phân tích nguyên nhân gây rối loạn tâm thần và từ đó với tư cách cán bộ CTXH, anh (chị) hãy xây dựng các biện pháp can thiệp nhằm hạn chế tối đa rối loạn tâm thần tại cộng đồng

Xã hội ngày càng phát triển kèm theo nhiều áp lực, lo toan về cuộc sống, việc làm, các mối quan hệ xã hội... khiến cho số người rơi vào trạng thái rối loạn tâm thần, phát bệnh tâm thần ngày càng tăng. Theo các chuyên gia về bệnh tâm thần, người bị bệnh tâm thần thường tái đi tái lại nếu việc chăm sóc, điều trị tại nhà không đúng cách, người bệnh không được uống thuốc thường xuyên. Chính vì vậy yêu cầu chăm sóc, điều trị, phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần tại cộng đồng là cấp thiết. Xuất phát từ lý do đó, với tư cách là cán bộ công tác xã hội, tôi đưa ra các phân tích về nguyên nhân dẫn đến rối loạn tâm thần và xây dựng một số biện pháp can thiệp nhằm hạn chế tối đa rối loạn tâm thần tại cộng đồng trong bài viết này.

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

LỜI MỞ ĐẦU 2

I Khái niệm 3

1 Khái niệm sức khoẻ 3

2 Khái niệm sức khoẻ tâm thần 3

3 Khái niệm bệnh tâm thần 4

4 Khái niệm rối loạn tâm thần 4

II Thực trạng rối loạn tâm thần 4

III Nguyên nhân gây rối loạn tâm thần 7

1 Nguyên nhân thực tổn 8

2 Nguyên nhân do các chấn thương tâm lý 8

3 Nguyên nhân do cấu tạo thể chất bất thường 8

4 Các nguyên nhân chưa rõ ràng 8

5 Một số yếu tố thuận lợi cho bệnh rối loạn tâm thần phát sinh 8

5.1 Yếu tố di truyền 8

5.2 Yếu tố nhân cách 9

5.3 Yếu tố lứa tuổi 9

5.4 Yếu tố giới tính 10

5.5 Yếu tố cơ thể 10

IV Biện pháp can thiệp nhằm hạn chế tối đa rối loạn tâm thần tại cộng đồng 10

1 Đối với cán bộ y tế cơ sở 10

2 Đối với cộng đồng xã hội và gia đình 12

2.1 Công tác tuyên truyền 12

2.2 Đối với cộng đồng 12

2.3 Đối với gia đình 13

3 Vai trò của công tác xã hội trong chăm sóc sức khỏe với người rối loạn tâm thần 13

3.1 Vai trò của nhân viên công tác xã hội 13

3.2 Các hình thức can thiệp của nhân viên công tác xã hội 14

3.2.1 Phương pháp sử dụng thuốc 14

3.2.2 Trị liệu tâm lý 15

KẾT LUẬN 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 16

LỜI MỞ ĐẦU

Xã hội ngày càng phát triển kèm theo nhiều áp lực, lo toan về cuộc sống, việc làm, các mối quan hệ xã hội khiến cho số người rơi vào trạng thái rối loạn tâm thần, phát bệnh tâm thần ngày càng tăng Theo các chuyên gia về bệnh tâm thần, người bị bệnh tâm thần thường tái đi tái lại nếu việc chăm sóc, điều trị tại nhà không đúng cách, người bệnh không được uống thuốc thường xuyên Chính vì vậy yêu cầu chăm sóc, điều trị, phục hồi chức năng cho người bệnh tâm thần tại cộng đồng là cấp thiết Xuất phát từ lý do đó, với tư cách là cán bộ công tác xã hội, tôi đưa ra các phân tích về nguyên nhân dẫn đến rối loạn tâm thần và xây dựng một số biện pháp can thiệp nhằm hạn chế tối đa rối loạn tâm thần tại cộng đồng trong bài viết này

I Khái niệm

1 Khái niệm sức khoẻ

Theo định nghĩa của tổ chức y tế thế giới (WHO) thì sức khỏe là một trạng thái thoải mái hoàn toàn về thể chất, tâm thần và xã hội, chứ không phải chỉ là trạng thái không bệnh hay tàn tật Như vậy sức khỏe nói chung gồm 3 thành phần: thể chất (bao gồm thể lực, thể hình), tâm thần (bao gồm trí tuệ, nghị lực) và xã hội (bao gồm mối quan hệ ứng xử, sự công bằng, bình đẳng và văn minh) Ba thành phần này quan hệ mật thiết với nhau, luôn tác động qua lại với nhau

2 Khái niệm sức khoẻ tâm thần

Sức khỏe tâm thần gắn liền với sức khỏe thể chất, và cũng quan trọng như sức khỏe thể chất nhằm đem lại sự khỏe mạnh cho các cá nhân, xã hội và đất nước Những hành vi liên quan đến sức khỏe tồn tại trên một phạm vi rất rộng, thường có liên quan đến thể liên tục của sức khỏe – bệnh

Theo cách hiểu đơn giản nhất, sức khỏe tâm thần là khả năng “đương đầu và thích ứng với những căng thẳng của cuộc sống theo một cách thức có thể chấp nhận được” (Anderson, 1994) Những con người có sức khỏe tâm thần lành mạnh có khả năng thực hiện thành công những hoạt động trong cuộc sống hàng ngày, giải quyết các vấn đề, thiết lập các mục tiêu, thích ứng với thay đổi và yêu thích cuộc sống Họ hiểu được chính mình, tự định hướng và chịu trách nhiệm về những hành động của mình Nói tóm lại, người có sức khỏe tâm thần lành mạnh có khả năng đương đầu tốt

Một định nghĩa khác “sức khỏe tâm thần là khả năng của bộ máy tâm lý hoạt động một cách hoàn toàn hợp lý, có hiệu quả và đương đầu một cách mềm dẻo trước những tình huống khó khăn mà vẫn có thể tìm lại được sự cân bằng của mình”

Để đánh giá đúng sức khỏe tâm thần, chúng ta đưa ra 6 tiêu chuẩn: thái độ tích cực với bản thân, hiểu được giá trị đích thực của mình, có khả năng làm việc và trao đổi kinh nghiệm của mình với người khác, giữ được sự điều hòa cảm xúc, phản ứng đúng mức trước các sự kiện, có khả năng tự chủ, tự quyết

định được những công việc cần làm, có khả năng hiểu biết được những gì đã xẩy

ra trong thực tế xung quanh và có khả năng tạo được mối quan hệ tốt với mọi người, trong gia đình cũng như ngoài xã hội

Tóm lại, theo ý kiến của người viết: Sức khỏe tâm thần là một trạng thái

không có rối loạn hay dị tật tâm thần mà còn là một trạng thái tâm thần hoàn toàn thoải mái

3 Khái niệm bệnh tâm thần

Bệnh tâm thần là bệnh do hoạt động của não bộ bị rối loạn gây nên những biến đổi bất thường về lời nói, ý tưởng, hành vi, tác phong, tình cảm

4 Khái niệm rối loạn tâm thần

Rối loạn tâm thần là những rối loạn liên quan đến cảm xúc, suy nghĩ hoặc hành vi con người khiến họ bị lệch khỏi chuẩn mực thông thường về các niềm tin văn hóa, nhân cách và ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống của họ hoặc của gia đình họ

II Thực trạng rối loạn tâm thần

Rối loạn tâm thần là một vấn đề sức khoẻ cộng đồng và ngày càng phổ biến tại Việt Nam và các nước trên thế giới Ước tính số người rối loạn tâm thần chiếm khoảng 10% tổng dân số Con số này cũng ngang bằng tại các nước có thu nhập thấp và trung bình Chi tiết theo bảng như sau:

Số người rối loạn tâm thần tại Việt Nam

dân số Số lượng

Các dạng rối loạn tâm thần nghiêm trọng

Các dạng rối loạn thường gây hậu quả về sức khỏe tâm thần

Số lượng đối tượng bị rối loạn tâm trí lớn; sự biến động số lượng ở mỗi nhóm đối tượng tâm trí rất khác nhau Theo điều tra của Dự án bảo vệ sức khoẻ tâm trí tại cộng đồng trên 08 vùng sinh thái năm 2002 và số liệu điều tra của Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội năm 2010, bệnh tâm thần phân liệt: 0,47% dân số; bệnh động kinh: 0,33% dân số; rối loạn trầm cảm: 2,8% dân số; chậm phát triển trí tuệ: 0,63% dân số; lo âu: 2,7% dân số; mất trí tuổi già: 0,9% dân số; rối loạn hành vi ở thanh thiếu niên: 0,9% dân số; chấn thương sọ não: 0,51% dân số; lạm dụng rượu: 5,3% dân số; nghiện ma tuý: 0,3% dân số Như vậy, việc chăm sóc và phục hồi chức năng cho người mắc bệnh tâm thần là một thách thức lớn và là một gánh nặng đối với cộng đồng và toàn xã hội Đối với công tác chăm sóc và phục hồi chức năng cho người rối nhiễu tâm trí, bao gồm nhiều liệu pháp kết hợp với nhau: đối với người rối nhiễu tâm trí, cần tư vấn, trị liệu phục hồi tại cộng đồng bởi các nhân viên công tác xã hội, có tác dụng phòng ngừa trở thành bệnh tâm thần mãn tính; số còn lại khoảng 0,24% dân số hay 2,5% số người bị rối nhiễu tâm trí rơi vào tâm thần mãn tính cần liệu pháp dược hoá tức là cho người bệnh uống thuốc, tiêm thuốc kết hợp chặt chẽ với liệu pháp tư vấn, trị liệu tâm lý, lao động trị liệu và các dịch vụ công tác xã hội khác có thể phục hồi chức năng cho phần lớn người bệnh

Do áp lực của cuộc sống, áp lực kinh tế, tác động của khủng hoảng tài chính, suy thoái kinh tế và nhiều nguyên nhân khác nhau nên số người tâm thần

có xu hướng gia tăng, đặc biệt tại các thành phố, đô thị lớn

Các gia đình có người tâm thần đưa người tâm thần đến điều trị tại bệnh viện dài ngày và nhiều lần dẫn đến khánh kiệt, rơi vào cảnh nghèo đói, để người tâm thần đi lang thang hoặc nhốt, xích tại gia đình Số liệu điều tra người tâm thần năm 2010 do Bộ Lao động Thương binh và Xã hội tiến hành tại các tỉnh, thành phố cho thấy:

ước tính (người)

Tỷ lệ

%

Số người tâm thần nặng

Trong đó:

200.000

1 Số người tâm thần có hành vi nguy hiểm đến

cộng đồng (đập phá tài sản, đánh người, tự đánh bản

thân, đi lang thang, không mặc quần áo hoặc ăn

thực phẩm sống, ôi thiu) bị nhốt, xích tại gia đình

2 Số người tâm thần được chăm sóc và phục hồi

chức năng trong các cơ sở bảo trợ xã hội

3 Số người tâm thần không có hành vi nguy hiểm

sống tại gia đình

Nhiều trường hợp người tâm thần đánh trọng thương người thân và hàng xóm, thậm chí gây ra những vụ án nghiêm trọng như mổ bụng, giết người, ăn nội tạng và uống máu nạn nhân; đốt nhà, gây sợ hãi, hoang mang trong gia đình và cộng đồng

Đảng và Nhà nước ta quan tâm trợ giúp người bị rối nhiễu tâm trí, đặc biệt người bị tâm thần:

- Giải quyết trợ cấp hàng tháng cho 102.210 người tõm thần năm 2008, tăng lên đến 200.000 người năm 2010 theo qui định mở rộng đối tượng người tâm thần nặng hưởng trợ cấp xã hội không thuộc hộ nghèo tại Nghị định số 13/2010/NĐ-CP ngày 27/02/2010 với mức trợ cấp hàng tháng tối thiểu là 270.000đ/người/ tháng; khoảng 6.000 người tâm thần nặng đang được chăm sóc

và phục hồi chức năng trong 17 Trung tâm điều dưỡng, phục hồi chức năng cho người tâm thần tại 15 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và một số cơ sở bảo trợ xã hội tổng hợp khác;

- Hệ thống các bệnh viện tâm thần thuộc Bộ Y tế tại cấp Trung ương và cấp tỉnh, Dự án bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng theo Quyết định số 108/2007/QĐ-TTg ngày 17/7/2007 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phòng chống một số bệnh xã hội, bệnh dịch nguy hiểm và HIV/QIDS giai đoạn 2006-2010 đã hỗ trợ chăm sóc y tế cho người bị tâm thần phân liệt và chứng động kinh ở 60% số xã, phường, thị trấn trên toàn quốc

Dự báo đến năm 2020: Do sự thay đổi lối sống, phát triển kinh tế, thiên

tai và ô nhiễm môi trường, cùng với sự hạn chế của hệ thống dịch vụ Công tác xã hội, nên số người rối nhiễu tâm trí, người bị tâm thần gia tăng đến năm 2020 Số người rối nhiễu tâm trí ở Việt Nam ước tính khoảng 10% dân số, tương đương 10 triệu người, trong đó số người mắc bệnh tâm thần thuộc diện bảo trợ xã hội ước tính khoảng 2,5% số người rối nhiễu tâm trí, tương đương 250.000 người Điều này tạo sức ép rất lớn về trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người tâm thần, người rối nhiễu tâm trí ở Việt Nam Chúng ta cần phải đẩy mạnh phòng ngừa và thay đổi cách thức chăm sóc, phục hồi chức năng cho người tâm thần, người rối nhiễu tâm trí tại cộng đồng

III Nguyên nhân gây rối loạn tâm thần

Những rối loạn tâm thần hay bệnh tâm thần là một vấn đề rất phức tạp, là

so sự kết hợp của các yếu tố sinh học, tâm lý, xã hội và cộng đồng Mười năm trở lại đây, khi kỹ thuật scan ảnh về não bộ của con người phát triển, y học mới tìm ra những nguyên nhân sinh học của các rối loạn tâm thần Xung quanh vấn đề bệnh nguyên và bệnh sinh các bệnh tâm thần còn tồn tại nhiều quan điểm và giả thuyết khác nhau

1 Nguyên nhân thực tổn

Do nhiễm khuẩn: các bệnh nhiễm khuẩn cấp tính và mãn tính đều có thể gây ra rối loạn tâm thần như viêm não, do virus, giang mai…

Do nhiễm độc: nhiễm độc mãn tính với các hóa chất, kim lọa, thuốc, rượu,

ma túy…

Do chấn thương sọ não: các chấn thương sọ não do chiến tranh, do lao động hoặc do tai nạn giao thông

Do u não và các rối loạn tuần hoàn não: tùy theo vị trí và mức độ tổn thương mà gây ra rối loạn tâm thần

2 Nguyên nhân do các chấn thương tâm lý

Các chấn thương, stress tâm lý cũng có thể gây ra rối loạn tâm thần Tùy theo cường độ, thời gian tác động, rối loạn tâm thần có thể ở các mức độ và trạng thái khác nhau Những rối loạn tâm thần trong trường hợp này còn phụ thuộc một phần vào đặc điểm thần kinh, nhân cách của chủ thể

3 Nguyên nhân do cấu tạo thể chất bất thường

Sự phát triển bất thường về cơ thể, đặc biệt ở hệ thần kinh là nguyên nhân chính gây ra: chậm phát triển tâm thần, rối loạn nhân cách…

4 Các nguyên nhân chưa rõ ràng

Các yếu tố nguyên nhân gây bệnh là có, nhưng không phải bao giờ cũng rõ ràng và quyết định toàn bộ sự phát triển của bệnh

Trong nhiều trường hợp, nguyên nhân chỉ là yếu tố phát động và khởi đầu của bệnh, sự tiến triển quá trình bệnh lý diễn ra trong giới hạn của những quy luật nhất định, không có liên quan gì với nguyên nhân ban đầu

5 Một số yếu tố thuận lợi cho bệnh rối loạn tâm thần phát sinh

Ngoài những nguyên nhân nói trên, còn có một số yếu tố có thể tác động cho bệnh tâm thần phát sinh như: yếu tố di truyền, miễn dịch, lứa tuổi, giới tính, tình trạng sức khỏe toàn thân đều ảnh hưởng nhất định đến sự hình thành của từng loại và từng thể bệnh tâm thần

5.1 Yếu tố di truyền

Yếu tố di truyền có thể là nguyên nhân của một số bệnh tâm thần Người

ta chú ý đến yếu tố di truyền trong bệnh tâm thần phân liệt, trong rối loạn cảm xúc lưỡng cực Khi nghiên cứu rối loạn tâm thần ở các cặp song sinh cùng trứng và khác trứng, người ta nhận thấy có vai trò di truyền trong các bệnh tâm thần

Những yếu tố di truyền trong nhiều trường hợp cũng là yếu tố thuận lợi cho bệnh phát sinh

Trầm cảm là một ví dụ về sự kết hợp các yếu tố này Các nhà khoa học đã tìm ra những chứng cứ minh chứng rằng hầu hết những người bị trầm cảm đều mang trong mình tố chất gen để bệnh phát triển Tuy nhiên không phải tất cả mọi người trong một gia đình có tiền sử bệnh đều mắc bệnh trầm cảm mà ngay

cả những người không có tố chất gen cũng có thể phát triển bệnh Có một số sự kiện trong cuộc sống có thể là những nguyên nhân làm xuất hiện bệnh trầm cảm như: sự ra đi của một người thân yêu, những mất mát hay thay đổi lớn(như mất việc làm, mất nhà cửa, mất người thân…), sang chấn, những căng thẳng triền miên, lạm dụng các chất kích thích, bệnh tim mạch hay ung thư, ảnh hưởng của việc sử dụng thuốc…

5.2 Yếu tố nhân cách

Nhân cách bao gồm toàn bộ đặc điểm tâm lý của một con người, nhân cách người này khác với người kia và mỗi người có nét độc đáo của một cá nhân làm cho mỗi người có bản sắc riêng Nhân cách mạnh, bền vững thì khả năng chống đỡ bệnh tâm thần tốt hoặc phục hồi nhanh so với người có nhân cách yếu và không thăng bằng

5.3 Yếu tố lứa tuổi

Mỗi lưa tuổi đều có đặc điểm tâm – sinh lý riêng, vì vậy khi bị rối loạn tâm thần thì tùy theo lứa tuổi mà biểu hiện lâm sàng và tiến triển bệnh khác nhau Trẻ em là lứa tuổi thuận lợi để các bệnh tâm căn phát sinh như: lo âu hoặc

ám ảnh sợ Tuổi thanh niên dễ phát sinh bệnh tâm thần phân liệt và các trạng thái stress Ở người lớn tuổi dễ bị bệnh loạn thần thực tổn do teo não, xơ vữa mạch não và cao huyết áp

5.4 Yếu tố giới tính

Nữ giới thường có những rối loạn tâm thần ở các thời kỳ khác nhau trong các quá trình hoạt động của tuyến sinh dục Trong tuổi dậy thì, khi bắt đầu có kinh nguyệt hoặc thời sinh đẻ hay thời kỳ mãn kinh thường thấy phát sinh các

bệnh tâm thần Do những thời kỳ này có sự khủng hoảng cả về sinh lý và tâm lý nên thường gặp một số bệnh như: rối loạn cảm xúc, trầm cảm nội sinh Ngược lại, ở nam giới hay gặp các rối loạn tâm thần do rượu, rối loạn tâm thần do nhiễm độc và rối loạn tâm thần sau chấn thương sọ não

5.5 Yếu tố cơ thể

Các bệnh tâm thần thường xuất hiện khi sức khỏe cơ thể bị giảm sút vì một lý do nào đó như thiếu dinh dưỡng kéo dài, làm việc quá sức, mất ngủ kéo dài, sau một nhiễm khuẩn nặng hoặc các bệnh cơ thể khác Ngược lại, chính rối loạn tâm thần cũng làm cho cơ thể yếu dần và suy sụp, vì vậy trong điều trị cần phải điều trị toàn diện

IV Biện pháp can thiệp nhằm hạn chế tối đa rối loạn tâm thần tại cộng đồng

Để hạn chế tối đa rối loạn tâm thần tại cộng đồng, chúng ta cần phối hợp nhiều liệu pháp điều trị, phối hợp với nhiều tổ chức trong xã hội, phối hợp cùng với gia đình và đặc biệt sự hợp tác của người bệnh trong suốt quá trình điều trị mới có thể đạt được mục tiêu đề ra

1 Đối với cán bộ y tế cơ sở

1.1 Thái độ tiếp xúc đối với bệnh nhân

1.1.1 Những điều nên làm

Đối xử với bệnh nhân tâm thần như những người bình thường

Khi tiếp xúc nên tạo không khí thân mật

Nên lắng nghe ý kiến trình bày của bệnh nhân

Tôn trọng bệnh nhân

1.1.2 Những điều không nên làm

Không tiếp xúc với bệnh nhân vì sợ, ghê tởm hay khinh bỉ họ

Tức giận, ruồng bỏ bệnh nhân vì sợ họ làm phiền

Không tin tưởng bệnh nhân, chế giễu họ

1.2 Nhiệm vụ của cán bộ y tế tại cộng đồng