào làm cho Đảng có

tính văn hoá Cũn khi núi văn hoá Đảng thể hiện một cấp bậc lý tính cao hơn Bên cạnh khẳng định tổ chức và hoạt động của Đảng mang tính văn hoá, có sắc thái văn hoá, thuật ngữ đó cũn biểu lộ tư cách chủ thể văn hoá của Đảng Đảng lónh đạo toàn diện mọi mặt của đời sống xó hội, trong đó có lónh đạo văn hoá, thỡ bản thõn Đảng phải hội tụ những nhân tố văn hoá, mặt khác, Đảng thông qua hoạt động của mỡnh cũng là một chủ thể tớch cực sỏng tạo nên những giá trị đặc trưng riêng có [52, tr.232]

Hoặc:

Nói văn hoá trong Đảng là nói đến yêu cầu về văn hoá trong tổ chức Đảng Tức là, trong đời thường, trên bỡnh diện chung, phự hợp với xó hội hiện tại và mang tớnh thời đại, chúng ta quan niệm văn hoá như thế nào thỡ văn hoá trong Đảng chính là yêu cầu về văn hoá trong tổ chức Đảng theo quan niệm đó (tổ chức Đảng hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm tất cả các yếu tố cấu thành, từ cơ cấu, bộ máy đến hoạt động và cả nhân tố con người - đảng viên) Cũn núi văn hoá Đảng là nói đến bản chất, đặc trưng, tiêu chí, đẳng cấp của một loại hỡnh văn hoá mang tên văn hoá Đảng Nỗ lực xây dựng văn hoá trong Đảng chính là giải pháp duy nhất để định hỡnh, để khẳng định văn hoá Đảng [26, tr.239]

“Văn hoá trong Đảng” chỉ mới nói lên khía cạnh môi trường văn hoá mà chưa lột

tả hết tính khoa học và thực tiễn của một phạm trù rộng lớn hơn Đó là “văn hoá Đảng” [52, tr.251] Ba khái niệm: Văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng, văn hoá của Đảng, mỗi khái niệm đều có hạt nhân hợp lý của nó, do đó, tuỳ theo hoàn cảnh cụ thể mà sử dụng cho hợp lý, khụng nờn mỏy múc cho rằng, chỉ sử dụng khỏi niệm này mới đúng cũn khỏi niệm kia là khụng đúng Nói văn hoá trong Đảng là để chỉ văn hoá được hỡnh thành từ bản thõn Đảng, chứ không phải là yếu tố từ bên ngoài đưa vào Nói văn hoá Đảng là để phân biệt sự khác nhau với các chủ thể khác (văn hoá chính trị, văn hoá pháp luật, văn hoá đạo đức …) [26, tr.124]

Tổng thuật lại một số ý kiến khác nhau xung quanh việc sử dụng các thuật ngữ văn hoá Đảng, văn hoá trong Đảng, văn hoá của Đảng, xét đến cùng là để xây dựng tầm văn hoá của Đảng, là làm cho tổ chức và hoạt động của Đảng có tính văn hoá Diễn đạt

theo cách của Các Mác và Ph.Ăngghen trong tác phẩm “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” chính là năng lực “hiểu rừ những điều kiện, tiến trỡnh và kết quả chung” của phong trào cỏch mạng, nắm vững quy luật và hành động theo quy luật của cách mạng [28, tr.614-615] Từ đó, điều không thể thiếu là phải xem xét văn hoá Đảng bao gồm những yếu tố nào và vai trũ của từng yếu tố trong chỉnh thể văn hoá Đảng Tức là phải xem xét cấu trúc của văn hoá Đảng Chỉ có trên cơ sở sở đó mới gợi ra cho chúng ta phương pháp đánh giá đúng thực trạng văn hoá Đảng qua khảo sát thực tiễn ở Đảng bộ tỉnh Quảng Ngói hiện nay

1.2 CẤU TRÚC CỦA VĂN HOÁ ĐẢNG

Văn hoá Đảng là một hiện tượng, một chỉnh thể mang tính cấu trúc Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, xuất bản năm 1988, cấu trúc là “toàn bộ nói chung những quan hệ bên trong giữa các thành phần tạo nên một chỉnh thể” [59, tr.144] Như vậy, cấu trúc của văn hoá Đảng là mối quan hệ bên trong của các thành tố cấu tạo thành văn hoá Đảng Hiện nay các nhà khoa học đó khỏi quỏt cấu trỳc văn hoá Đảng thành những nội dung khác nhau Mỗi cách sắp xếp đều có sự hợp lý và sức thuyết phục của nó

Sau đây, chúng tôi xin giới thiệu một số cách sắp xếp chủ yếu Có nhóm tác giả sắp xếp thành ba thành tố cơ bản, nhưng diễn đạt các thành tố có sự khác nhau Có tác giả diễn đạt ba thành tố trong cấu trúc văn hoá Đảng gồm: Nền tảng tư tưởng; năng lực lónh đạo, sức chiến đấu của các tổ chức Đảng và đội ngũ đảng viên; thực hiện tự phê bỡnh và phờ bỡnh nhằm xõy dựng sự đoàn kết gắn bó trong Đảng, sự đồng thuận trong xó hội [52, tr.158-160] Cú tỏc giả diễn đạt là ba thành tố: Hệ giá trị và chuẩn mực định hướng;

hệ thống thiết chế và thể chế của Đảng; các biểu tượng, khuôn mẫu và chuẩn mực hành vi của đảng viên [52, tr.239] Nhóm tác giả sắp xếp thành bốn thành tố cơ bản, nhưng diễn đạt các thành tố cũng có sự khác nhau Có tác giả diễn đạt là: Trí tuệ của Đảng; bồi dưỡng lý tưởng cộng sản chủ nghĩa cao đẹp; đạo đức cách mạng của người cộng sản; phong cách, phương pháp làm việc đúng đắn, hiệu quả [52, tr.96-98] Có tác giả diễn đạt là:

Hệ thống triết lý - đạo lý - cơ sở tư tưởng của Đảng; hệ thống thể chế - thiết chế - tổ chức của Đảng; hoạt động chính trị xó hội thực tiễn; nhõn cỏch văn hoá tiêu biểu Cũng có tác giả chia thành năm thành tố, gồm: Hệ tư tưởng của Đảng; hệ thống sinh hoạt Đảng và kỷ luật Đảng;

hệ thống tổ chức và những nguyên tắc hoạt động của Đảng; hệ thống biểu tượng của Đảng (cờ, ảnh lónh tụ, huy hiệu, cỏc nghi lễ, khẩu hiệu, bài ca chớnh thức của Đảng); các tiêu chuẩn đảng viên [52, tr.206-207]

Trong phạm vi luận văn này, theo chúng tôi cấu trúc của văn hoá Đảng được hợp thành bởi 4 yếu tố cơ bản Đó là:

1.2.1 Trí tuệ và tư tưởng của Đảng

Đây là tiêu chí xác định trỡnh độ trí tuệ, tri thức của Đảng Phần đầu chương II:

“Những người vô sản và những người cộng sản” trong tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, C Mác và Ph Ăngghen khẳng định rằng: Những người cộng sản hơn bộ phận cũn lại của giai cấp vụ sản ở chỗ họ hiểu rừ những điều kiện, tiến trỡnh và kết quả của phong trào vụ sản V.I Lờnin cũng quan niệm, những người cộng sản phải làm giàu trí tuệ của mỡnh bằng tổng số những tri thức mà nhân loại đó sỏng tạo ra Do đó, trí tuệ và tư tưởng là một trong những tiêu chí không thể thiếu được trong cấu trúc văn hoá Đảng Trí tuệ và tư tưởng của Đảng thể hiện trong nhận thức, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn cách mạng Việt Nam, là năng lực đánh giá, phân tích đúng tỡnh hỡnh, dự bỏo chớnh xỏc xu hướng phát triển, là khả năng

ra các quyết sách chính trị đúng đắn và tổ chức thực hiện thắng lợi mọi nhiệm vụ trong từng thời kỳ phát triển của cách mạng Trí tuệ và tư tưởng cũn thể hiện ở trỡnh độ nhận thức và giác ngộ, tính tiên phong, gương mẫu của các tổ chức Đảng và đội ngũ cán bộ, đảng viên Trí tuệ và tư tưởng của Đảng được quan niệm là hệ giá trị và chuẩn mực trong Đảng Trí tuệ và tư tưởng của Đảng gắn bó chặt chẽ với nhau trong một chỉnh thể thống nhất, trong đó trí tuệ là nền tảng, cũn tư tưởng là sự định hướng của nhận thức Tư tưởng của Đảng được cụ thể hoá trong cương lĩnh, điều lệ Đảng, các chỉ thị, nghị quyết của Đảng Và trong mối quan hệ giữa thực tiễn và lý luận, thực tiễn bao giờ cũng cao hơn nhận thức chân lý Vỡ vậy, trớ tuệ và tư tưởng là hệ thống mở, luôn luôn được bổ sung, phát triển không ngừng Đảng Cộng sản Việt Nam lấy chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động Bản thân chủ nghĩa Mác - Lênin là đỉnh cao của trí tuệ, khoa học loài người Tư tưởng Hồ Chí Minh là kết tinh những tinh hoa văn hoá dân tộc và thời đại Đảng Cộng sản Việt Nam là đội tiên

phong của giai cấp công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam; đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động

và của dân tộc Suốt gần 80 năm qua, nhờ đứng ở tầm cao của văn hoá Việt Nam và văn hoá nhân loại mà Đảng đó lónh đạo nhân dân ta làm nên những thắng lợi vĩ đại Đó là, thắng lợi của cuộc cách mạng Tháng Tám, năm 1945 và thành lập Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, xoá bỏ chế độ thuộc địa nửa phong kiến trên đất nước ta, mở ra kỷ nguyên mới - kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xó hội; là thắng lợi của cỏc cuộc khỏng chiến oanh liệt để giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc, đánh thắng chủ nghĩa thực dân cũ và mới, hoàn thành cách mạng dân tộc, dân chủ nhân dân, thực hiện thống nhất Tổ quốc, đưa cả nước đi lên chủ nghĩa xó hội, gúp phần quan trọng vào cuộc đấu tranh của nhân dân thế giới vỡ hoà bỡnh, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xó hội;

là thắng lợi của sự nghiệp đổi mới và từng bước đưa đất nước quá độ lên chủ nghĩa xó hội

Với những thắng lợi giành được trong thế kỷ XX, nước ta từ một nước thuộc địa nửa phong kiến đó trở thành một quốc gia độc lập, tự do, phát triển theo con đường xó hội chủ nghĩa, cú quan hệ rộng rói, cú vị thế ngày càng quan trọng trong khu vực và trờn thế giới Nhân dân ta từ thân phận nô lệ đó trở thành người làm chủ đất nước, làm chủ xó hội Đất nước ta từ một nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu

đó bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá [15, tr.616]

1.2.2 Hệ thống thể chế - thiết chế - tổ chức của Đảng

Nói tới cấu trúc văn hoá Đảng, không thể không nói tới các thể chế - thiết chế - tổ chức của Đảng Vỡ đây là những yếu tố rất quan trọng, thể hiện sức sống của Đảng Hệ thống thể chế - thiết chế - tổ chức của Đảng biểu hiện trước hết ở đường lối, chiến lược, sách lược của Đảng trong từng thời kỳ cách mạng Thực chất là quá trỡnh kết hợp giữa nhận thức lý luận với thực tiễn để đề ra các nhiệm vụ chính trị đúng đắn và cổ vũ, động viên các tầng lớp nhân dân tích cực tham gia thực hiện Yếu tố này được xem như là một trỡnh độ văn hoá, một năng lực văn hoá của Đảng Các thể chế - thiết chế - tổ chức của Đảng cũn là cỏc quy định, thể lệ, thể thức hoạt động và sinh hoạt của Đảng, về tổ chức bộ máy của Đảng Các thể chế này nhằm ràng buộc mọi đảng viên của Đảng trong một tổ

chức thống nhất, chặt chẽ, nghiêm minh Cùng với hệ thống thể chế của Đảng, văn hoá Đảng cũn bao hàm hệ thống tổ chức của Đảng Đó chính là bộ máy của Đảng từ Trung ương đến địa phương Một bộ máy chặt chẽ, hoạt động thông suốt, năng động, có hiệu quả là thước đo trỡnh độ văn hoá - văn hoá tổ chức của Đảng Ngoài ra, nói tới văn hoá Đảng không thể không có các thiết chế vật thể hữu hỡnh, cỏc cơ sở vật chất, kỹ thuật như trụ sở các cơ quan Đảng, các trường đào tạo, các phương tiện thông tin, tuyên truyền, bảo tồn, lưu giữ sách báo, tài liệu, cung cấp trí thức, thông tin cho mọi hoạt động của Đảng,

hệ thống biểu trưng, biểu tượng của Đảng như cờ Đảng, huy hiệu Đảng, khẩu hiệu của Đảng, cách thức tổ chức hội họp, mít tinh, cổ động chính trị, giáo dục chính trị v.v Tuy đây chỉ là những yếu tố hỡnh thức bờn ngoài, nhưng cũng phản ánh trỡnh độ văn hoá Đảng và tác động không nhỏ đến chất lượng, hiệu quả hoạt động của Đảng

1.2.3 Tổ chức và hoạt động chính trị - thực tiễn của Đảng

Tổ chức của Đảng bao gồm những cơ cấu, thể chế tổ chức, điều lệ Đảng Đó là những quy định, thể lệ, thể thức về hoạt động và sinh hoạt Đảng, về tổ chức bộ máy của Đảng từ Trung ương đến các chi, đảng bộ cơ sở Đây là những yếu tố làm cho Đảng kết thành một khối thống nhất về tư tưởng và hành động để tổ chức thực hiện các nhiệm vụ chính trị đặt ra trong từng thời ký cách mạng Điểm cốt lừi trong tổ chức của Đảng là chất lượng và hiệu quả hoạt động của hệ thống tổ chức Đảng ta là Đảng cầm quyền, lónh đạo toàn diện các lĩnh vực của đời sống xó hội, nờn yờu cầu đặt ra là các cấp Đảng từ Trung ương đến địa phương phải không ngừng nâng cao trí tuệ, năng lực lónh đạo ngang tầm với đũi hỏi ngày càng cao của sự nghiệp cỏch mạng Do đó, trỡnh độ tổ chức bộ máy khoa học, hoạt động có hiệu quả được xem là thước đo trỡnh độ văn hoá Đảng

Hoạt động chính trị - xó hội thực tiễn của Đảng là thành tố quan trọng nhất của văn hoá Đảng, biểu hiện trước hết ở khả năng đề ra các chương trỡnh, kế hoạch hành động và năng lực tổ chức các hoạt động của Đảng từ Ban Chấp hành Trung ương đến các chi, đảng bộ cơ sở Trí tuệ, tư tưởng là những giá trị của Đảng, nhưng thước đo các giá trị

đó phải được đánh giá bằng các hoạt động chính trị - thực tiễn của Đảng Văn hoá Đảng thuộc phạm trù văn hoá lónh đạo, quản lý “Văn hoá lónh đạo, quản lý chính là văn hoá của những quyết định đúng đắn, phù hợp với cuộc sống khách quan và nguyện vọng chân

chính của cộng đồng xó hội, là văn hoá cống hiến và nêu gương của những chủ thể lónh đạo, quản lý” [23, tr.37]

Hoạt động chính trị - xó hội thực tiễn của Đảng cũn biểu hiện ở phong cỏch và phương pháp làm việc, ở nghệ thuật vận động, thuyết phục quần chúng của Đảng, ở hoạt động chính trị và hành vi đạo đức cá nhân từng đảng viên Do đó, nhân cách văn hoá của đảng viên là một thành tố không thể thiếu được trong cấu trúc của văn hoá Đảng

1.2.4 Nhân cách văn hoá của đảng viên

Đây là tiêu chí biểu hiện đặc trưng của văn hoá Đảng Bởi vỡ, văn hoá Đảng luôn gắn với con người, nếu mỗi cán bộ, đảng viên không tiêu biểu cho một nhân cách văn hoá thỡ khụng thể núi tới văn hoá Đảng Hay nói một cách khác: “Văn hoá Đảng được biểu hiện qua các nhân cách văn hoá, bao gồm văn hoá của đảng viên, những tổ chức Đảng, những tập thể lónh đạo và đặc biệt là các lónh tụ Đảng” (52, tr.248] Văn hoá Đảng là văn hoá lónh đạo, cho nên càng phải đặc biệt quan tâm xây dựng mẫu nhân cách văn hoá của đảng viên Đó là những người như Điều lệ Đảng quy định:

Tuyệt đối trung thành với mục đích, lý tưởng cách mạng của Đảng, chấp hành nghiêm chỉnh cương lĩnh chính trị, điều lệ Đảng, nghị quyết, chỉ thị của Đảng, pháp luật của Nhà nước; hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao; phục tùng tuyệt đối sự phân công và điều động của Đảng Không ngừng học tập, rèn luyện, nâng cao trỡnh độ, kiến thức, năng lực công tác, phẩm chất chính trị, đạo đức cách mạng, có lối sống lành mạnh; đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân,

cơ hội, cục bộ, quan liêu, tham nhũng, lóng phớ và cỏc biểu hiện tiờu cực khỏc Liờn hệ chặt chẽ với nhõn dõn, tụn trọng và phỏt huy quyền làm chủ của nhõn dân; chăm lo đời sống vật chất, tinh thần và bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhân dân; tích cực tham gia công tác quần chúng, công tác xó hội ở nơi làm việc và nơi ở; tuyên truyền vận động gia đỡnh và nhõn dõn thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước Tham gia xây dựng, bảo vệ đường lối, chính sách và tổ chức của Đảng; phục tùng kỷ luật, giữ gỡn đoàn kết, thống nhất trong Đảng; thường xuyên tự phê bỡnh và

phờ bỡnh, trung thực với Đảng; làm công tác phát triển đảng viên … [20,

tr.8-10]

Đảng ta luôn tự hào với truyền thống vẻ vang của mỡnh, vỡ trong suốt gần 8 thập

kỷ lónh đạo cách mạng Việt Nam, có biết bao cán bộ, đảng viên ưu tú của Đảng là những nhân cách văn hoá tiêu biểu, trong đó Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhân cách văn hoá tiêu biểu nhất Văn hoá Đảng là văn hoá đạo đức, là văn hoá nêu gương Quần chúng tin yêu, ủng hộ Đảng, đi theo Đảng trước hết là từ những ảnh hưởng đạo đức, sự gương mẫu của đảng viên, lối sống, nhân cách đảng viên Vỡ vậy, để văn hoá Đảng là bộ phận văn hoá cao nhất của văn hoá dân tộc đũi hỏi mỗi cỏn bộ, đảng viên của Đảng phải là một tấm gương sáng về hành vi văn hoá, thực sự gương mẫu về mọi mặt trước quảng đại quần chúng nhân dân

Như vậy cả bốn tiêu chí: Trí tuệ và tư tưởng, tổ chức và hoạt động chính trị - thực tiễn, hệ thống thể chế - thiết chế - tổ chức của Đảng và nhân cách văn hoá của đảng viên

là những yếu tố cơ bản được gọi là khung khái niệm của cấu trúc văn hoá Đảng Văn hoá Đảng được coi là văn hoá của một sinh thể, có khả năng thích ứng với những biến đổi của môi trường bên ngoài và hoá giải những mâu thuẫn bên trong để tồn tại và phát triển Do

đó, nội dung khung khái niệm nói trên cũng thường xuyên thích ứng, biến đổi để phù hợp với thực tiễn luôn luôn vận động và biến đổi

Các yếu tố trong cấu trúc văn hoá Đảng là chuẩn giá trị để xem xét, đánh giá thực trạng và là căn cứ để xây dựng văn hoá Đảng hiện nay

1.3 MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HOÁ ĐẢNG VỚI VĂN HOÁ DÂN TỘC, VĂN HOÁ GIAI CẤP, VĂN HOÁ CHÍNH TRỊ VÀ VAI TRề CỦA VĂN HOÁ ĐẢNG TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

1.3.1 Mối quan hệ giữa văn hoá Đảng với văn hoá dân tộc, văn hoá giai cấp, văn hoá chính trị

Ngày nay, hầu như tất cả mọi lĩnh vực trong đời sống xó hội hiện đại đều chứa đựng các khía cạnh của văn hoá Vỡ vậy, ở từng lĩnh vực cụ thể, văn hoá được phân chia thành nhiều loại hỡnh khỏc nhau để phân biệt các phẩm chất đặc thù của văn hoá Trong cỏc loại hỡnh văn hoá, văn hoá dân tộc, văn hoá giai cấp, văn hoá chính trị và văn hoá

Đảng là những cấp độ văn hoá khác nhau chi phối, định hướng các loại hỡnh văn hoá khác

Văn hoá trước hết là vấn đề tồn tại và phát triển của một cộng đồng người nhất định Cộng đồng trở nên bền vững khi nó trở thành dân tộc Yếu tố dân tộc là yếu tố quyết định nhất của một nền văn hoá Phạm trù dân tộc gắn liền với phạm trù nhân loại và giai cấp Trong quan hệ dân tộc - nhân loại - giai cấp thỡ quan hệ dõn tộc - nhân loại là quan hệ trường cửu Dân tộc hỡnh thành cựng với nhõn loại Cỏi nhõn văn và tinh thần là cốt lừi của mọi nền văn hoá Giai cấp có sau Khi xuất hiện giai cấp thỡ tất yếu diễn ra đấu tranh giai cấp,

nó trở thành một động lực phát triển của lịch sử … dù giai cấp tồn tại bao nhiêu lâu cũng là hiện tượng tạm thời Cái trường cửu là văn hoá Tác động của giai cấp và đấu tranh giai cấp vào văn hoá của một dân tộc tuỳ thuộc vào từng biến động của lịch sử, tác động tới bước đi của nền văn hoá, chứ không quyết định được bản chất của nền văn hoá Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị tất yếu

có dấu ấn mạnh mẽ tới nền văn hoá dân tộc, khi quyền lợi của giai cấp đó nhất trí với quyền lợi của dân tộc [55, tr.81-82]

Đặt văn hoá Đảng trong mối quan hệ với văn hoá dân tộc, văn hoá giai cấp, văn hoá chính trị không chỉ để làm rừ hơn về mặt nội dung khái niệm văn hoá Đảng, mà quan trọng hơn là chỉ rừ mối quan hệ giữa chỳng và vai trũ của văn hoá Đảng trong đời sống

xó hội Văn hoá dân tộc, văn hoá giai cấp, văn hoá chính trị, văn hoá Đảng cũng như văn hoá nói chung có có điểm giống nhau là thuộc về bản chất của con người, là lao động sáng tạo trong lĩnh vực tinh thần Nhưng văn hoá giai cấp, văn hoá chính trị, văn hoá Đảng là các phạm trù văn hoá chỉ xuất hiện khi xó hội phõn chia thành giai cấp, chịu sự tỏc động và chi phối của văn hoá dân tộc

Văn hoá Đảng sản sinh ra từ văn hoá dân tộc, là đỉnh cao của văn hoá dân tộc Văn hoá Đảng không phải ngẫu nhiên mà có, mà là kết tinh cả một quá trỡnh cỏch mạng lõu dài và gian khổ Được hấp thụ từ những truyền thống của một nền văn hoá dân tộc phong phú, giàu tính nhân văn kết hợp với tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hoá của nhân loại, từ những hoạt động có tính văn hoá, dần dần qua thực tiễn văn hoá Đảng được hỡnh

thành, bỏm sõu vào đời sống, nảy nở và phát triển không ngừng cả bề rộng, chiều sâu lẫn tầm cao Do đó, văn hoá Đảng không khác biệt với văn hoá dân tộc, mà nó là nền văn hoá Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, nhưng thể hiện ở đội tiền phong là Đảng Cộng sản, với những nội dung và hỡnh thức cao hơn, là mẫu mực cho nền văn hoá dân tộc Văn hoá Đảng là “đỉnh cao” [52, tr.76], là “ bộ phận tiên tiến nhất” [52, tr.228] của văn hoá dân tộc

Văn hoá Đảng là sự tiếp nối và kết tinh của văn hoá dân tộc, thấm sâu vào văn hoá dân tộc và tiêu biểu cho văn hoá dân tộc Văn hoá dân tộc sản sinh ra văn hoá Đảng và văn hoá Đảng nâng cao văn hoá dân tộc lên tầm cao mới, chất lượng mới - tầm cao văn hoá dõn tộc xó hội chủ nghĩa [52, tr.268]

Đảng ta là một tổ chức chính trị của giai cấp công nhân Việt Nam, có vai trũ chỉ đạo, dẫn đường giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn dân chủ thực hiện mục tiêu xây dựng thành cụng chủ nghĩa xó hội và cuối cựng là chủ nghĩa cộng sản ở Việt Nam Do đó, trong mối quan hệ với văn hoá giai cấp công nhân, văn hoá Đảng là một bộ phận của văn hoá giai cấp cụng nhõn, mang bản chất giai cấp cụng nhõn, tiờu biểu cho trỡnh độ trí tuệ, tư tưởng, tổ chức của giai cấp công nhân Theo nguyên lý của chủ nghĩa Mỏc Lờnin, Đảng cộng sản là một tổ chức chính trị chặt chẽ của giai cấp công nhân Các thành viên của Đảng gắn bó với nhau bởi hệ thống một nền tảng tư tưởng, những mục đích, nguyên tắc tổ chức sinh hoạt dựa trờn nguyờn lý của chủ nghĩa Mỏc Lờnin, tư tưởng Hồ Chí Minh… tạo nên sự thống nhất chung trong toàn Đảng Do đó, văn hoá Đảng là văn hoá tiên phong của văn hoá giai cấp công nhân

Trong mối quan hệ với văn hoá chính trị, “văn hoá Đảng là một bộ phận của văn hoá chính trị, nhưng đây là bộ phận rất quan trọng chi phối khuynh hướng, tính chất của văn hoá chính trị” [52, tr.63] Văn hoá chính trị lại là một phương diện hợp thành của văn hoá trong xó hội cú giai cấp và nhà nước “Văn hoá chính trị là văn hoá được thể hiện trong hoạt động chính trị của con người, tổ chức thể chế và thiết chế chính trị” [25, tr.127] Văn hoá chính trị là văn hoá ở trong chính trị, phục vụ nhiệm vụ chính trị Văn hoá chính trị không phải là bản thân chính trị mà là chính trị có văn hoá, phải rất văn hoá, phải có tính văn hoá “Đó là chính trị tác động vào con người và xó hội như một sức

mạnh văn hoá, sức mạnh không phải dựa vào quyền lực, mà dựa vào sự cảm hoá con người, thức tỉnh lương tri, lay động tâm tư, tỡnh cảm con người, thuyết phục, thu phục, chinh phục con người” [24, tr.61] Văn hoá Đảng là hạt nhân của văn hoá chính trị, biểu hiện tập trung của văn hoá chính trị Do đó, văn hoá Đảng càng phải thấm sâu các phẩm chất cao đẹp đó

Văn hoá Đảng là một sản phẩm tinh thần, một lĩnh vực hoạt động chuyên biệt nhằm xây dựng Đảng ta trở thành một Đảng “đạo đức, văn minh” đủ sức lónh đạo xây dựng đất nước ta hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xó hội cụng bằng, dõn chủ, văn minh Thực tiễn diễn ra ở các nước xó hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô những năm cuối thập kỷ 90 của thế kỷ XX đó chứng minh rằng: Nếu Đảng ta không có một nền tảng văn hoá đảng căn bản, đúng đắn và bền vững, thỡ trước cơn chấn động chính trị diễn

ra ở Đông Âu và Liên Xô sẽ làm cho Đảng mất phương hướng, đất nước sẽ rơi vào loạn lạc, chế độ xó hội chủ nghĩa ở nước ta có thể sẽ bị tiêu vong Nói như vậy để khẳng định vai trũ của văn hoá Đảng là hết sức quan trọng Do đó, văn hoá Đảng không phải là vấn

đề lý luận trừu tượng mà ngày càng thể hiện vai trũ to lớn trong thực tiễn, cú liờn quan trực tiếp đến sự sống cũn của Đảng, của chế độ

1.3.2 Vai trũ văn hoá Đảng trong đời sống xó hội

Vai trũ của văn hoá được Đảng ta khẳng định là nền tảng tinh thần của xó hội, vừa

là mục tiờu, vừa là động lực của sự phát triển Để văn hoá thể hiện được đầy đủ vai trũ

đó, không thể nói tới vai trũ của văn hoá Đảng Vỡ văn hoá Đảng là văn hoá chỉ đạo, dẫn đường các loại hỡnh văn hoá khỏc phỏt triển Vai trũ của văn hoá Đảng thể hiện trước hết

ở sự định hướng cho sự lựa chọn con đường phát triển của đất nước Đó là con đường độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xó hội Mặc dự hiện nay chủ nghĩa xó hội trờn thế giới đang lâm vào cuộc khủng hoảng nghiêm trọng, lý tưởng xó hội chủ nghĩa đang bị kẻ thù tấn công một cách quyết liệt, nhưng chủ nghĩa xó hội vẫn là mục tiờu vươn tới của loài người, vỡ đó là quy luật tiến hoá của lịch sử Văn hoá Đảng như chúng ta đó khẳng định là văn hoá của những người tiên phong, văn hoá của những người cộng sản Do đó, với vai trũ là định hướng sự lựa chọn con đường phát triển của đất nước, văn hoá Đảng chính là sự nhận thức chính xác mục tiêu đấu tranh và các bước đi để giành thắng lợi, là

tư duy lý luận khoa học, là năng lực phân tích, đánh giá tỡnh hỡnh, tổ chức thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ - những yếu tố làm cho Đảng ta trở thành lực lượng tiên phong của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc

Vai trũ của văn hoá Đảng đối với xó hội cũn là khơi dậy những tiềm năng sáng tạo của đội ngũ cán bộ, đảng viên, của tất cả mọi người trong xó hội, là ở khả năng phát huy những mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của các nhân tố khách quan và chủ quan, của các điều kiện bên trong và bên ngoài, bảo đảm cho đất nước ta phát triển bền vững Đó chính là khơi dậy các nguồn lực tinh thần - nguồn lực nội sinh - vỡ sự phỏt triển

Vai trũ của văn hoá Đảng đối với xó hội cũn thể hiện ở phong cỏch, phương pháp làm việc đúng đắn, hiệu quả, ở sự gương mẫu về mọi mặt của cán bộ, đảng viên trước quảng đại quần chúng nhân dân Sự gương mẫu của đảng viên là biểu trưng thực sự của văn hoá Đảng Nói như Chủ tịch Hồ Chí Minh: Trước mặt quần chúng không phải ta viết lên trán chữ “cộng sản” mà ta được họ yêu mến Quần chúng chỉ quý mến những người

có tư cách, đạo đức Muốn hướng dẫn nhân dân mỡnh phải mực thước cho người ta bắt chước

Văn hoá Đảng là văn hoá đỉnh cao, là bộ phận tiên tiến nhất của văn hoá dân tộc Văn hoá Đảng là văn hoá chỉ đạo, chi phối các phạm trù văn hoá khỏc trong xó hội Với ý nghĩa đó, chúng ta có thể khẳng định văn hoá Đảng là bộ phận tiên tiến nhất của văn hoá dõn tộc, cú vai trũ soi đường, dẫn lối dân tộc ta giành thắng lợi trong các cuộc kháng chiến cứu nước vĩ đại trước đây và trong công cuộc xây dựng thành công chủ nghĩa xó hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xó hội chủ nghĩa hiện nay

Chương 2 THỰC TRẠNG VĂN HOÁ ĐẢNG QUA KHẢO SÁT Ở ĐẢNG BỘ TỈNH QUẢNG

NGÃI HIỆN NAY

Tiểu dẫn: Trước khi tỡm hiểu văn hoá Đảng qua khảo sát ở Đảng bộ tỉnh Quảng

Ngói hiện nay, chỳng tụi muốn giới hạn nội dung sẽ được trỡnh bày trong chương hai của luận văn

Nội dung trỡnh bày văn hoá Đảng qua khảo sát ở Đảng bộ tỉnh Quảng Ngói, chủ yếu tập trung vào thời điểm hiện tại, tức là từ khi tỉnh Quảng Ngói được tái lập (1989) đến nay Các thời điểm trước đó, luận văn có đề cập, song chỉ mang tính khái quát nhằm đảm bảo tính lôgic của luận văn Ngay cả một số khía cạnh thuộc về cấu trúc văn hoá Đảng như: Các thể chế - thiết chế - tổ chức của Đảng, các vật thể hữu hỡnh, cỏc cơ sở vật chất, kỹ thuật như trụ sở các cơ quan Đảng, các trường đào tạo, các phương tiện thông tin, tuyên truyền, bảo tồn, lưu giữ sách báo, tài liệu, cung cấp tri thức, thông tin cho mọi hoạt động của Đảng bộ, hệ thống biểu trưng, biểu tượng của Đảng như cờ Đảng, huy hiệu Đảng, khẩu hiệu của Đảng, cách thức tổ chức hội họp, mít tinh, cổ động chính trị, giáo dục chính trị v.v cũng không được đề cập Bởi vỡ cỏc thể chế, thiết chế đó, tuy ở mỗi Đảng bộ cấp tỉnh trong cả nước có sự khác nhau về mức độ, nhưng hầu như không có sự khác biệt lớn

2.1 VÀI NÉT VỀ ĐẢNG BỘ TỈNH QUẢNG NGÃI

2.1.1 Vài nột về tỉnh Quảng Ngói

Tỉnh Quảng Ngói là một trong cỏc tỉnh duyờn hải miền Trung, phớa bắc giỏp tỉnh Quảng Nam, phỏi nam giỏp tỉnh Bỡnh Định, phía tây, tây bắc giáp tỉnh Kon Tum, phía tây nam giáp tỉnh Gia Lai, phía đông giáp biển Đông Tỉnh Quảng Ngói cú đường bờ biển dài gần 130 km, với 5 cửa biển là Sa Cần, Sa Kỳ, Cửa Đại, Mỹ Á và Sa Huỳnh Tỉnh Quảng Ngói cú diện tớch tự nhiờn 5.131,5 km2, bằng 1,7 % diện tích cả nước, bao gồm

14 huyện, thành phố, trong đó có 1 thành phố, 6 huyện đồng bằng ven biển, 6 huyện miền núi và 1 huyện đảo [34]

Từ nghỡn xưa, Quảng Ngói đó cú con người sinh sống Các công cụ bằng đá mà các nhà khảo cổ học tỡm thấy ở di chỉ Gũ Trỏ (Sơn Tịnh), Gũ Vàng (Sơn Hà) đó chứng minh rằng từ thời đại đá cũ - các nay 30 vạn năm - vùng đất Quảng Ngói đó cú con người sinh sống Trong thời đại kim khí - từ sơ kỳ đồng thau đến sơ kỳ đồ sắt - các cư dân vùng đất này đó gúp phần làm nờn nền văn hoá Sa Huỳnh rực rỡ Văn hoá Sa Huỳnh trải dài trên một vùng đất rộng lớn từ Quảng Bỡnh đến Bỡnh Thuận, bao gồm cả Tõy Nguyờn và cỏc hải đảo xa xôi ở Biển Đông Quảng Ngói được xem là cái nôi, trung tâm của nền văn hoá này

Theo các thư tịch cổ, đời nhà Tần (221 - 205 TCN), vùng đất Quảng Ngói thuộc Tượng Quận, đời vua Hán Vũ Đế (141 - 87 TCN) thuộc quận Nhật Nam Đến năm 192 sau công nguyên, Crimara - một thủ lĩnh Chàm (Chăm) - tập hợp dân chúng nổi dậy lật

đổ ách đô hộ của nhà Hán, lập nên quốc gia Lâm Ấp (lónh thổ kộo dài từ đèo Hải Vân đến Nha Trang), lấy Trà Kiệu (Quảng Nam) làm kinh đô Từ năm 877, Lâm Ấp đổi tên là Chăm Pa và dời kinh đô từ Trà Kiệu về Phan Rang (Ninh Thuận) Bấy giờ vương quốc Chăm Pa có 4 châu là Amaravati (bao gồm Quảng Nam, Quảng Ngói), Vijaya (gồm Bỡnh Định, Phú Yên), Kauthara (Khánh Hoà) và châu Paduganra (Ninh Thuận, Bỡnh Thuận) Qua nhiều thế kỷ, trải qua nhiều cuộc chiến tranh, xung đột đẫm máu giữa các tập đoàn phong kiến, “Năm 1402, Hồ Quý Ly sai quân đi đánh Chiêm Thành, thu được các xứ Chiêm Động (phủ Thăng Bỡnh, tỉnh Quảng Nam) và cỏc xứ Cổ Luỹ (Quảng Nghĩa), Quý Ly chia miền ấy ra làm chõu Thăng, châu Hoa, châu Tư, châu Nghĩa” [1, tr.33] Châu Tư nằm ở phía Bắc sông Trà Khúc (Bỡnh Sơn, Sơn Tịnh) Châu Nghĩa nằm

ở phía Nam sông Trà Khúc (Tư Nghĩa, Mộ Đức, Đức Phổ) Năm 1402 trở thành một mốc lịch sử quan trọng, đánh dấu vùng đất Quảng Ngói chớnh thức trở thành một bộ phận của nước Việt Nam thống nhất

Thời Lê sơ, vua Lê Thánh Tông đặt vùng đất từ đèo Hải Vân vào đến đèo Cù Mông làm Thừa Tuyên Quảng Nam, gồm 3 phủ: Thăng Hoa, Tư Nghĩa, Hoài Nhân Vùng đất Quảng Ngói thuộc phủ Tư Nghĩa Năm 1602, chúa Nguyễn Hoàng đổi Thừa Tuyên Quảng Nam thành dinh Quảng Nam, gồm 5 phủ: phủ Quảng Nghĩa, phủ Điện Bàn, phủ Thăng Hoa, phủ Quy Nhơn, phủ Phú Yên Danh xưng Quảng Nghĩa (Ngói) cú

bắt đầu từ đó.1 Năm 1803, vua Gia Long, đổi phủ thành dinh Năm 1808, ông lại đổi dinh thành trấn Năm 1832, vua Minh Mạng đổi trấn thành tỉnh Quảng Ngói mang danh xưng hành chính là tỉnh từ đó Cũng từ các đời chúa Nguyễn, hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thuộc địa phận Quảng Ngói [43, tr.222] Sau cỏch mạng Thỏng Tỏm năm

1945 đến ngày bầu cử Quốc hội khoá I (1946), tỉnh Quảng Ngói đổi tên là tỉnh Lê Trung Đỡnh, sau đó trở lại tên tỉnh Quảng Ngói Đến cuối năm 1975, tỉnh Quảng Ngói nhập với tỉnh Bỡnh Định thành tỉnh Nghĩa Bỡnh Ngày 1.7.1989, tỉnh Quảng Ngói được tái lập

Cũng như các tỉnh trong khu vực duyên hải miền Trung, tỉnh Quảng Ngói cú 4 dạng địa hỡnh: rừng nỳi, trung du, đồng bằng và bói cỏt ven biển

Vùng rừng núi chiếm 2/3 diện tích tự nhiên, tiếp giáp với phía đông dóy Trường Sơn hùng vĩ, thuộc địa bàn các huyện Tây Trà, Trà Bồng, Sơn Tây, Sơn Hà, Minh Long,

Ba Tơ Vùng rừng núi Quảng Ngói trựng điệp, hiểm trở, độ dốc lớn, có nhiều núi cao như

Cà Đam 1.650 m, Đá Vách 1.126m, Cao Muôn gần 1.000m … là nơi bắt nguồn của nhiều con sông lớn, như sông Trà Khúc, Trà Bồng, Sông Vệ, Trà Câu Một số núi ở Quảng Ngói được xếp vào hàng danh thắng, mà GS Vũ Ngọc Khánh cho đây là “nét văn hoá đầu tiên của Quảng Ngói” như Thiên Ấn niêm hà, Thiên Bút phê vân, Thạch Bích tà dương, La Hà thạch trận, Vân Phong túc vũ … [53, tr.261] Nỳi rừng Quảng Ngói là kho tài nguyờn phong phỳ về lõm, thổ sản, động - thực vật quý hiếm Miền núi Quảng Ngói đời nào cũng vậy là nơi xuất phát, căn cứ địa vững chắc của các phong trào yêu nước và cách mạng chống giặc ngoại xâm Đặc biệt là trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, đồng bào các dân tộc Kinh, Hre, Cor, Cadong đó đoàn kết chiến đấu tiến hành thắng lợi cuộc khởi nghĩa Ba Tơ (11.3.1945), khởi nghĩa Trà Bồng và miền Tõy Quảng Ngói (8.1959)

Vùng trung du chủ yếu là đất bạc màu, chỉ thích hợp trồng các loại cây nguyên liệu phục vụ công nghiệp chế biến như bạch đàn, keo …

Dọc các con sông lớn của tỉnh là dải đồng bằng nhỏ hẹp, đất đai khá màu mỡ, thuận lợi cho canh tác mía đường, lúa và các loại cây công nghiệp như lạc, đậu đỗ …

1

Nghĩa đổi thành Ngói để tránh phạm huý tên chúa Nghĩa là Anh Tôn Hiếu Nghĩa Hoàng đế huý Phúc Thái

Vựng bói cỏt ven biển, tuy khụng nhiều nhưng lại là nơi thích hợp với các loại rừng phũng hộ (dừa, phi lao), chống nước biển xâm thực và cát bồi lấn

Bờ biển Quảng Ngói dài hơn 130 km từ Vịnh Dung Quất đến Sa Huỳnh, với 4 cửa biển lớn Sa Cần, Sa Kỳ, Cổ Luỹ, Mỹ Á thích hợp cho sự phát triển kinh tế biển Những năm gần đây, với việc phát hiện ra vị thế địa - kinh tế của vịnh Dung Quất, Đảng

và Chính phủ có chủ trương xây dựng khu kinh tế Dung Quất trở thành khu kinh tế tổng hợp đa ngành, đa lĩnh vực với trọng tâm là phát triển công nghiệp lọc - hoá dầu - hoá chất, các ngành công nghiệp nặng có quy mô lớn bao gồm công nghiệp cơ khí, đóng tàu, sửa chữa tàu biển, luyện cán thép, sản xuất xi măng, sản xuất container và các ngành công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng, chế biến và xuất khẩu; gắn với việc phát triển và khai thác có hiệu quả cảng biển nước sâu Dung Quất, sân bay quốc tế Chu Lai và đô thị công nghiệp - dịch vụ Vạn Tường, đô thị Dốc Sỏi Đẩy nhanh tốc độ xây dựng và phát triển khu Kinh tế Dung Quất cùng với khu Kinh tế mở Chu Lai để sau năm 2010, các khu kinh tế này từng bước trở thành những hạt nhân tăng trưởng, trung tâm đô thị - công nghiệp - dịch vụ của vùng kinh tế trọng điểm miền Trung và làm động lực thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá khu vực miền Trung Tây Nguyên và trở thành cầu nối với thị trường Nam Lào, Đông Bắc Thái Lan [42, tr.4] Ngoài khơi tỉnh Quảng Ngói

cú đảo Lý Sơn, tuy chỉ rộng chưa đầy 10 km2, nhưng có nhiều tiềm năng phát triển du lịch, có vị trí trọng yếu về quốc phũng, an ninh của cả nước

Tuy hiện nay các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xó hội của tỉnh đó cú nhiều bước phát triển mạnh mẽ, nhất là từ khi Đảng, Nhà nước quyết định xây dựng khu Kinh

tế Dung Quất và Nhà máy lọc dầu số 1, nhưng nhỡn tổng thể Quảng Ngói vẫn đang ở trong quá trỡnh chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp là chủ yếu sang sản xuất công nghiệp

và phát triển các loại hỡnh dịch vụ Do đó, Quảng Ngói vẫn cũn là một tỉnh nghốo, thu nhập tính theo đầu người vẫn ở mức thấp so với mức bỡnh quõn chung của cả nước

Tuy không có nhiều thuận lợi về điều kiện tự nhiên, nhưng trải qua nhiều thế kỷ lao động, sản xuất và chiến đấu, con người Quảng Ngói đó định hỡnh được những nét văn hoá đặc sắc

2.1.2 Vài nét về con người và văn hoá Quảng Ngói

Con người là chủ nhân của lịch sử, là chủ thể sáng tạo ra các giá trị văn hoá Khảo sát văn hoá Đảng qua thực tiễn ở Đảng bộ tỉnh Quảng Ngói khụng thể khụng đề cập đến con người Quảng Ngói truyền thống Bởi truyền thống là những hệ giá trị, được hỡnh thành và phỏt triển bền vững từ trong thực tế cuộc sống sản xuất và chiến đấu, sinh hoạt xó hội của một cộng đồng dân cư trong lịch sử, trở thành những chuẩn mực xó hội được truyền lại từ thế hệ này đến thế hệ khác Truyền thống thể hiện tính bản sắc văn

hoá, gắn với văn hoá, với con người

Cho đến nay, qua kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học, người ta có thể khẳng định rằng trên đất Quảng Ngói đó cú cư dân sinh sống từ lâu đời, từ thời đồ đá cũ đến thời kỳ đồng thau rồi đến văn hoá Sa Huỳnh “Văn hoá Sa Huỳnh tồn tại từ sơ kỳ thời đại đồng thau (hơn 4.000 năm cách ngày nay) cho tới sơ kỳ thời đại sắt sớm (những thế kỷ thứ 7 - 6 trước công nguyên tới thế kỷ 1 - 2 sau công nguyên)” [60, tr.125] Văn hoá Sa Huỳnh tồn tại trên một địa bàn rộng lớn từ Quảng Bỡnh đến Bỡnh Thuận và cỏc đảo xa ở Biển Đông Nhưng Quảng Ngói được xem là trung tâm của nền văn hoá này Năm 2005, Viện Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngói tổ chức khai quật di tớch Gũ Quờ và đó khỏi quỏt những đường nét cơ bản về đời sống, phong tục và tín ngưỡng của người Sa Huỳnh:

Đó là những nhóm người đó biết sử dụng cỏc cụng cụ, đồ trang sức, vũ khí bằng đá (rỡu, cuốc, bàn mài, hạt chuỗi, khuyờn tai), xương động vật (mũi kim), thuỷ tinh, mó nóo, gốm, kể cả cỏc cụng cụ bằng đồng thau (lao, mũi tên, lưỡi câu, dao găm, mũi giáo, miếng che ngực …) và sắt sớm; biết đánh cá để làm thức ăn, biết làm đẹp cho mỡnh bằng vật trang sức phong phỳ, chỳ ý tạo dỏng cho cỏc vật dụng, sỏng tạo nhiều dáng hoa văn độc đáo, giàu tính thẩm

mỹ, đặc biệt là trên đồ gốm Người chết được chôn cất ở những khu mộ; hài cốt đặt trong chum gốm rồi đem chôn hoặc chôn trong mộ đất có rải gốm xung quanh Sự xuất hiện của những ngôi mộ đặc biệt, có nhiều đồ tuỳ táng, nhiều vật dụng, vũ khí, đồ trang sức mang dấu hiệu của thủ lĩnh (tấm che ngực, dao găm …), chung quanh hoặc gần đó là những ngôi mộ ít đồ tuỳ táng, đồ tuỳ

táng giá trị thấp hơn hoặc không có đồ tuỳ táng cho phép đoán định người Sa Huỳnh ở giai đoạn cuối đó tiến đến tổ chức nhà nước sơ khai [2]

Sau người Sa Huỳnh và văn hoá Sa Huỳnh, chủ nhân tiếp theo của vùng đất Quảng Ngói là người Chăm, với nền văn hoá Chăm Pa rực rỡ, “không thua kém bất cứ một nền văn hoá nào ở Đông Nam Á” [60, tr.149] Qua gần 15 thế kỷ tồn tại (từ thế kỷ II đến thế kỷ năm 1471) người Chăm đó để lại trên đất Quảng Ngói nhiều di sản văn hoá vật thể và phi vật thể phong phú như: Thành cổ Châu Sa, thành Bàn Cờ, phế tích tháp Chánh Lộ, tín ngưỡng thờ mẹ đất (Pônaga), tục thờ cá Ông, kỹ thuật chế biến đường (mía), kỹ thuật đánh bắt cá biển, kỹ thuật đi biển, cách chế biến các món ăn từ nguyên liệu địa phương như mắm nhum, don, cơm hến … Tuy nhiên, người Chăm có phải là hậu duệ của người Sa Huỳnh hay không thỡ đến nay vẫn chưa có sự giải đáp thoả đáng Giáo

sư Trần Quốc Vượng cho rằng: “Văn hoá Chăm nảy sinh từ văn hoá Sa Huỳnh, người

Chăm cổ là con cháu người Sa Huỳnh cổ” [60, tr.130]

Cùng với người Chăm, số đông cư dân Quảng Ngói là nụng dõn miền Bắc nổi dậy chống triều đỡnh phong kiến Đàng Ngoài bị đày vào đây để khai khẩn đất hoang cho bọn vua quan theo chế độ binh điền Một số khác do quân Chiêm Thành đánh vào Đại Việt bắt mang về Đặc biệt, từ năm 1402 cùng với sự kiện vùng đất Cổ Luỹ động của Chăm Pa (Chiêm Thành) về với Đại Việt, các cư dân phía Bắc, nhất là vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh được các triều đại phong kiến đưa vào khai khẩn vùng đất mới Do đó, cùng với văn hoá bản địa, vùng đất Quảng Ngói tiếp xỳc với bản sắc một nền văn hoá mới - văn hoá Đại Việt Sự giao thoa các yếu tố Chăm - Việt đó hoà quyện vào nhau, tạo cho con người Quảng Ngói khớ chất riờng mà dõn gian từ lõu đó đúc kết: “Quảng Nam hay cói, Quảng Ngói hay co” Cú thể nhỡn nhận ở nhiều phương diện về tính “co” của người Quảng Ngói như là bướng bỉnh, cố thủ, cứng cỏi, cứng đầu, giữ mỡnh … Nhưng theo

GS Phan Ngọc Liên: “Có thể hiểu “co” ở đây không có nghĩa là an phận, “thu mỡnh lại”

mà là “co cượng”, thể hiện tinh thần đấu tranh bất khuất” [53, tr.272] Cũn theo Giỏo sư Trần Văn Giàu:

Dân đất Quảng Ngói hay nổi tiếng cứng đầu, cứng cổ, quê của cha, ông,

cố tôi - các cụ đó vào Nam cựng với cha con Trương Cầm, Trương Định mà