Một số phương tiện biểu đạt nghĩa trong tiếng Anh và tiếng Việt potx

[ii] Chia các nhóm ph ng ti n trong ti ng Anh thành các ti u h th ng... Thành phCm c a hành vi ngôn ng h1i là các “câu-phát ngôn” h1i... Tính h ng ích c a hành vi ngôn ng Hành vi ngôn ng

NGÔN NG LÀ QUY N L C (LANGUAGE IS POWER)

Angela Carter (1940-1992)

N nhà báo và v n s Anh

TRI TH C LÀ QUY N L C (KNOWLEDGE IS POWER)

Françis Bacon (1561-1626) Nhà tri t h c, lu n thuy t gia

và chính khách Anh

M C L C

L i gi i thi u 5

Ch ng 1 PH N M U 7 1.1 Tính c p thi t c a tài chuyên kh o

c a các nhà nghiên c u

2.2 Tình thái và n i dung m nh

2.3 Ch th giao ti p, n i dung m nh và tình thái

2.4 Các ph ng th c chuy n t i ngh a tình thái trong ngôn ng

2.5 Khái ni m hành vi ngôn ng và s khu bi t

gi a câu và phát ngôn

Ch ng 3 PH NG TI N TÌNH THÁI TI!NG ANH

CHI PH"I PH#N NG NGÔN T$ TRONG C#NH

HU"NG GIAO TI!P VÀ CÁC BI%U TH C

T NG NG TRONG TI!NG VI T:

NH NG T NG &NG VÀ KHÁC BI T 33 3.1 Các ph ng ti n tình thái cung c p thông tin

v các 'c i m c a c nh hu ng giao ti p

3.2 Các ph ng ti n th (ng )c s* d ng c u trúc

hóa ph n ng c a ng (i i tho i

3.3 Ti u k t

Ch ng 4 PH NG TI N TÌNH THÁI V+I VAI GIAO

TI!P TRONG TI!NG ANH VÀ CÁC CÁCH DI,N

-T T NG NG TRONG TI!NGVI T:

NH NG T NG &NG VÀ KHÁC BI T 82

4.1 C u trúc cú pháp 4.2 Thành ph.n hô g i / hô ng (vocatives) 4.3 Tr) ng t/ t/ tình thái 4.4 Ti u k t Ch ng 5 M0T S" K!T LU N 112

5.1 Các lu n i m )c xác l p trong phân tích i chi u câu h1i chính danh ti ng Anh và ti ng Vi t 5.2 T ng quan i chi u gi a các ki u lo i câu h1i chính danh ti ng Anh và ti ng Vi t 2 ph ng di n bi u t ngh a tình thái )c xác l p trong

công trình 5.3 Nh ng t ng 3ng và khác bi t v các ph ng ti n bi u hi n và ki u lo i thông tin tình thái th (ng g'p trong câu h1i chính danh ti ng Anh và ti ng Vi t 5.4 Kh n ng chuy n t i ngh a tình thái

c a các tr ng ng tình thái tùy ch n (TNTTTC) trong câu t (ng thu t 5.5 Nh ng v n liên quan n tài c a công trình c.n )c ti p t c nghiên c u Tài li u tham kh o chính 121

Ph l c 138

Action Research: An Overview 139

Critical applied linguistics: concerns and domains 149

Tình thái trong câu - phát ngôn: M t s v n lý lu n

c b n 184

L I GI I THI U

Ngôn ng t i ngh a M t trong nh ng lo i ngh a n4i

tr i )c truy n báo trong ngôn ng nh m t công c c a giao ti p liên nhân là ngh a tình thái Ngh a tình thái quy chi u t5i các cung b c khác nhau trong tình c m và nh n

th c c a con ng (i ây là m t 6a h t nghiên c u ph c

t p trong ngôn ng h c lý lu n và ngôn ng h c ng

d ng V5i s hi u bi t sâu s7c các v n lý lu n c a ngh a h c và d ng h c hi n i, v5i ph ng pháp nghiên

c u phù h)p, PGS TS Võ i Quang - tác gi c a chuyên kh o “M t s ph ng ti n bi u t ngh a tình thái trong ti ng Anh và ti ng Vi t” ã cung c p m t b c tranh

a di n, a t.ng, a chi u v nh ng phu ng th c và

ph ng ti n c th chuy n t i ngh a tình thái trong hai ngôn ng Anh và Vi t

T/ ph i c nh giao ti p - tri nh n, PGS TS Võ i Quang ã a ra nh ng lu n gi i, nh ng minh ch ng h t

s c thuy t ph c v n ng l c hành ch c c a các ki u lo i

ph ng ti n bi u t ngh a liên nhân g7n v5i c nh hu ng giao ti p c th và v5i vai trò c a các tham th giao ti p trong t ng tác ngôn t/: ph ng ti n t/ v ng, ph ng ti n

ng pháp và ph ng ti n ngôn i u Tôi có n t )ng 'c

bi t i v5i ph.n miêu t , nh ng t bi n tinh t c a tác gi (v5i t cách là m t nhà Anh ng h c) v các ph ng ti n

ngôn i u chuy n t i ngh a tình thái trong ti ng Anh

Ng (i c c8ng có th thu nh n t/ chuyên kh o này nh ng thông tin ã )c c p nh t, )c h th ng hoá m t cách h)p lý, súc tích, d9 hi u v nh ng v n lý lu n c.n y u

có th )c s* d ng trong các nghiên c u ngôn ng 2

tr ng thái ho t ng

:ng sau ngôn t/ là d u n v n hóa c a c ng 3ng ngôn ng Nh ng t ng 3ng và khác bi t gi a ti ng Anh

và ti ng Vi t nh nh ng h th ng ký hi u 'c bi t )c xác l p trong ph m vi nghiên c u c a chuyên kh o 2 c bình di n hình th c và n i dung s; r t h u d ng trong l nh

v c gi ng d y ti ng Anh và Vi t nh nh ng ngo i ng V5i s ánh giá cao lao ng khoa h c c a tác gi , giá tr6 lý lu n và ý ngh a th c ti9n c a công trình, chúng tôi trân tr ng gi5i thi u t5i các nhà nghiên c u, các nhà giáo, nghiên c u sinh, h c viên cao h c, sinh viên các chuyên ngành ngôn ng - ngo i ng và b n c quan tâm chuyên

kh o “M t s ph ng ti n bi u t ngh a tình thái trong

ti ng Anh và ti ng Vi t” c a PGS TS Võ i Quang

Hà N i, ngày 18 tháng 10 n m 2009

Ng i gi i thi u NGND GS TS Nguy n Thi n Giáp

Ch ng 1

PH N M U

1.1 Tính c p thi t c a ! tài chuyên kh o

- Nhu c.u h c thu t: Tình thái là m t trong nh ng lo i hình ngh a c b n c a ngôn ng v5i t cách là m t công c giao ti p :ng sau ngôn t/ là các cung b c tình c m, thái khác nhau c a ng (i nói i v5i n i dung c a phát ngôn và i v5i i t )ng giao ti p Nói cách khác, tình

c m, thái c a ng (i nói )c mã hóa theo các ph ng

th c khác nhau trong các ký hi u ngôn ng Trong ngôn

ng h c hi n th(i t3n t i nh ng cách hi u khác nhau v n i hàm c a khái ni m tình thái, v cách phân lo i tình thái

Do v y, vi c i sâu nghiên c u v tình thái có t.m quan

tr ng 'c bi t trong giáo d c ngôn ng nói chung và trong

d y ngo i ng nói riêng

- Nhu c.u th c ti9n: Cho n nay ã có m t s công trình nghiên c u v ngh a tình thái trong ti ng Anh và

ti ng Vi t Nh ng, các công trình này ch< d/ng 2 m c miêu t n ng ho'c i chi u song ng v ngh a tình

thái 2 khuôn kh4 các ph ng ti n n l=, ch a có công trình nào nghiên c u i chi u m t cách h th ng các lo i hình ph ng ti n bi u t ngh a tình thái trong ti ng Anh

gi a hai th ti ng trong ph m vi nghiên c u

1.3 M c tiêu nghiên c"u

- Kh o sát, h th ng hóa nh ng 'c i m cú pháp -

ng ngh a - ng d ng c a nh ng ph ng ti n bi u t ngh a tình thái c a ti ng Anh trong ph m vi quan tâm c a chuyên kh o

- Xác l p nh ng t ng 3ng, khác bi t gi a ti ng Anh

và Vi t gi a các ph ng ti n tình thái )c xác 6nh là i

t )ng nghiên c u và các cách di9n t t ng ng trong

- Ph ng ti n ng pháp: th c (mood) nh m t ph m trù ng pháp c a ng t/, hô ng (vocative) nh m t thành ph.n câu

- Ph ng ti n ngôn i u: ng i u và thanh i u v5i các tham s nh cao (pitch), âm v c (pitch range), t c (tempo), vang (loudness), tr ng âm t ng ph n (tonic syllable),

1.5 Ph ng pháp nghiên c"u

1.5.1 Ph ng h ng nghiên c u: Nghiên c u i chi u

- M>i phát ngôn có th là m t câu tr n v?n ho'c là m t câu không y M t phát ngôn c8ng có th là m t chi t

o n c a l(i nói bao g3m nhi u câu Vi c nghiên c u i chi u trong công trình này )c th c hi n trong khuôn kh4

câu v5i t cách là phát ngôn và ó là lý do c a vi c s*

d ng cách di9n t “câu - phát ngôn” trong tên tài

- Lo i hình i chi u trong công trình này là i chi u song ng Ti ng Anh )c l a ch n là ngôn ng công c

và ti ng Vi t )c xác 6nh là ngôn ng ích

1.5.2 Ph ng pháp nghiên c u ch o và b tr

- Ph ng pháp ch o: phân tích i chi u song ng

Vi c i chi u các ph ng ti n tình thái ti ng Anh v5i

ti ng Vi t )c th c hi n theo (ng h 5ng tích h)p: c u trúc - ng ngh a - ng d ng th c hi n )c vi c phân tích i chi u công trình này s; s* d ng k t qu c a các

ph ng pháp b4 tr) d 5i ây

- Ph ng pháp b4 tr): miêu t , h th ng hóa, ph m trù hóa

Các ph ng ti n tình thái trong ti ng Anh và Vi t )c miêu t 2 c tr ng thái t nh trong mô hình c u trúc ngh a câu (Ms = F (S, R, I, T)) và tr ng thái ng trong mô hình c u trúc ngh a phát ngôn (Mu = F (p) = F (r, p)) xác 6nh các hàm ngh a 3ng th(i v5i vi c miêu t là thao tác h th ng hóa, ph m trù hóa các ph ng ti n tình thái thành các h th ng và ti u lo i d a theo các tiêu chí kh

d ng i v5i vi c phân tích i chi u

1.5.3 Các v n liên quan n ng li u

- Ngu3n ng li u:

[i] B ng ghi âm các cu c tho i c a ng (i b n ng (Anh và Vi t)

[ii] M t s truy n ng7n ti ng Anh và Vi t

- Lo i hình ng li u: câu - phát ngôn trong các cu c tho i Chi ti t v c nh hu ng s* d ng s; )c tóm l )c khi c.n thi t

- Cách th c x* lý ng li u:

[i] Các ph ng ti n tình thái )c phân thành nhóm theo tiêu chí ph ng th c mã hóa (coding): t/ v ng hóa,

ng pháp hóa và ngôn i u hóa

[ii] Chia các nhóm ph ng ti n trong ti ng Anh thành các ti u h th ng Sau ó, kh o sát 'c i m c a t/ng

ph ng ti n c th trong các ti u h th ng b:ng th pháp quan sát, th* úng - sai, o c và quy n p

[iii] Th c hi n thao tác chuy n d6ch các ph ng ti n tình thái ti ng Anh sang các bi u th c t ng ng trong

ti ng Vi t S* d ng th pháp n i quan (introspection) phát hi n nh ng t ng 3ng và khác bi t gi a hai th ti ng trên ng li u ang )c phân tích

[iv] H th ng hóa nh ng t ng 3ng và khác bi t gi a các lo i hình ph ng ti n tình thái ti ng Anh và Vi t trên c s2 các ph ng ti n c th ã )c kh o sát và i chi u

Ch ng 2

C S LÝ LU#N

2.1 M$t s% quan i&m v! tình thái c a các nhà nghiên c"u

O Jespersen (1949), khi bàn v tình thái, ã nh n xét

v các th c t (ng gi i / tr c thuy t, gi 6nh và c.u khi n trong cu n “A Modern English Grammar on Historical Principles I - IV, London and Copenhagen” nh sau:

“Chúng bi u th6 nh ng thái nh t 6nh c a ng (i nói

h 5ng v n i dung c a câu, dù r:ng, trong m t s tr (ng h)p, s l a ch n th c )c quy t 6nh không ph i b2i thái

c a ng (i nói mà b2i 'c i m c a b n thân m nh

và m i quan h c a nó v5i chu>i (m nh ) liên h chính

mà nó l thu c vào” [D@n theo 138, 9] Theo nh n xét c a

F Palmer, nh ng xu t c a O Jesperson là ít quan tr ng

v m't lý thuy t, ngo i tr/ nh n th c c a ông v hai lo i

“th c”: (1) Bao g3m y u t ý chí; (2) Không bao g3m g3m y u t ý chí (Th c ra, O Jespersen c8ng ã ch< rõ

“th c” là m t s phân lo i c a ng pháp)

V Wright (1951), trong m t công trình có tính khai sáng v logic tình thái, ã phân chia tình thái thành b n

lo i: a/- Tình thái hi n th c (the alethic modes); b/- Tình thái nh n th c (the epistemic modes); c/- Tình thái trách nhi m (the deontic modes); d/- Tình thái t3n t i (the existential modes) i u áng l u ý 2 ây là s phân bi t

gi a tình thái nh n th c và tình thái trách nhi m S phân

bi t này có th )c minh h a b:ng s so sánh c'p ôi các cách s* d ng “may” và “must” trong ti ng Anh nh : a1 John may be there by now (Có l lúc này John ang ó); a2 You may come in now (Bây gi anh có th vào c); b1 John must be there by now (John ch c là ã ó lúc này); b2 You must come in now (Bây gi anh ph i vào) Tuy “may” bi u th6 kh n ng, nh ng “may” 2 a2 còn di9n

t ý ngh a “ )c phép”, “cho phép” (làm m t vi c gì)

T ng t , “must” 2 b1 khác v5i “must” 2 b2 2 ch> trong khi “must” 2 b1 di9n t kh n ng (possibility) hay có s suy oán logic thì “must” 2 b2 mang hàm ngh a b7t bu c

Do ó “may” a1 và “must” b1 bi u th6 tình thái nh n th c, còn “may” a2 và “must” b2 bi u th6 tình thái trách nhi m Hai lo i tình thái trên ây )c coi là quan tr ng và ph4

bi n trong các ngôn ng khác nhau nên h.u nh công trình nào nghiên c u v tình thái sau này u c p và phân tích v chúng m t cách khá chi ti t

N Rescher (1968), trong gi5i h n c a khung logic )c trình bày trong cu n “Topics in philosophical logic”,

ã ngh6 m t h th ng m2 v tình thái Nh ng nh n xét

c a ông v các lo i tình thái )c m2 u b:ng câu: “M t phán oán )c trình bày b:ng m t câu t (ng thu t Cái

mà )c nh n th c nh m t t4ng th , s; là úng ho'c sai”

Ví d : The cat is on the mat (Con mèo trên t m th m)

Và khi m t phán oán nh v y tham gia vào m t k t c u l5n h n cùng lo i m t l.n n a t nó là m t phán oán, thì

k t c u l5n h n này )c xem nh i di n cho m t tình thái i v5i phán oán g c nh : X believes “the cat mat” Cách hi u nh v y v tình thái t o ra nhi u v n

v m't lý lu n Bên c nh các lo i tình thái hi n th c, nh n

th c, trách nhi m, ông c p n các lo i tình thái bi u th(i (temporal), tình thái v ng c m (boulomaic), tình thái ánh giá (evaluative), tình thái nguyên nhân (causal) và tình thái i u ki n (conditional)

J.R Searle (1979) là ng (i ã phát tri n n i hàm khái

ni m tình thái lên m t b 5c m5i S ti p c n c a Searle

h 5ng n v n hành vi ngôn ng S ti p c n này cung

c p m t khung ng ngh a h u ích cho vi c th o lu n v tình thái Lý thuy t hành vi ngôn ng quan tâm t5i m i quan h gi a ng (i nói và cái mà anh ta nói M i quan h này, nh ã bi t, ch a ng r t nhi u v n n i dung tình thái ChAng h n, hành vi khAng 6nh (assertive) )c mô t theo ph ng di n lòng tin (belief) Nh ng, m c c a

“lòng tin” có th 2 m c zero N i dung này liên quan n tình thái nh n th c Hay, lo i chi ph i (directive) có s

t ng ng r t l5n v5i tình thái trách nhi m Có th nói r:ng, cái mà Searle g i là “khAng 6nh” và “chi ph i” th c

s là trung tâm c a b t kB s th o lu n nào v tình thái

i v5i ba lo i còn l i thì lo i cam k t (commissive) không

có s phân bi t rõ ràng v5i lo i chi ph i (directive) vì chúng u có khuynh h 5ng “s; th c hi n m t cái gì ó”

Lo i này ch< khác v5i lo i trên 2 ch> là ng (i nói “cam

k t” làm, còn lo i d 5i là ng (i nghe “ph i” làm Do v y, hai lo i này cùng n:m trong ph m vi tình thái trách nhi m

Lo i bi u c m (expressive) t ng ng v5i ph m trù tình thái ánh giá (evaluative) c a Rescher Có r t nhi u nhà nghiên c u cho r:ng ánh giá là m t ph m trù tình thái ChAng h n Volf, E.M (1985) ã nh n xét r:ng “có th xem ánh giá nh là m t trong nh ng d ng c a tình thái, t c là cái )c 't ch3ng thêm cho m t n i dung mô t trong s

th hi n b:ng ngôn ng ” Theo Arutiunova (1988), thì

“ ánh giá )c coi là bi u hi n rõ ràng nh t c a ngh a ng

d ng” [1, 62] Lo i tuyên b (declaration) t ng i gi ng

lo i khAng 6nh v ph ng di n hi u l c t i l(i Nói tóm

l i, qua h th ng phân lo i các hành vi t i l(i c a Searle,

có th nh n th y r:ng có m t s t ng h)p gi a các hành

vi t i l(i v5i các ph m trù tình thái i u này t o ra nh ng

ti n lý thuy t cho vi c nghiên c u v khung tình thái trong m i t ng quan v5i n i dung m nh , m t m i

t ng quan có tính th ng nh t và tính phân lo i

T Givón (1993) di9n t quan ni m c a ông v tình thái khá ng7n g n: “Tình thái bi u th6 thái c a ng (i nói i v5i phát ngôn” Theo ông, thái bao g3m hai lo i ánh giá c a ng (i nói v thông tin c a phát ngôn )c chuy n t i qua n i dung m nh : a/- Nh ng ánh giá nh n

th c v tính hi n th c, kh n ng, lòng tin, s ch7c ch7n hay b:ng ch ng; b/- Nh ng ánh giá giá tr6 v 5c mu n,

s a thích, ý 6nh, n ng l c, s ràng bu c hay s i u khi n C8ng theo T Givón, b n ti u lo i chính c a tình thái nh n th c sau ây )c th hi n rõ nét nh t trong

ngôn ng c a nhân lo i: - Ti n gi 6nh (presupposition); - Xác nh n hi n th c (realis assertion); - Xác nh n phi hi n

th c (irrealis assertion); - Xác nh n ph 6nh (negative assertion) [113 (t p 1), 171] Theo W Frawley (1992),

“Ph m vi ng ngh a liên quan n v6 th hi n th c c a phát ngôn là tình thái” [110, 382] Tình thái nh h 2ng t5i toàn

b n i dung c a m t s di9n t nào ó Và nh v y, nó liên quan n toàn b phán oán Tình thái g)i lên không ch< các m c nh n th c khách quan v hi n th c, mà c các thái và s 6nh h 5ng ch quan i v5i n i dung

c a s bi u t Frawley cho r:ng “hi n th c” (realis) và

“phi hi n th c” (irrealis) là hai thu c tính c b n c a tình thái, t ng t nh nh n xét c a M.A.K Halliday Ông c8ng cho r:ng, ba l5p tình thái th (ng )c nói t5i trong

t t c các ngôn ng là: - S ph 6nh (tình thái ph 6nh) )c c u thành b2i s tách r(i gi a th gi5i )c bi u t

và th gi5i tham chi u (the expressed world and the reference world); - Tình thái nh n th c bao g3m s h i

nh p ti m tàng gi a th gi5i )c bi u t và th gi5i tham chi u; - Tình thái trách nhi m quan tâm n s h i nh p b7t bu c gi a th gi5i bi u th6 và th gi5i tham chi u

F Palmer [138] là ng (i ã kh o c u m t cách c

th , v5i t li u có )c t/ r t nhi u ngôn ng khác nhau,

v các n i dung c a tình thái Sau ây, chúng tôi i m qua

m t s lu n i m )c coi là quan tr ng nh t Theo Palmer, tình thái là m t hi n t )ng ng ngh a còn th c (mood) là m t hi n t )ng ng pháp S khác bi t gi a chúng c8ng gi ng nh s khác bi t gi a th(i gian (time) và thì (tense), gi a gi5i tính (sex) và gi ng (gender) Palmer

ã 6nh ngh a tình thái nh là thông tin ng ngh a g7n k t v5i thái và ý ki n c a ng (i nói v n i dung )c nói Các n i dung tình thái )c Palmer c p r t a d ng

Nh ng tr ng tâm v@n là tình thái nh n th c và tình thái trách nhi m Theo Palmer, tình thái nh n th c )c chia thành hai l5p c b n: ánh giá (judgement) và b:ng ch ng (evidence) Tình thái ánh giá g3m t t c các khái ni m

nh n th c, tính kh n ng và s c.n thi t Ông còn phân l5p tình thái ánh giá d a vào m c tin t 2ng mà ng (i nói

có trong khi khAng 6nh thành hai ti u l5p: ánh giá s c.n thi t và ánh giá kh n ng M>i ti u lo i trên, theo th t ,

d a vào suy lu n (inference) và xác tín hay ánh giá m nh

y u Ông cho r:ng, các ngôn ng , xét v ki u d ng, có th

là thiên v ánh giá, thiên v b:ng ch ng, ho'c pha tr n c hai ChAng h n, ti ng Anh là ngôn ng c b n thiên v ánh giá Trong khi tình thái nh n th c )c liên h v5i lòng tin, tri th c, s th t trong m i quan h v5i phát ngôn, thì tình thái trách nhi m l i )c liên h v5i hành ng Tình thái trách nhi m th (ng có m t thu c tính quan

tr ng, ó là tính phi th c h u (non-factual) F Palmer c8ng ã xu t m t lo i tình thái th ba là tình thái

“dynamic” (có th t m d6ch là tình thái ng, tình thái linh

ho t ho'c tình thái tr ng hu ng) nh là m t d ng trung gian gi a tình thái nh n th c và tình thái trách nhi m, m t

d ng tình thái có tính “tình hu ng” Ví d : - You must come here at once (Anh ph i n ây ngay); - You must go now if you wish to catch the bus (Anh ph i n ngay n u anh mu n ón c chuy n xe buýt) ví d th hai,

ng (i nói c p n vi c ng (i nghe ph i làm m t vi c,

nh ng vi c ó có tính b7t bu c hay không l i tùy thu c vào

ng (i nghe “ i” hay “không i” 2 ây )c 't vào trong

m t tình hu ng liên quan v5i vi c n i dung m nh i sau

có mang tính hi n th c hay không

2.2 Tình thái và n$i dung m nh !

Nh ng n i dung trình bày 2 trên cho th y, khái ni m tình thái t1 ra khá m h3 và ang còn ng1 cho m t lo t các 6nh ngh a có th có, nh ng vi c xác 6nh r:ng nó là

m t cái gì ó ph n ánh “thái ” hay “ý ki n” c a ng (i nói d (ng nh )c tán 3ng h n c Gi a tình thái và n i dung m nh phát ngôn có m i quan h nh t 6nh Tuy tình thái có th )c xem nh là nh ng thông tin i kèm v5i n i dung m nh nh ng ph m vi nh h 2ng c a nó liên quan, bao ch a toàn b m nh Nó l y n i dung

m nh làm ch> d a th c hi n ch c n ng c a mình ( ánh giá, nh n xét) Trong nh ng ý ki n trình bày v m i quan h này, cách hình dung c a T Givón là c th và d9

hi u h n c Ông vi t: “Tình thái phát ngôn k t h)p v5i

m nh có th gi ng nh m t cái v1 c bao ch a ru t c (m nh ) nh ng không qu y nhi9u n ph.n c t lõi bên trong Khung phát ngôn c a các m nh - các tham t ,

ki u lo i ng t/, tính chi ph i - c8ng nh các y u t t/

v ng dùng l p y các v6 trí khác nhau c a khung m nh v@n không ch6u nhi u nh h 2ng c a tình thái bao b c quanh nó” [113, 170] Cách di9n t này khi n ta ngh n

m t t ng quan có tính Cn d khác là, n u không có s che ch2 bao b c c a v1 c, thì b n thân con c c8ng không th

t3n t i nh m t c th s ng )c N i dung m nh c.n

có s che ch2, bao b c c a tình thái có th t3n t i nh là

m t phát ngôn s ng ng trong ho t ng giao ti p Vì

v y, luôn có xu h 5ng xem tình thái nh là m t y u t c.n thi t cho m t n v6 thông tin c a ngôn ng có th xu t

hi n v5i t cách là m t phát ngôn Sau ây, chúng tôi s; bàn n các thành t c a khung tình thái trong câu h1i

2.3 Ch th& giao ti p, n$i dung m nh ! và tình thái

Ng (i nói )c xem nh là ch th tình thái g7n li n v5i ho t ng nói n ng Tình thái )c xác l p b2i ng (i nói và nó luôn ph n ánh v b n thân ng (i nói: v6 th , m c ích, ý 6nh nói n ng, v n tri th c n n, nh ng 'c i m tâm lý - xã h i c h u hay t m th(i trong lúc nói, cách

th c ánh giá, quan ni m c th i v5i n i dung m nh trong phát ngôn V5i t cách là ch th c a hành vi phát ngôn, ng (i nói luôn “hi n di n” trong câu, dù s hi n

di n ó là t (ng minh (c th qua i t/ 2 ngôi th nh t, các ng t/ ng vi) hay ng.m Cn

Bi u th c ngôn ng v thái , ý ki n c a ng (i h1i

i v5i n i dung m nh , i v5i ng (i )c h1i, gi vai trò nh là v6 t/ tình thái trong khung tình thái V6 t/ tình thái trong hành vi h1i th (ng )c th hi n qua nh ng

tr ng thái, s ánh giá khác nhau c a ng (i h1i g7n v5i

m c ích (h1i) c a phát ngôn: Ng (i h1i th hi n nhu c.u

mu n thu nh n thông tin và s ánh giá nh t 6nh i v5i

n i dung m nh nh : tin t 2ng, hoài nghi, ng c nhiên, V6 t/ tình thái c8ng )c th hi n qua ki u tác ng n

ng (i nói, cách th c c p n n i dung m nh c a phát ngôn ChAng h n, khi h1i, ý 3, m c ích h1i có th )c th hi n m t cách l6ch s , nh? nhàng, không b7t

bu c, b7t bu c, ch t v n, thô l>, xúc ph m, i t )ng giao ti p - t c ng (i )c h1i - c8ng )c xem nh là m t thành t trong khung tình thái c a hành vi h1i C8ng nh

ch th giao ti p, i t )ng giao ti p có th )c c p

n m t cách t (ng minh ho'c ng.m Cn trong phát ngôn h1i Ng (i )c h1i luôn “hi n di n” trong phát ngôn v5i

t cách là m t trong s các i t )ng c a tình thái ánh giá, tác ng Trong khung tình thái còn có r t nhi u y u

t khác nh không gian, th(i gian v5i nh ng vai trò nh t 6nh Không gian giao ti p, kho ng cách gi a các i

t )ng giao ti p có nh ng tác ng nh t 6nh n cu c tho i, n các y u t 6nh v6 không gian )c s* d ng trong phát ngôn

Gi a khung tình thái, khung m nh và c u trúc thông báo c a câu - phát ngôn h1i và tr l(i có s th ng nh t Vi c x* lý t t nh ng thành t liên quan trong khung tình thái có vai trò nh là y u t quy t 6nh s thành công c a hành vi h1i Vi c x* lý không t t nh ng thành t này có th ph ng

h i n s thành công c a hành vi h1i M't khác, n u xem xét m i quan h gi a khung tình thái c a hành vi h1i và khung tình thái c a hành vi tr l(i, ta s; th y gi a chúng có

s t ng h)p, th ng nh t r t ch't ch;

Trong i tho i, ích tác ng c a hành vi h1i là ch

th tr l(i, và ích tác ng c a hành vi tr l(i là ch th h1i Nh v y, s t ng h)p v m't ch th tình thái và

ích hành vi là r t rõ ràng Gi a h1i và tr l(i luôn có m t quy t7c chi ph i ó là h1i cái gì thì tr l(i cái ó M t khi câu tr l(i )c a ra, ng (i tr l(i ã m'c nhiên ch p

nh n t t c các thông tin tình thái )c th hi n trong câu h1i Trong tr (ng h)p không ch p nh n, ng (i tr l(i có

th ph n bác l i thông tin tình thái ó Nói chung, câu tr l(i th c th s; không )c a ra, n u ng (i )c h1i không ch p nh n nh ng thông tin tình thái 2 trong câu h1i

“Các v6 t/ tình thái luôn có s i l p t ng ng: Không

bi t / bi t; Mu n )c bi t / mu n áp ng mong mu n )c bi t; Nói )c ng (i i tho i làm cho bi t / nói làm cho ng (i i tho i )c bi t theo mong mu n” [31, 19] Các y u t khác nh không gian, th(i gian c8ng

có s t ng ng mang tính 3ng nh t: Câu tr l(i bao gi( c8ng )c th c hi n sau câu h1i N i dung m nh , v5i t cách là ch> d a c a thông tin tình thái, c8ng có s th ng

nh t t ng ng v5i thông tin tình thái

Trên ây ã c p n nguyên t7c: h1i cái gì thì tr l(i cái y i u này có ngh a là câu tr l(i ph i h 5ng n cùng m t s tình, m t phân o n th c t i v5i câu h1i ây c8ng chính là lý do khi n S Dick (1978) xem lo i câu h1i

có s* d ng t/ h1i c a ti ng Anh nh m t hình th c m2 (open form) ChAng h n, câu h1i Where is John going? (John ang i âu?), )c Dick chuy n thành: - John is going to (Please, fill in the blank) [107, 279] Cùng h 5ng n m t s tình, m t phân o n th c t i c8ng

có ngh a là m'c nhiên ch p nh n nh ng thành t v hoàn

c nh, nh ng m i quan h có tính quy chi u, 6nh v6 liên quan n hành vi h1i và hành vi tr l(i Hay nói cách khác,

khi h1i, ng (i h1i v/a t xác 6nh cho hành vi h1i v/a n 6nh luôn cho hành vi tr l(i t t c nh ng cái ã c p 2 trên Ng (i tr l(i ph i ch p nh n t t c nh ng cái ó, n u anh ta mu n m b o r:ng nh ng thông tin mà anh ta cung

c p úng là thông tin mà ng (i h1i c.n ây là lý do khi n

ng (i tr l(i có th ch< c.n cung c p b ph n / phân o n thông tin c.n thi t mà thôi ChAng h n, tr2 l i ví d trên,

tr l(i câu: - Where is John going? Câu tr l(i có th ch< là: - To the market T t c nh ng cái ó chính là m t d ng s* d ng có tính phân bi t tri t gi a thông tin c8 và thông tin m5i trong vi c x* lý, cung c p thông tin, theo nguyên t7c thông tin c8 có th )c l )c b1 Tr (ng h)p

ng )c l i, không có s t ng h)p v n i dung m nh , s; d@n n tình tr ng “ông nói gà, bà nói v6t” S t ng h)p trên b m't n i dung m nh không ph i là nhân t h u

hi u ng n c n tình tr ng “ông nói gà, bà nói v6t” Ví d : (Ng c nh: Th.y giáo ang gi ng bài, th y có c u h c sinh

l ãng quay m't ra (ng B c quá, th.y b 5c xu ng véo tai c u và h1i): - Tai này làm gì h ? - D , eo kính

! [165, 18] Các câu h1i không ph i bao gi( c8ng cung

c p các thông tin quy chi u, 6nh v6 liên quan n tr ng tâm thông báo c a câu Do v y, ng (i )c h1i, n u mu n

c ng tác giao ti p th c s , thì s; h1i l i nh:m xác 6nh rõ quy chi u Ví d : - Cái nhà ông em ông ch còn tr ng này không? - Ông nào? - Ông em ông ch t c là cái c u

l i ây tháng tr c mà ông ph i d n phòng y mà; - D n lên ph c m t tu n r i [31, 21] Trong tr (ng h)p

ng (i )c h1i, tuy mu n c ng tác nh ng m7c l>i trong s xác 6nh tr ng tâm thông báo, thì s; có câu tr l(i l ch

h 5ng i v5i tr (ng h)p c tình vi ph m s t ng h)p

n i dung m nh thì, tuy câu tr l(i có v= phù h)p trên b m't n i dung m nh , nh ng chAng n nh p gì v5i s tình, phân o n th c t i mà câu h1i ang h 5ng n Do

nh ng thông tin tình thái th (ng có tính ng.m Cn nên c8ng

có tr (ng h)p ng (i ta vin vào ó lý s cùn, b7t b=, ho'c ng y bi n

Khái ni m c u trúc thông báo là khái ni m có tính

d ng h c Nói c th h n, m t c u trúc m nh có th có nhi u c u trúc thông báo khác nhau khi nó )c hi n th c hóa trong các phát ngôn i u này ch y u tùy thu c vào

vi c tr ng tâm thông báo n:m 2 b ph n, chi t o n nào trong c u trúc m nh Ví d : i m nh n có th r i vào

b t c t/ nào trong câu sau v5i nh ng hàm ngh a khác nhau: Did John kill the goat? [113 (t p 2), 248] Ng (i ta c8ng th (ng hay c p n tr (ng h)p cùng m t câu nói

2 d ng t (ng thu t có th dùng tr l(i cho nh ng câu h1i khác nhau, tùy thu c vào t/ng ng c nh c th Trong

tr (ng h)p ó, ng (i ta s; có nh ng c u trúc thông báo khác nhau và 3ng th(i có nh ng cách tr l(i rút g n khác nhau tùy thu c vào vi c i m h1i r i vào b ph n nào c a

c u trúc m nh ChAng h n, v5i s tình: Yesterday Mary sneakily gave a kiss to John in her father's barn (Hôm qua, Mary ã lên t ng cho John m t n hôn trong kho lúa c a

b cô ta), ng (i ta có th 't nh ng câu h1i nh : a- Who gave John a kiss? (Ai ã t ng cho John n hôn?); b- What did Mary give to John? (Mary ã t ng cho John cái gì?); c- To whom did Mary give a kiss? (Mary ã t ng cho ai

m t n hôn?); d- How did Mary give John a kiss? (Mary

ã hôn John nh th nào?); e- When did Mary give John a kiss? (Mary ã hôn John khi nào?); f- Where did Mary give John a kiss? (Mary ã hôn John âu?); g- Whose barn was it? (Kho lúa c a ai?) T ng ng v5i các câu h1i này, nh ng câu tr l(i rút g n có th là: a'- Mary; b'- A kiss (m t n hôn); c'- John; d'- Sneakily (m t cách th m lén /

v ng tr m); e'- Yesterday (ngày hôm qua); f'- In the barn (trong kho lúa); g'- Mary's father's (B c a Mary) Vi c quan sát các câu trên cho th y r:ng, h9 i m h1i c a câu h1i r i vào b ph n nào trong c u trúc c a s tình thì câu

tr l(i cho b ph n ó s; có th tr2 thành câu tr l(i rút

g n t ng ng Ngay c trong tr (ng h)p a ra câu tr l(i y , thì b ph n t ng ng v5i i m h1i c8ng v@n là

tr ng tâm thông báo c a câu và không th b6 l )c b1 Câu h1i, nh m t hành vi kích thích, là i m xu t phát hình thành nên câu tr l(i Ng (i h1i bao gi( c8ng m nhi m vai trò h 5ng ích v m't tr ng tâm thông báo Ng (i tr l(i bao gi( c8ng )c cho bi t tr 5c i u này tr 5c khi tr l(i C u trúc thông báo )c xác l p trong câu h1i ã n 6nh, c u trúc hóa tr 5c thông tin c a câu tr l(i Nh ng ví

d nêu trên là minh h a cho các tr (ng h)p mà câu h1i

có s t p trung i m h1i vào m t b ph n nào ó c a c u trúc m nh s tình ang )c nói n Trong tr (ng h)p câu h1i không có m t i m h1i c th thì thông tin ( )c yêu c.u gi i áp) có giá tr6 thông báo )c phân b trên toàn b các b ph n c a c u trúc m nh , và, ng (i tr l(i không th tr l(i theo cách rút g n Ví d : - What happened? (Chuy n gì th / ã x y ra chuy n gì?); - Yesterday Mary sneakily gave a kiss to John in her father's

barn (Hôm qua, Mary ã lén t ng cho John m t n hôn trong nhà kho c a b cô ta) Gi a câu h1i và câu tr l(i luôn có s t ng ng ch't ch; v c u trúc thông báo M t câu tr l(i không có c u trúc thông báo t ng ng v5i câu h1i s; không ph i là m t câu tr l(i th c s , mà s; là m t câu tr l(i l ch h 5ng, l c hay m t hi n t )ng b t

th (ng, ho'c n gi n ch< là m t câu áp

2.4 Các ph ng th"c chuy&n t i ngh'a tình thái trong ngôn ng(

Tình thái có th )c chuy n t i b:ng ph ng ti n ngôn ng thông qua con (ng t/ v ng hóa (lexicalisation), ng pháp hóa (grammaticalisation) và ngôn i u hóa (prosodifcation) S n phCm c a quá trình t/ v ng hóa s; cung c p cho ng (i s* d ng ngôn ng các t/ / ng tình thái Trong ti ng Anh t3n t i nhi u t/ tình thái thu c các t/ lo i khác nhau, nhi u bi u th c rào

ón (hedges) và m t h th ng 13 tr) ng t/ tình thái có

th )c s* d ng nh nh ng ph ng ti n tình thái chuyên d ng

Tình thái )c tích h)p trong các ti u lo i th c (mood)

nh m t ph m trù ng pháp c a ng t/ Th c ch< 6nh (indicative mood) bi u th6 thái khAng 6nh c a ng (i nói v i u )c phát ngôn Th c m nh l nh (imperative mood) th hi n thái áp 't c a ng (i nói i v5i i tác

mà l(i nói h 5ng t5i Th c gi 6nh (subjunctive mood)

bi u hi n s mong mu n, s nh n th c c a ng (i nói liên quan n th gi5i t 2ng t )ng ho'c kh h u nào ó

Trong các ph ng ti n ngôn i u c a ngôn ng thì ngh a tình thái )c truy n báo ch y u qua con (ng

ng i u và thanh i u v5i các tham s rõ nét nh t là âm

v c )c s* d ng (key), vang và t c l(i nói Ng

t ngh a liên nhân trong ngôn ng

2.5 Khái ni m hành vi ngôn ng( và s) khu bi t gi(a câu

và phát ngôn

2.5.1 Vài nét v l ch s v n

“Ngôn ng là ph ng ti n giao ti p quan tr ng nh t

c a xã h i loài ng (i” (V Lênin) Vi c quan ni m ngôn

ng tr 5c h t là m t ph ng ti n th c hi n ho t ng

h 5ng ích nào ó ã khi n chúng ta ph i quan tâm t5i

nh ng kh n ng làm công c c a các phát ngôn Quan

ni m này ã mang n cho các phát ngôn ý ngh a có tính

“hành vi” Thu t ng “hành vi ngôn ng ” l.n u tiên )c c p trong các công trình nghiên c u c a J Austin (1961) và ã )c nhi u nhà ngôn ng h c theo tr (ng phái ch c n ng s* d ng giai o n nh ng n m 1960, logic h c v@n có s nh h 2ng r t l5n i v5i ngôn ng

h c n v6 câu th (ng )c ánh giá theo logic l Dng tr6

( úng / sai), và vi c phân tích cú pháp câu ch y u )c

d a vào các khái ni m thành ph.n câu nh ch ng , v6

ng , b4 ng , tr ng ng Trong tình hình ó, vi c xem xét các ho t ng c a l(i nói theo thuy t hành vi ngôn ng cho phép phát hi n b n ch t c a nhi u hi n t )ng ngôn ng mà cho t5i lúc ó v@n còn b6 xem nh? Cho n nay, có nhi u cách phân lo i v hành vi ngôn ng nh ng cách phân lo i

c a J Searle [146], J Austin [98], [157] và A.Wierzbicka [155] )c chú ý nh t ây là nh ng cách phân lo i d a vào bi u th c ng vi và ng t/ ng vi Hành vi ngôn ng h1i là m t lo i hành vi i n hình trong b ng phân lo i c a các tác gi trên B n ch t c a hành vi h1i là lo i ho t ng b:ng l(i v5i ích ng d ng ch y u là thu nh n thông tin ho'c gây ra các ph n ng h3i áp khác nhau t/ ti p th /

ch th ti p nh n (recipient / affected participant) Thành phCm c a hành vi ngôn ng h1i là các “câu-phát ngôn” h1i Câu h1i chính danh th (ng là s n phCm c a hành vi h1i v5i m c ích thu nh n thông tin Câu t (ng thu t là

s n phCn c a hành vi bi u hi n (representative)

Thuy t hành vi ngôn ng , khi )c áp d ng vào nghiên c u, ã d@n n s thay 4i l5n trong quan ni m v

ý ngh a Ý ngh a, xét trong t ng quan v5i hành vi ngôn

ng , )c coi nh là thành ph.n quan h nguyên nhân trong mô hình có tính bi u t )ng và n gi n hóa c a hành

vi lu n: “kích thích-ph n ng” D 5i góc này, ý ngh a )c xem xét d a vào kh n ng tác ng c a nó n ng (i

ti p nh n và gây nên m t ph n ng h3i áp (hành ng - tâm lý) nào ó ó là quá trình d ng h c hóa ý ngh a Quá trình này là h qu v m't nh n th c c a vi c v n d ng

khái ni m hành vi ngôn ng vào nghiên c u ng ngh a Thông qua khái ni m này, ng (i ta th y rõ tính b6 kh ng

ch (s l thu c vào các quy t7c, quy 5c s* d ng) và tính

có m c ích rõ nét c a ngôn ng T/ ó, ý ngh a )c g7n v5i quy t7c s* d ng Nói cách khác, ý ngh a )c ng pháp hóa S d ng h c hóa ý ngh a này ã d@n n nh ng

h qu có tính th c ti9n sâu s7c Ý ngh a c a các phát ngôn ngày càng )c xem nh không th tách kh1i ng c nh

d ng h c “Còn ý ngh a c a nhi u t/ thì b7t u )c xác 6nh qua vi c ch< ra m c ích giao ti p c a hành vi ngôn

ng ” [1, 6]

2.5.2 Tính h ng ích c a hành vi ngôn ng

Hành vi ngôn ng bao gi( c8ng có tính h 5ng ích Hay nói cách khác, m c ích là thu c tính c a hành vi ngôn ng Trong mô hình “kích thích-ph n ng”, có th xem “ph n ng” chính là m c ích 2 d ng )c hi n th c hóa Tuy nhiên, m c ích c8ng là do con ng (i 't ra và

có th b6 thay 4i Hành vi ngôn ng v5i toàn b ph4 m c ích c a nó )c th hi n trong i tho i thông qua các phát ngôn i tho i luôn l thu c vào tâm lý liên cá nhân (liên nhân) Nó c8ng ph thu c tr c ti p vào các nhân t

xã h i Nh ng ng (i tham gia giao ti p i tho i óng

nh ng vai nh t 6nh quy 6nh các mô hình hành vi ngôn

ng Vì v y, có th xem chính hình th c t3n t i này c a ngôn ng là t li u t/ ó rút ra các quy t7c c a giao

ti p S i ch ch kh1i các quy t7c m t cách có ch ý s; t o

ra các hàm ý h i tho i (Conversational implicature) Ví

d : A - Ng i n chay có n th t b m viên không? B- Gà

có môi không? [157] Trong mCu tho i này, vi c B không

tr l(i tr c ti p vào câu h1i c a A mà a ra m t câu h1i khác có th )c xem nh là s i ch ch kh1i quy t7c h1i -

tr l(i, vi ph m ph ng châm quan h (relation maxim [157]) trong h i tho i m t cách có ch ý Các nhân t phi quy 5c trong ý ngh a c a hành vi ngôn ng là r t áng quan tâm i v5i d ng h c Vì v y, trong cách hi u h?p v nhi m v c a d ng h c, ng (i ta th (ng gi5i h n i

t )ng nghiên c u c a nó trong ph m vi các hàm ngôn c

th hóa (particularised implicature)

th phát ngôn là trung tâm c a hành vi ngôn ng Vi c

h 5ng t5i ch th phát ngôn trong nghiên c u ngôn ng là

bi u hi n c a s chuy n bi n t/ vi c phân tích ý ngh a t nh sang n i dung bi n ng c a phát ngôn V5i s chuy n h này, con ng (i nh m t ph c th tâm lý, ã tr2 thành trung tâm t4 ch c c a “không gian ng ngh a” [1]

2.5.4 Phân lo i hành vi ngôn ng

Phát ngôn là s hi n th c hóa hành vi ngôn ng Theo Austin, trong m t phát ngôn có ba lo i hành vi ngôn ng : hành vi t o l(i (locutionary act), hành vi t i l(i

(illocutionary act) và hành vi m )n l(i (perlocutionary act) J Searle ã có nh ng óng góp quan tr ng v thuy t hành vi ngôn ng M t trong nh ng óng góp quan tr ng

nh t c a Searle liên quan n thuy t hành vi ngôn ng là

vi c a ra khái ni m hành vi ngôn ng gián ti p (indirect speech act) [146] cùng v5i vi c phân tích c th v c ch hình thành lo i hành vi này ây là m t v n h p d@n, lý thú vì nó c p n m t ph m vi th hi n r t nhi u các 'c i m ng ngh a - ng d ng khác nhau c a phát ngôn Hành vi t i l(i (HVTL) th (ng )c các tác gi phân ra thành các lo i hành vi khác nhau Có hai h 5ng phân lo i chính, ó là h 5ng phân lo i c a Austin và h 5ng phân

lo i c a Searle D a vào các ng t/ ng vi, J Austin phân lo i các hành vi t i l(i thành n m l5p l5n: phán xét (verdictive), hành x* (exercitive), cam k t (commissive),

ng x* (behabitive), bày t1 (expositive) Searle, d a vào

bi u th c ng vi, phân lo i các hành vi t i l(i thành n m l5p l5n: t (ng gi i / bi u hi n (representative), chi ph i /

i u khi n (directive), cam k t (commissive), bi u c m (expressive), tuyên b (declaration / declarative) [146], [157] Hành vi h1i thu c l5p “chi ph i” c a Searle

ph m vi chúng ta quan tâm thì n m lo i hành vi ngôn ng

ch y u trong s liên quan n vi c phân chia các lo i câu theo m c ích nói n ng c a ng pháp truy n th ng, th (ng )c ghi nh n v m't ng pháp m t cách phân bi t và

th (ng xuyên nh t trong các ngôn ng c a nhân lo i Theo

T Givón, các “nguyên m@u / i n d ng” hành vi ngôn ng (speech act prototypes) bao g3m: a/- Tuyên b (declarative); b/- C.u khi n (imperative); c/- Nghi v n

(interrogative) Thành phCm c a i n d ng nghi v n là: [i] câu h1i có/không (Yes/No question); [ii] câu h1i có i t/ nghi v n (Wh question) ti n cho vi c phân tích i chi u, chúng tôi d a vào cách phân lo i c a T Givón D a vào h th ng khái ni m c a ng pháp ch c n ng, hành vi ngôn ng b 5c u )c phân thành: - Tuyên b (declarative); - Phi tuyên b (non-declarative) Lo i phi tuyên b l i )c phân thành: C.u khi n (imperative), Nghi v n (interrogative) Lo i nghi v n l i phân thành: [i] Yes /No question; [ii] Wh question

2.5.5 Câu (sentence) và phát ngôn (utterance)

Theo cách hi u truy n th ng, câu là n v6 cú pháp l5n nh t c a ngôn ng Thành phCm c a hành vi h1i là câu nghi v n và thành phCm c a hành vi bi u hi n là câu k Khi n v6 câu )c em ra ph c v giao ti p, )c g7n v5i m t m c ích giao ti p c th thì nó là m t phát ngôn

M t phát ngôn có th là m t câu hoàn ch<nh, m t ph.n c a câu ho'c nhi u câu t o ra m t phát ngôn, ch th giao

ti p ph i th c hi n ba hành vi liên quan n nhau: t o l(i (locutionary act), t i l(i (illocutionary act) và m )n l(i hay còn )c g i là sau l(i (perlocutionary act) Hành vi

t o l(i bao ch a ba ti u hành vi là hành vi t o âm (phonic act), t o ng o n (phatic) và ngôn c nh hóa (rhectic) Hành vi t i l(i là hành vi g7n phát ngôn v5i ý 6nh giao

ti p c th c a ch th phát ngôn Phát ngôn có th t o ra

nh h 2ng, tác ng trên i t )ng giao ti p nh mong

mu n ho'c không nh mong mu n Hi u qu nh v y c a phát ngôn )c g i là hi u qu sau l(i Cách di9n t “câu

- phát ngôn” trong công trình này quy chi u t5i hi n t )ng phát ngôn )c c u trúc hóa d 5i d ng câu hoàn ch<nh

Vi c nghiên c u câu - phát ngôn òi h1i ph i nghiên c u câu trong hoàn c nh giao ti p, trong i u ki n hành ch c

c th Và nh v y, (ng h 5ng nghiên c u tích h)p c u trúc - ng ngh a - ng d ng s; là (ng h 5ng kh d ng giúp làm b c l .y các 'c i m c a i t )ng “câu - phát ngôn”

3.1 Các ph ng ti n tình thái cung c p thông tin v! các

.c i&m c a c nh hu%ng giao ti p

3.1.1 Khái ni m “c nh hu ng”

“C nh hu ng” )c hi u là m i quan h c a câu - phát

ngôn v5i ch th phát ngôn, ch th ti p nh n, không gian

và th(i gian di9n ra ho t ng giao ti p “C u trúc chung

c a ki u thông tin này là:

H1i (X), ng (i h1i h 5ng t5i m t s vi c, hi n t )ng có

'c i m (P) trong m i quan h v5i hoàn c nh ho'c ng c nh;

có th kèm theo ánh giá (Y) v hoàn c nh, ng c nh” [31]

3.1.2 Các ti u t tình thái trong ti ng Vi t: ph ng

ti n th hi n thông tin v c nh hu ng

Ph ng ti n r t thông d ng truy n t i ki u thông tin v

nh ng 'c i m c a c nh hu ng trong ti ng Vi t là: th ;

th này; th kia; y; y; c / kia; nh / y nh ti n

vi c theo dõi và i chi u, chúng tôi xin trích d@n tóm t7t ngh a và cách dùng c a nh ng t/ này trong ti ng Vi t ã )c khAng 6nh trong công trình c a Lê ông [31]:

1 Th (xu t hi n 2 cu i câu d ng không l a ch n và

l a ch n hi n ngôn) = Ng (i h1i h 5ng t5i m t hi n

2 Th này (dùng 2 cu i câu h1i không l a ch n và l a

ch n hi n ngôn) = ng (i h1i h 5ng t5i m t s ki n, hi n

t )ng ang t3n t i, di9n ti n vào lúc và n i giao ti p, 2 g.n

ng (i nói, trong s quan sát ch ng ki n tr c ti p c a

ng (i nói và ng (i i tho i Ng (i h1i cho r:ng, hi n

4 y = Ng (i h1i h 5ng t5i m t s ki n, hi n t )ng

nh t 6nh, th (ng là 2 xa ng (i nói và là cái mà 2 vào lúc

và n i giao ti p, c ng (i nói và ng (i nghe u ã bi t,

u có th 6nh h 5ng t5i )c, xác 6nh )c Ví d : (Cái H ng i âu r i? H ng tái mét m t, ch y v sân: -

D , con ây !) - L i l n i ch i y ph i không? (Where are you, Hong? Hong‘s coming back, her face turning pale: Its’ me here, Dad!) - Sneakily out for play?) [31, 89]

5 y (trong k t h)p y à, y , y h ) = gi 6nh s t3n t i c a m t phát ngôn có tr 5c, bi u th6 s trích d@n và ch< xu t siêu ngôn ng h1i l i = Anh (ng (i i tho i v5i tôi) v/a nói hay mu n nói t5i m t i u gì ó; Theo

c m nh n ch quan c a tôi, thì i u anh v/a nói hay mu n nói t5i là (x), chính i u y ch không ph i cái gì khác (ph i không?)

6 C / kia (trong các câu h1i không l a ch n) = gi 6nh s t3n t i c a m t phát ngôn có tr 5c, bi u th6 ý h1i

l i Ng (i h1i yêu c.u cung c p thêm thông tin c th hóa, chính xác hóa i u ng (i i tho i ã nói ra tr 5c ó Vi c

tr l(i câu h1i, cung c p thêm thông tin là i u ki n ph i th1a mãn i u ng (i i tho i ã nói có m t giá tr6 thông báo xác 6nh, cu c tho i )c di9n ti n bình

th (ng Phân bi t v5i C trong câu h1i l a ch n ng.m Cn

k t h)p v5i à, , h bi u th6 s ánh giá v tính b t

th (ng, v )t ra ngoài s ch( )i, khi n ph i ng c nhiên

c a i u )c nói t5i: Cháu nó ã h c l p n m r i c à? (He‘s already in the fifth form?);- M mày ra ngoài y làm

gì, h!? Ch t tao r i! - B b o gì c ? - Ch t là tao v"a nói láo v i m mày (What is your Mum out there for, huh? It ‘s no good for me! - What did you say, Dad? - No good for me because I did tell her lies) [31, 90]

7 Nh , y nh (dùng trong câu h1i không l a ch n ho'c l a ch n hi n ngôn) = Ng (i h1i h 5ng t5i m t s

ki n, hi n t )ng mà: [i] Ho'c là ã bi t, ã rõ t/ tr 5c so v5i lúc nói, nh ng 2 vào lúc nói không nh5, không khôi

ph c )c thông tin ã bi t v s ki n; ho'c có gì ó mâu thu@n, khác l , khó hi u, khó gi i thích )c trên c s2 tri

th c ã bi t, ã có; [ii] Ng (i h1i h1i ng (i i tho i,

nh ng 3ng th(i, vào lúc nói, ng (i h1i c8ng ang 2 tr ng thái phân vân, th7c m7c, t tìm ki m lý gi i trên c s2

nh ng c li u ã có, ã bi t Ví d :

- À, mày h gì y nh#? (Ah, What ‘s your family name?); - H Tr n Tr n Giáp mà mày không nh sao? (Tr n Tr n Giáp , Don’t you remember it?); - $

nh r i (Ah huh got it now) [31, 92]

Trong ti ng Anh không t3n t i l5p t/ t ng ng v5i

nh ng t/ tình thái này c a ti ng Vi t Nh ng thông tin tình thái này )c bi u th6 ch y u b:ng ph ng ti n i u tính Quan sát các ví d trên, s; th y r:ng, có nh ng i m t ng 3ng và khác bi t gi a hai lo i ph ng ti n này trong ti ng Anh và Vi t:

+ T ng /ng

[i] Hai lo i ph ng ti n này trong ti ng Vi t và Anh

u cùng tham gia vào nh ng khuôn h1i nh nhau

[ii] Chúng u có kh n ng giúp gi i thuy t n i dung c.n )c truy n báo v5i chính xác x p x< t ng ng [iii] m c nh t 6nh, gi ng nh ti ng Anh, ng

i u ti ng Vi t c8ng góp ph.n chuy n t i thông tin v quan

h liên nhân Kh n ng này c a ti ng Vi t, cho n nay,

âm s7c, âm l )ng, t/ tình thái, n i dung m nh

[ii] Các ti u t/ tình thái ti ng Vi t có kh n ng bi u th6 s 6nh v6 v không gian, th(i gian giao ti p phong phú, uy n chuy n h n ph ng ti n ng i u ti ng Anh

mô t , di9n gi i s phong phú, uy n chuy n này, ti ng Anh ph i s* d ng ph ng ti n t/ v ng ho'c ph ng ti n

cú pháp nh các o n ng (phrase) và cú (clause)

Trong ti ng Anh, có m t s tr ng t/ mang ngh a tình thái nh n m nh, khAng 6nh (emphasizers) [141] và g7n v5i n i dung m nh ho'c g7n v5i phong cách truy n t thông tin c a ng (i h1i D a vào 'c i m ng ngh a và

kh n ng k t h)p, có th phân chia nh ng t/ này thành hai nhóm nh sau [141]:

Nhóm A: actually, certainly, clearly, definitely, indeed, obviously, plainly, really, surely, for certain, for sure, of course;

Nhóm B: frankly, honestly, literally, simly, fairly (BrE), just

Ví d : Do you honestly know what he wants? (Anh có th%c s% bi t anh ta mu n gì không?); Did he actually sit next to her? (Có úng là anh ta ng i g n ch y không?)

ch y không?); Does he honestly believe their accusation? (Anh y có th%c lòng tin vào l i bu c t i c a h không?)

- H.u h t các t/ 2 c hai nhóm này th (ng ng tr 5c t/ mà chúng nh n m nh “for certain” và “for sure” là

tr (ng h)p ngo i l v5i v6 trí cu i câu: Do you know it for sure? (Anh có bi t ch c i u ó không?)

Sau ây, chúng tôi s; i chi u m t s cách nói c th

i u mà tôi h1i là t nh6 L; ra tôi không nên h1i thAng nh ng vì chân tình nên tôi v@n h1i Tôi mong nh n )c s tr l(i thành th t

Excuse me if there’s anything that’s not as it should

be, why didn’t you come a bit earlier?

Tôi h(i khí không ph i, sao ch không n s m h n

I don’t know if he can help her

Tôi không bi t li u anh y có th giúp c ch y không?

Hàm ngh a:

Theo ánh giá c a ng (i h1i, ch a có i u ki n

tr l(i chính xác câu h1i )c 't ra Vì v y, ng (i h1i ngh6 ng (i )c h1i tr l(i theo oán 6nh ch quan Ki u h1i này áp d ng cho câu h1i l a ch n

[iv] Ph ng ti n: Ti ng Anh: “Now”

Ti ng Vi t: “Bây gi ”

Ví d :

What can we do now?

Bi t làm gì bây gi ? Hàm ngh a:

Ng (i h1i ang lúng túng ch a bi t ph i x* s nh th nào trong hoàn c nh b c bách, òi h1i ph i s5m có m t quy t 6nh úng 7n

[v] Ph ng ti n: Ti ng Anh: “then”

Ti ng Vi t: “ ây”

Ví d :

How should I cut your hair then, young man?

C t ki u tóc nào ây, anh b n tr ?

Hàm ngh a:

Thông tin nghi v n trong câu h1i là m t nhu c.u, c.n )c làm sáng t1 Ng (i h1i ch( )i câu tr l(i nhanh chóng có hành ng phù h)p Hành ng ch a )c th c