Đánh giá rủi ro gian lận trên BCTC tốt sẽgiúp cho kiểm toán viên có cái nhìn bao quát, sáng suốt trước những sai lầmlách luật của các doanh nghiệp, đảm bảo rằng có đủ các bằng chứng đáng
TỔNG QUAN DỰ ÁN
Tổng quan về Kiểm toán và Doanh nghiệp
1.1 Khái niệm Báo cáo tài chính
Theo điều 3, Luật kế toán - 2015,“Báo cáo tài chính là hệ thống thông tin kinh tế, tài chính của đơn vị kế toán được trình bày theo biểu mẫu quy định tại chuẩn mực kế toán và chế độ kế toán Báo cáo tài chính dùng để cung cấp thông tin về tình hình tài chính, tình hình kinh doanh và các luồng tiền của một doanh nghiệp, đáp ứng yêu cầu quản lý của chủ doanh nghiệp, cơ quan Nhà nước và nhu cầu hữu ích của những người sử dụng trong việc đưa ra các quyết định kinh tế Báo cáo tài chính phải cung cấp những thông tin về: Tài sản, Nợ phải trả và Vốn chủ sở hữu; Doanh thu, thu nhập khác, chi phí kinh doanh và chi phí khác; Lãi, lỗ và phân chia kết quả kinh doanh; Các luồng tiền Ngoài ra, doanh nghiệp còn giải trình thêm về các chỉ tiêu đã phản ánh trên báo cáo tài chính tổng hợp và các chính sách kế toán đã áp dụng trên “Bản thuyết minh báo cáo tài chính” để ghi nhận các nghiệp vụ kinh tế phát sinh, lập và trình bày báo cáo tài chính.” [1]
Kiểm toán là toàn bộ quá trình thu thập và đánh giá, xác thực các bằng chứng có liên quan đến thông tin tài chính của doanh nghiệp, tổ chức nhằm xác định và báo cáo mức độ phù hợp giữa các thông tin đó đối với các chuẩn mực đã được thiết lập [2]
Kiểm toán viên có vai trò kiểm tra báo cáo tài chính và xác nhận sự trung thực của báo cáo tài chính dựa trên việc kiểm tra đó Kết quả của hoạt động này thể hiện thành nhận xét và ý kiến của kiểm toán viên trong Báo cáo kiểm toán
Báo cáo kiểm toán sẽ nhấn mạnh những vấn đề có thể xảy ra trong báo cáo tài chính, ví dụ việc không tuân thủ chuẩn mực, công bố không đầy đủ, hoặc có những hạn chế trong quá trình kiểm tra Trong quá trình kiểm toán, kiểm toán viên cần đánh giá khả năng hoạt động liên tục của doanh nghiệp [1]
Nếu phát hiện có hành vi không tuân thủ pháp luật và các quy định, kiểm toán viên phải báo cáo những hành vi này với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, thông báo với đại diện chủ sở hữu của đơn vị được kiểm toán và các đối tượng bên ngoài đơn vị được kiểm toán Nếu nghi ngờ có hành vi không tuân thủ pháp luật và quy định, kiểm toán viên phải thực hiện các thủ tục kiểm toán bổ sung để làm rõ những nghi ngờ này
[3] Đây là một trong những trách nhiệm của kiểm toán viên đối với gian lận và sai sót
Theo Schweser, những dấu hiệu gian lận Báo cáo tài chính bao gồm:
- Doanh thu tăng trưởng cao bất thường so với các công ty cùng ngành nghề
- Lượng hàng bán bị trả lại cao hơn so với các công ty cùng ngành nghề và so với quá khứ: Bình thường, hàng bán sẽ bị trả lại khi chất lượng kém, không đạt yêu cầu trong hợp đồng đã cam kết Tuy nhiên, một số công ty dùng những khoản này để che đậy các khoản doanh thu ảo được ghi nhận trong kỳ kế toán trước.
- Giá trị doanh thu của 1 quý cao một cách bất thường so với các quý còn lại và so với cùng ký năm trước: thông qua dấu hiệu này, có thể một số doanh nghiệp đã thực hiện gian lận ghi nhận doanh thu ảo để đạt được những mục đích khác của công ty như là niêm yết hoặc chuẩn bị hồ sơ đấu thầu, kêu gọi vốn đầu tư,
- Sự tăng lên trong các khoản phải trả và sự giảm đi trong hàng tồn kho và các khoản phải thu: dấu hiệu này cho thấy sự thu hẹp về quy mô doanh nghiệp, giảm sút về hiệu quả kinh doanh trong khi các khoản chi phí, phải trả lại tăng lên, dự đoán một dấu hiệu bất thường về khả năng chi trả, thanh toán các khoản nợ của doanh nghiệp [4]
Ngoài những dấu hiệu trên, kiểm toán viên có thể phát hiện gian lận thông qua nhiều dấu hiệu khác nữa, tuy nhiên việc áp dụng thực tiễn này vào thực tế đòi hỏi một nghiên cứu có thể đưa ra mô hình có thể dễ dàng sử dụng và tiếp cận đối với các phán đoán về mức độ gian lận trên báo cáo tài chính
1.3 Thực trạng gian lận của các công ty hiện nay
Ngày nay, gian lận báo cáo tài chính trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng ngày càng gia tăng và dần trở thành vấn đề đáng quan ngại đối với các doanh nghiệp, chính phủ và các nhà đầu tư Và trong bối cảnh ngày nay, quá trình sử dụng thông tin đăng tải trên báo cáo tài chính đã thể hiện vai trò quan trọng trọng quản lý và đầu tư Ở Việt Nam, hiện tượng chênh lệch giữa các báo cáo tài chính trước và sau kiểm toán đã tạo nên tâm lý nghi ngại Đặc biệt những gian lận báo cáo tài chính gần đây của công ty Cổ phần tập đoàn FLC và công ty Cổ phần NTACO và một loạt các công ty niêm yết khác trên sàn chứng khoán đã bị phát hiện đã gây ra tâm lý nghi ngại cho nhà đầu tư, ảnh hưởng rất nhiều đến hoạt động của thị trường vốn [4]
Các doanh nghiệp ngày càng sử dụng nhiều thủ thuật gian lận báo cáo tài chính tinh vi, như là tăng vốn ảo thông qua sử dụng các công ty con còn gọi tắt là SPE, điều chỉnh doanh thu, lợi nhuận thông qua SPE, thực hiện các giao dịch khống để rút tiền vay ngân hàng thông qua SPE và còn rất nhiều hình thức gian lận khác Đây là một thực trạng đáng quan ngại mà chúng ta cần ngăn chặn ngay từ bây giờ
Trong đạo đức nghề nghiệp, người làm kế toán cũng như kiểm toán phải trung thực, khách quan, thận trọng, bảo mật và đảm bảo năng lực chuyên môn Và công việc của những người làm kiểm toán liên quan đến quyết định kinh tế của rất nhiều người sử dụng thông tin, theo đó yêu cầu đặt ra đối với kiểm toán viên là ngoài các thông tin cần phải công bố theo đúng quy định nghề nghiệp và yêu cầu của pháp luật thì thông tin còn cần phải được bảo mật để bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp cũng như các bên liên quan [1]
Ngoài ra, xét trên phương diện tổng thể, kiểm toán viên có trách nhiệm đảm bảo hợp lý rằng liệu báo cáo tài chính có còn sai sót trọng yếu do gian lận hoặc nhầm lẫn hay không Nếu phát hiện có hành vi không tuân thủ pháp luật và các quy định, kiểm toán viên phải báo cáo những hành vi này với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền,
3 thông báo với đại diện chủ sở hữu của đơn vị được kiểm toán và các đối tượng bên ngoài đơn vị được kiểm toán (nếu có) Đồng thời, kiểm toán viên phải thực hiện các thủ tục kiểm toán bổ sung để làm rõ những nghi ngờ này [5]
Lý do chọn đề tài
Trong nền kinh tế thị trường thì báo cáo tài chính là một nguồn cung cấp thông tin cực kỳ quan trọng cho những doanh nghiệp, nhà đầu tư, các cơ quan quản lý cùng các bên liên quan Báo cáo tài chính sử dụng cho mục đích chung là cung cấp thông tin tài chính về đơn vị báo cáo, các thông tin này hữu ích cho nhà đầu tư tiềm năng, người cho vay và các chủ nợ khác (hiện tại và tiềm năng) trong việc đưa ra quyết định cung cấp nguồn lực cho doanh nghiệp Vì vậy nên báo cáo tài chính cần phải trình bày hợp lý hiện tượng kinh tế mà nó thể hiện, nó phải phản ánh đầy đủ, trung lập và không có sai sót Tuy nhiên, trong thời buổi ngày nay, những tình huống gian lận báo cáo tài chính là điều hoàn toàn có khả năng xảy ra Gian lận báo cáo tài chính theo Elliot và Willingham cho rằng: “Hành vi gian lận báo cáo tài chính là hành vi gây hại có chủ ý được thực hiện bởi nhà quản lý gây tổn hại tới tất cả những chủ thể sử dụng báo cáo tài chính thông qua việc trình bày sai lệch trọng yếu các thông tin trên báo cáo tài chính” và chủ thể ở đây là gồm bản thân công ty niêm yết, nhà đầu tư, người cho vay, các cơ quan thuế và các cơ quan liên quan
Về hậu quả mà nó để lại đối với các yếu tố không thuộc về công ty như các nhà đầu tư, những người cho vay và cơ quan thuế là rất lớn đối với các nhà đầu tư, khi xuất hiện gian lận báo cáo tài chính thì các nhà đầu tư sẽ đánh giá quá cao hoặc quá thấp nguồn lực của công ty và điều này sẽ gây nên sự e dè cho các nhà đầu tư, gây ảnh hưởng đến khả năng sinh lời và vốn đầu tư Đối với người cho vay, khi việc gian lận báo cáo tài chính dẫn đến việc doanh nghiệp mất khả năng thanh toán nợ điều này sẽ gây tồn đọng những khoản nợ xấu đối với người cho vay, ngân hàng và các tổ chức tín dụng Đối với cơ quan thuế, thì việc gian lận báo cáo tài chính sẽ làm giảm số thuế mà doanh nghiệp phải nộp (thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tiêu thụ đặc biệt, ) gây giảm thu ngân sách và ảnh hưởng xấu đến sự tăng trưởng đến tăng trưởng và thu nhập của quốc gia đó [6]
Chung quy lại, việc gian lận báo cáo tài chính đều sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho từng cá nhân tổ chức là nạn nhân và rộng hơn nữa là sự tăng trưởng và thịnh vượng của quốc gia đó, vì vậy việc xây dựng bài toán và tìm ra, phát hiện gian lận báo cáo tài chính là một trong những việc làm cực kỳ quan trọng và cấp bách đối với mỗi kiểm toán viên.
Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài tương ứng với ba bài toán cần giải quyết:
- Bài toán 1: Dự đoán khả năng các công ty niêm yết sử dụng Hàng tồn kho để gian lận trong BCTC
- Bài toán 2: Phát hiện công ty gian lận trong nhóm các công ty cùng ngành nghề
- Bài toán 3: Dự đoán khả năng gian lận trên BCTC của công ty niêm yết
Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của dự án là gian lận trong báo cáo tài chính của các công ty xây dựng niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
Mô tả dữ liệu và cấu trúc dữ liệu
Dữ liệu được nhóm thu thập từ các nguồn: https://www.kaggle.com/datasets/flenderson/sales-analysis https://archive.ics.uci.edu/ml/datasets/Audit+Data là các nguồn đáng tin cậy để nghiên cứu về vấn đề gian lận trên BCTC của các công ty, đồng thời cho thấy tác động của hàng tồn kho ảnh hưởng như thế nào đến việc gian lận trên BCTC của công ty.
Thuộc tính Ý nghĩa Mô tả
Order Số thứ tự Số thực
Phân biệt xem phần dữ liệu này là hồ sơ bán hàng lịch sử hay hàng tồn kho hoạt động hiện tại.
SKU_number Mã định danh duy nhất cho mỗi sản phẩm Số thực
Sold Count Đếm số lần bán Số thực
Có 2 cách để tiếp thị sản phẩm: S và D Có thể bỏ qua hoặc xét độc lập 2 cách này
Release Number Xuất hàng tồn kho Số thực
Bất kì sản phẩm nào đã được dự tính bán trong tương lai
Strength Factor Hệ số cường độ khuyến mãi Số không nguyên
Price Reg Gía nhãn Số không nguyên
Release Year Năm xuất kho Số thực
Low User Price Gía người dùng cuối cùng thấp Số không nguyên
Low Net Price Gía trị ròng thấp Số không nguyên
Bảng 1.1 Bảng mô tả cấu trúc của bộ dữ liệu Sales
Hình 2.3 Minh họa phương pháp Neural Network
Phân cụm dữ liệu là quá trình gom cụm/nhóm các đối tượng/dữ liệu có đặc điểm tương đồng vào các cụm/nhóm tương ứng Trong đó: Các đối tượng trong cùng một cụm sẽ có những tính chất tương tự nhau và các đối tượng thuộc cụm/nhóm khác nhau sẽ có các tính chất khác nhau [4]
Hình 2.4 Minh họa về phân cụm dữ liệu Đặc điểm:
- Nhiệm vụ chính là tìm ra và đo đạc sự khác biệt giữa các đối tượng dữ liệu.
- Phân cụm thuộc nhóm phương pháp học không giám sát (unsupervised learning) vì không biết trước được số nhóm (khác với bài toán phân lớp).
Thuật toán K-means: Thuộc nhóm thuật toán phân cụm dựa trên phân hoạch.
Hình 2.5 Minh họa về thuật toán K-Means
- Tư tưởng chính: Ta xem mỗi đối tượng trong tập dữ liệu là một điểm trong không gian d chiều (với d là số lượng thuộc tính của đối tượng).
Bước 1:Xử lý dữ liệu: Loại bỏ các hàng có dữ liệu bị khuyết
Bước 2: Chọn k điểm bất kỳ làm các trung tâm ban đầu của k cụm.
Bước 3: Phân mỗi điểm dữ liệu vào cụm có trung tâm gần nó nhất Nếu các điểm dữ liệu ở từng cụm vừa được phân chia không thay đổi so với kết quả của lần phân chia trước nó thì ta dừng thuật toán.
Bước 4: Cập nhật lại trung tâm cho từng cụm: Lấy trung bình cộng của tất các các điểm dữ liệu đã được gán vào cụm đó sau khi phân chia ở bước 2.
- Các bước quy trình của SVM, NN, LR:
“Bước 1: Nhập dữ liệu cần huấn luyện vào orange.
Bước 2: Nối widget dữ liệu huấn luyện và SVM, NN, LR với Test and score, sau đó nối widget vào Confusion Matrix để thực hiện đánh giá kết quả và đánh giá ma trận nhầm lẫn.
Bước 3: Sau khi chọn được phương pháp dự báo tốt nhất, nối dữ liệu huấn luyện vào SVM, hoặc NN, hoặc LR Đồng thời nhập dữ liệu dùng để dự báo vào orange.
Bước 4: Liên kết phương pháp dự báo tốt nhất và dữ liệu dự báo với Predictions để đánh giá và phân loại dữ liệu đầu vào.
Bước 5: Xuất kết quả dự báo bằng Data Table ”[8]
2 Tìm hiểu về dữ liệu
- Đối với bộ dữ liệu Audit risk:
+ Dữ liệu thô chứa 669 hàng (đối tượng) và 27 cột (thuộc tính).
+ Mỗi hàng đại diện cho một đối tượng doanh nghiệp đưa vào xem xét về việc gian lận, mỗi cột là những thuộc tính của đối tượng doanh nghiệp.
+ Trong những cột dữ liệu về những thuộc tính, nhóm cho rằng 5 thuộc tính chính, tổng hợp từ những đặc trưng còn lại, có ảnh hưởng lớn đến việc phân tích nguy cơ gian lận của các doanh nghiệp: Inherent_Risk (Rủi ro tiềm tàng) ,Control_Risk (Rủi ro kiểm soát) ,Detection_Risk (Rủi ro phát hiện) ,Audit_Risk (Rủi ro kiểm toán), Risk (Nguy cơ gian lận) Audit Risk = Inherent Risk × Control Risk × Detection Risk vì vậy Audit risk sẽ là biến phụ thuộc để xem xét dữ liệu của biến Risk, với Risk (1) nguy cơ doanh nghiệp có gian lận và Risk (0) nguy cơ doanh nghiệp không gian lận.
+ Nhìn chung từ bộ dữ liệu, nhóm doanh nghiệp có chỉ số của những biến Audit risk càng nhỏ (bé hơn 1) thì đa số kết quả của biến Risk là 0 (doanh nghiệp không có nguy cơ gian lận) Ngược lại, chỉ số biến Audit risk của nhóm doanh nghiệp thể hiện trên bộ dữ liệu càng cao (lớn hơn 1) thì kết quả xảy ra ở biến Risk là 1 (doanh nghiệp có nguy cơ gian lận).
- Đối với bộ dữ liệu Sales
+ Dữ liệu thô chứa 198917 hàng (đối tượng) và 14 cột ( đặc trưng).
+ Mỗi hàng chứa đại diện cho 1 đơn vị, lượng hàng đã bán ra và mỗi cột chứa các thuộc tính của đối tượng đó.
+ Mỗi đơn vị bao gồm những thuộc tính File_Type ,SKU_number, SoldFlag,
ReleaseNumber,New_Release_Flag,StrengthFactor,PriceReg,ReleaseYear,
ItemCount,LowUserPrice,LowNetPrice thể hiện thông tin chi tiết về đơn vị hàng hóa và có ảnh hưởng lớn đến việc kiểm soát hàng hóa đã bán trong quá khứ cùng với việc gian lận của doanh nghiệp.
+ Bộ dữ liệu có biến phụ thuộc là SoldFlag, với dữ liệu là 1 doanh nghiệp có bán trong 6 tháng và với dữ liệu là 0, doanh nghiệp không có bán.
2.2 Tiền xử lý dữ liệu
Hai bộ dữ liệu mà nhóm chọn được tổng hợp và chọn lọc từ trang archive.ics.uci.edu và kaggle.com Bộ dữ liệu Audit risk mà nhóm chọn từ trang archive.ics.uci.edu để nghiên cứu đã có đầy đủ những thông tin, dữ liệu cần thiết cũng như không bị thiếu hoặc mất dữ liệu nên nhóm đã bỏ qua bước tiền xử lý dữ liệu đối với bộ dữ liệu này, nhưng đối với bộ dữ liệu Sales do dữ liệu quá lớn và có một số dự diệu bị thiếu sót, chính vì vậy nhóm đã dùng preprocessing để xóa đi các hàng có chứa dữ liệu bị mất.
Hình 2.6 – 2.7 Mô tả xử lý dữ liệu bị mất
Trong bài nghiên cứu này, hai bộ dữ liệu mà nhóm sử dụng để phân tích đều được tách ra thành 2 file dữ liệu riêng biệt: 70% của mỗi bộ dữ liệu được sử dụng để làm dữ
17 liệu mẫu cho mô hình phân lớp dữ liệu, 30% dữ liệu còn lại của mỗi bộ được sử dụng để dự báo.
Hình 2.8 Mô tả phân tách bộ dữ liệu
Một là, vận dụng các kiến thức về kế toán, kiểm toán và đặc biệt là những kiến thức liên quan đến kiểm kê hàng tồn kho Những quy tắc, phương pháp như là: kê khai thường xuyên, kiểm kê định kỳ, những nguyên tắc về dòng tiền,
Hai là, vận dụng các công thức như:
Tài sản = Vốn chủ sở hữu + Nợ phải trả
Lợi nhuận = Doanh thu – Chi phí
Ta sẽ tiến hành chạy dữ liệu trên orange nhằm phân nhóm các công ty và so sánh những chỉ tiêu được thể hiện trong báo cáo tài chính.
Ba là, vận dụng các kiến thức về kế toán, kiểm toán về các khả năng gian lận của các công ty niêm yết thông qua các thủ thuật làm sai lệch báo cáo tài chính (che dấu công nợ và chi phí, khai khống doanh thu, ) và nhận biết các rủi ro kiểm toán theo công thức:
Audit Risk = Inherent Risk × Control Risk × Detection Risk (%)
Rủi ro kiểm toán (Audit risk) là rủi ro mà các báo cáo tài chính có những sai sót trọng yếu mang tính gian lận nhưng kiểm toán viên và các công ty kiểm toán lại đưa ra
18 những ý kiến, nhận xét không thích hợp làm ảnh hưởng đến việc đưa ra các quyết định của người sử dụng bản báo cáo tài chính đó Rủi ro kiểm toán được xác định dựa vào 3 yếu tố: Rủi ro tiềm tàng (Inherent Risk), rủi ro kiểm soát (Control Risk), rủi ro phát hiện (Detection Risk).
QUY TRÌNH THỰC HIỆN VÀ KẾT QUẢ
Tìm hiểu về dữ liệu
- Đối với bộ dữ liệu Audit risk:
+ Dữ liệu thô chứa 669 hàng (đối tượng) và 27 cột (thuộc tính).
+ Mỗi hàng đại diện cho một đối tượng doanh nghiệp đưa vào xem xét về việc gian lận, mỗi cột là những thuộc tính của đối tượng doanh nghiệp.
+ Trong những cột dữ liệu về những thuộc tính, nhóm cho rằng 5 thuộc tính chính, tổng hợp từ những đặc trưng còn lại, có ảnh hưởng lớn đến việc phân tích nguy cơ gian lận của các doanh nghiệp: Inherent_Risk (Rủi ro tiềm tàng) ,Control_Risk (Rủi ro kiểm soát) ,Detection_Risk (Rủi ro phát hiện) ,Audit_Risk (Rủi ro kiểm toán), Risk (Nguy cơ gian lận) Audit Risk = Inherent Risk × Control Risk × Detection Risk vì vậy Audit risk sẽ là biến phụ thuộc để xem xét dữ liệu của biến Risk, với Risk (1) nguy cơ doanh nghiệp có gian lận và Risk (0) nguy cơ doanh nghiệp không gian lận.
+ Nhìn chung từ bộ dữ liệu, nhóm doanh nghiệp có chỉ số của những biến Audit risk càng nhỏ (bé hơn 1) thì đa số kết quả của biến Risk là 0 (doanh nghiệp không có nguy cơ gian lận) Ngược lại, chỉ số biến Audit risk của nhóm doanh nghiệp thể hiện trên bộ dữ liệu càng cao (lớn hơn 1) thì kết quả xảy ra ở biến Risk là 1 (doanh nghiệp có nguy cơ gian lận).
- Đối với bộ dữ liệu Sales
+ Dữ liệu thô chứa 198917 hàng (đối tượng) và 14 cột ( đặc trưng).
+ Mỗi hàng chứa đại diện cho 1 đơn vị, lượng hàng đã bán ra và mỗi cột chứa các thuộc tính của đối tượng đó.
+ Mỗi đơn vị bao gồm những thuộc tính File_Type ,SKU_number, SoldFlag,
ReleaseNumber,New_Release_Flag,StrengthFactor,PriceReg,ReleaseYear,
ItemCount,LowUserPrice,LowNetPrice thể hiện thông tin chi tiết về đơn vị hàng hóa và có ảnh hưởng lớn đến việc kiểm soát hàng hóa đã bán trong quá khứ cùng với việc gian lận của doanh nghiệp.
+ Bộ dữ liệu có biến phụ thuộc là SoldFlag, với dữ liệu là 1 doanh nghiệp có bán trong 6 tháng và với dữ liệu là 0, doanh nghiệp không có bán.
2.2 Tiền xử lý dữ liệu
Hai bộ dữ liệu mà nhóm chọn được tổng hợp và chọn lọc từ trang archive.ics.uci.edu và kaggle.com Bộ dữ liệu Audit risk mà nhóm chọn từ trang archive.ics.uci.edu để nghiên cứu đã có đầy đủ những thông tin, dữ liệu cần thiết cũng như không bị thiếu hoặc mất dữ liệu nên nhóm đã bỏ qua bước tiền xử lý dữ liệu đối với bộ dữ liệu này, nhưng đối với bộ dữ liệu Sales do dữ liệu quá lớn và có một số dự diệu bị thiếu sót, chính vì vậy nhóm đã dùng preprocessing để xóa đi các hàng có chứa dữ liệu bị mất.
Hình 2.6 – 2.7 Mô tả xử lý dữ liệu bị mất
Trong bài nghiên cứu này, hai bộ dữ liệu mà nhóm sử dụng để phân tích đều được tách ra thành 2 file dữ liệu riêng biệt: 70% của mỗi bộ dữ liệu được sử dụng để làm dữ
17 liệu mẫu cho mô hình phân lớp dữ liệu, 30% dữ liệu còn lại của mỗi bộ được sử dụng để dự báo.
Hình 2.8 Mô tả phân tách bộ dữ liệu
Thực nghiệm
Một là, vận dụng các kiến thức về kế toán, kiểm toán và đặc biệt là những kiến thức liên quan đến kiểm kê hàng tồn kho Những quy tắc, phương pháp như là: kê khai thường xuyên, kiểm kê định kỳ, những nguyên tắc về dòng tiền,
Hai là, vận dụng các công thức như:
Tài sản = Vốn chủ sở hữu + Nợ phải trả
Lợi nhuận = Doanh thu – Chi phí
Ta sẽ tiến hành chạy dữ liệu trên orange nhằm phân nhóm các công ty và so sánh những chỉ tiêu được thể hiện trong báo cáo tài chính.
Ba là, vận dụng các kiến thức về kế toán, kiểm toán về các khả năng gian lận của các công ty niêm yết thông qua các thủ thuật làm sai lệch báo cáo tài chính (che dấu công nợ và chi phí, khai khống doanh thu, ) và nhận biết các rủi ro kiểm toán theo công thức:
Audit Risk = Inherent Risk × Control Risk × Detection Risk (%)
Rủi ro kiểm toán (Audit risk) là rủi ro mà các báo cáo tài chính có những sai sót trọng yếu mang tính gian lận nhưng kiểm toán viên và các công ty kiểm toán lại đưa ra
18 những ý kiến, nhận xét không thích hợp làm ảnh hưởng đến việc đưa ra các quyết định của người sử dụng bản báo cáo tài chính đó Rủi ro kiểm toán được xác định dựa vào 3 yếu tố: Rủi ro tiềm tàng (Inherent Risk), rủi ro kiểm soát (Control Risk), rủi ro phát hiện (Detection Risk).
Nhóm nghiên cứu giả định rằng nhóm doanh nghiệp có chỉ số của những biến Audit risk càng nhỏ thì đa số kết quả của biến Risk là 0 (doanh nghiệp không có nguy cơ gian lận) Ngược lại, chỉ số biến Audit risk của nhóm doanh nghiệp thể hiện trên bộ dữ liệu càng cao thì kết quả xảy ra ở biến Risk là 1 (doanh nghiệp có nguy cơ gian lận).
3.2 Bài toán 1: Dự đoán khả năng các công ty niêm yết sử dụng Hàng tồn kho để gian lận trong BCTC a) Mô tả bài toán Đều là những sai phạm tiềm ẩn gây ảnh hưởng lớn đến báo cáo tài chính, nhưng khác với những lỗi sai sót trong ghi chép sổ kế toán thì gian lận là hình thức một số doanh nghiệp cố ý tạo ra để đạt mục tiêu trục lợi của mình Một số hình thức gian lận tinh vi mà các doanh nghiệp thường xuyên sử dụng: sửa đổi, xuyên tạc hoặc làm giả các chứng từ có liên quan đến báo cáo tài chính, cố tình che giấu, bỏ sót, ghi chép sai sự thật một số thông tin liên quan đến các nghiệp vụ kế toán Và một trong những yếu tố trong báo cáo tài chính dễ gây ra những gian lận tinh vi về sự kiểm kê thiếu hoặc thừa về số lượng mà nhóm đưa ra đó chính là chỉ tiêu Hàng tồn kho, đây là chỉ tiêu gây ảnh hưởng lớn đến doanh thu, chi phí, giá vốn hàng bán và lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh trước những thay đổi vốn lưu động, điều này dẫn đến hậu quả công ty bị các kiểm toán viên đánh giá không tốt về khả năng tài chính của doanh nghiệp và làm những người sử dụng thông tin từ báo cáo tài chính có thể đưa ra những quyết định sai lầm về đầu tư hoặc cho vay. b) Chạy mô hình và kết quả
Hình 2.9 Mô hình xây dựng bài toán 1 c) Kết quả và đánh giá:
+ Theo ma trận nhầm lẫn: ta có
● 1: Công ty có bán hàng hóa trong 6 tháng
● 0: Công ty không bán hàng hóa trong 6 tháng
Hình 2.10 Kết quả đánh giá Bài toán 1 theo SVM Hình 2.11 Kết quả đánh giá Bài toán 1 theo Neural Network
Hình 2.12 Kết quả đánh giá Bài toán 1 theo Logistic Regression
+ Sai lầm loại 2: công ty thực tế có bán hàng hóa trong 6 tháng mà dự báo là không bán Vì khi công ty có bán hàng hóa trong 6 tháng mà dự báo là không bán thì nghĩa là doanh thu thực tế mà doanh nghiệp có được sẽ lớn hơn số tiền mà đã được dự đoán hay ghi trên sổ sách => có ăn chặn hoặc là gian lận => Rủi ro cao
+ Theo kết quả thì LR = 8941, NN = 2, SVM = 118
NN nhỏ nhất nên sẽ được sử dụng để dự báo
Theo test và score: AUC: NN =1.0 > LR=0.718 > SVM = 0.999 nên chọn NN làm mô hình dự báo
Hình 2.13 Kết quả đánh giá Bài toán 1 và quyết định chọn phương pháp nghiên cứu
Hình 2.14 Hình kết quả đánh giá Bài toán 1
3.3 Bài toán 2: Phát hiện công ty gian lận trong nhóm các công ty cùng tính chất a) Mô tả bài toán
Một trong những cách phát hiện gian lận trong báo cáo tài chính là nhận thấy những điểm bất thường (có thể có các khoản doanh thu cao hơn hoặc thấp hơn một cách bất thường) giữa các công ty có cùng ngành nghề Khi kiểm toán viên tiến hành kiểm toán các báo cáo tài chính, nhận thấy được sự chênh lệch bất thường này, họ sẽ tiến hành kiểm tra, đánh giá lại doanh thu cũng như các khoản chi phí, hàng tồn kho của doanh nghiệp nhằm xác minh tính minh bạch và chính xác của doanh nghiệp đó.
Ta sẽ tiến hành chạy dữ liệu trên orange nhằm phân nhóm các công ty và so sánh những chỉ tiêu được thể hiện trong báo cáo tài chính. b) Chạy mô hình và kết quả đánh giá
Hình 2.15 Mô hình xây dựng Bài toán 2
Hình 2.16 Kết quả nghiên cứu Bài toán 2
● Nếu phân thành 2 nhóm: Chỉ chủ yếu phân cách nhóm 2, điểm cao nhất là 0.8
● Nếu phân thành 3 nhóm: Ở C2 chỉ có 1 công ty, chủ yếu phân cách ở nhóm 3. Chúng ta đang cần so sánh các công ty cùng ngành nghề nên nếu chia thành 3 nhóm sẽ không thỏa điều kiện so sánh
● Chia thành 4 nhóm: Ở C3 chỉ có 1 công ty, không đủ điều kiện để so sánh
=> Kết luận: Ta chọn chia thành 2 nhóm để so sánh giữa cách công ty
3.4 Bài toán 3: Dự đoán khả năng gian lận trên BCTC của công ty niêm yết a) Mô tả bài toán: Ngày nay, việc minh bạch trong BTCT vẫn là một vấn đề nan giải Chỉ vì lợi nhuận mà nhiều công ty sẵn sàng gian lận trên BCTC để lách luật và nhận được nhiều đầu tư hơn Chính vì vậy mà các kiểm toán viên cần có cái nhìn sáng suốt hơn trong việc đọc BCTC để nhận ra các khả năng gian lận và trên BCTC của
24 công ty niêm yết Bài toán này lập ra để dự đoán khả năng gian lận và phát hiện gian lận trên BCTC của công ty niêm yết. b) Xây dựng mô hình
Hình 2.17 Mô hình xây dựng Bài toán 3 c) Kết quả và đánh giá
- Theo ma trận nhầm lẫn:
Sai lầm loại 2 là: Dự báo không gian lận nhưng thực tế là gian lận vì sẽ làm ảnh hưởng đến nhận xét của kiểm toán viên đối với báo cáo tài chính và có thể làm dẫn đến những quyết định sai lầm của người đọc báo cáo tài chính này
Hình 2.18 Kết quả đánh giá Bài toán 3 theo Logistic Regression
Hình 2.19 Kết quả đánh giá Bài toán 3 theo SVM
Theo kết quả thì NN và SVM và LR =5
LR được chọn làm mô hình để dự báo.
Theo test và score: AUC: LR =1.0 > NN=0.993 > SVM = 0.988 nên chọn LR làm mô hình dự báo
Hình 2.21 Hình kết quả đánh giá Bài toán 3 và quyết định chọn phương pháp nghiên cứu
Hình 2.22 Kết quả dự báo bài toán 3
KẾT QUẢ VÀ KẾT LUẬN
Đánh giá kết quả
Theo bảng đánh giá kết quả, phương pháp Neural Network cho ra kết quả cao nhất và đạt điểm tuyệt đối trong 3 mô hình: Accuracy, F-I score, Precision và Recall đều 100% So với phương pháp SVM có tỉ lệ cao hơn là từ 0.1% đến 1.88% và Logistic Regression từ 17% đến 28,2% Hơn hết, ma trận nhầm lẫn của LR có sai lầm loại 2 bằng 2 và sai lầm loại 1 bằng 0, nhỏ nhất trong 3 phương pháp
Theo bảng đánh giá kết quả, phương pháp K-Means cho ta thấy nên chia các công ty thành 2 nhóm để so sánh với số điểm là 0.8 Khi phân thành 2 nhóm, kiểm toán viên sẽ dựa trên các số liệu khác biệt giữa 2 nhóm công ty này và tìm ra sự chênh lệch nếu có
Theo bảng đánh giá kết quả, phương pháp Logistic Regression cho ra kết quả cao nhất trong 3 mô hình: Accuracy (100%), F-I score, Precision và Recall đều 98.9% đều là những tỷ lệ rất cao So với phương pháp SVM có tỉ lệ cao hơn là từ 1.2% đến 3.5% và Neural Network từ 0.7% đến 3.8% Hơn hết, ma trận nhầm lẫn của LR có sai lầm loại 2 bằng 5 và sai lầm loại 1 bằng 1, nhỏ nhất trong 3 phương pháp.
Kết luận
Gian lận trong báo cáo tài chính càng ngày càng tinh vi trong thủ thuật thực hiện, làm xáo trộn hệ thống tài chính - kinh tế, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến các doanh nghiệp liên quan cũng như các tổ chức kinh tế Mặc dù các tổ chức, công ty kiểm toán nỗ lực ngăn chặn gian lận, tuy nhiên chúng ta cũng không thể nào loại bỏ triệt để
29 những gian lận này Bằng chứng là hiện nay vẫn còn rất nhiều công ty thực hiện gian dối trong báo cáo tài chính, và thậm chí trước khi bị phát hiện nó đã gây ra một cuộc đảo lộn lớn trong nền kinh tế
Nghiên cứu này đã xác định một số cách thức công ty dùng để gian lận, cách phát hiện gian lận trong báo cáo tài chính và dự đoán khả năng gian lận trên báo cáo tài chính của công ty niêm yết Khi kiểm toán viên tiến hành kiểm tra, họ sẽ sử dụng mô hình này để hỗ trợ cho công việc của mình, hạn chế ít nhất các rủi ro trong quá trình làm việc dựa trên công thức cũng như mô hình đã được xây dựng
Cuối cùng, nghiên cứu này đã thực hiện được những mục tiêu đề ra là giải quyết các bài toán liên quan đến vấn đề được đặt ra ban đầu nhằm hỗ trợ kiểm toán viên trong quá trình phát hiện gian lận Tuy không giải quyết được các bài toán lớn và phức tạp trong vấn đề phát hiện gian lận, nhưng mô hình cũng được xây dựng khá hoàn chỉnh để xác định tính chính xác của vấn đề Bên cạnh đó, chúng ta cũng có thể xem những phương pháp này là một điều quan trọng, cần thiết nhằm cải thiện và nâng cao hiệu quả phát hiện gian lận trong báo cáo tài chính của doanh nghiệp.
Những hạn chế
Việc lựa chọn một đề tài mang tính chuyên ngành và cần có một nền tảng kiến thức chuyên sâu đối với sinh viên năm 2 sẽ có những hạn chế nhất định trong quá trình hoàn thành dự án
● Kết quả nghiên cứu sẽ có độ chính xác bị chênh lệch so với thực tế vì dữ liệu được lấy từ dữ liệu và sự kiện trong quá khứ
● Vì đề tài liên quan đến các công ty, doanh nghiệp đã niêm yết nên nhóm không thể tiến hành khảo sát và lấy số liệu thực tế, chỉ có thể sử dụng dữ liệu có sẵn, nên kết quả nghiên cứu còn bị hạn chế
● Sinh viên thực hiện dự án chưa áp dụng được nhiều kiến thức chuyên ngành quan trọng trong dự án vì bị hạn chế thông tin
● Phạm vi nghiên cứu và ứng dụng dự án bị thu hẹp vì nhóm chỉ đưa ra phương pháp giải quyết bài toán với một chỉ tiêu nhất định là Hàng tồn kho.
Hướng phát triển
- Với sự phát triển của nền kinh tế nước ta nói riêng và cả thế giới nói chung, vấn nạn gian lận báo cáo tài chính đã không còn xa lạ gì và đặc biệt còn nhận được sự quan tâm đặc biệt và mang tính thời sự Các vụ bê bối liên quan đến kế toán đã không còn gì là mới mẻ, và trên thế giới rộng lớn và cụ thể hơn là nước ta cũng đã xuất hiện nhiều vụ gian lận liên quan đến kế toán và báo cáo tài chính và quy mô của mỗi vụ cũng khác nhau nhưng nó luôn là một mối nguy hại cần phải được loại trừ trong nền kinh tế và xã hội hiện nay
- Với các bài toán nghiên cứu về các phương pháp xác định gian lận báo cáo tài chính, cụ thể là các bài toán liên quan đến: kiểm kê hàng tồn kho, nhận thấy điểm bất thường giữa các công ty cùng ngành nghề và dự đoán gian lận báo cáo tài chính của công ty niêm yết sẽ kỳ vọng đem lại những cái nhìn tổng quát hơn về tính trung thực của báo cáo tài chính Điều này góp phần rất lớn đối với những quyết định của các nhà đầu tư cũng như từ các cơ quan kiểm toán và rộng hơn nữa là pháp luật trong trường hợp điều tra những vụ bê bối liên quan đến ăn chặn tiền.
- Hiện nay với sự phát triển của khoa học và công nghệ, những sàn chứng khoán và đầu tư ra đời và điều này cho chúng ta thấy rằng là việc đầu tư vào một công ty hay một doanh nghiệp là một điều hoàn toàn dễ dàng Và mục đích thực sự của việc đầu tư ấy? chính là lợi nhuận chúng ta sẽ có được từ doanh nghiệp đó và để có được điều đó chúng ta cần phải phân tích cẩn thận nguồn lực và tiềm năng phát triển và sinh lời của công ty đó, và việc sử dụng thông tin từ báo cáo tài chính là một việc cực kỳ quan trọng trong công cuộc xác định nguồn lực và tiềm năng phát triển và sinh lời của công ty Việc phát triển thêm về những phương pháp phát hiện gian lận báo cáo tình hình tài chính sẽ giúp cho các nhà đầu tư biết và xác định rằng những lỗ hổng về những thông tin về nguồn lực công ty đã được công khai và từ đó có thể xác định được những rủi ro mà khi đầu tư vào công ty đó mang lại.
- Khi một nhà đầu tư chuẩn bị đầu tư vào một công ty niêm yết, họ sẽ phải phân tích nguồn lực và tiềm năng phát triển của công ty trong tương lai và một trong những cách chính để xác định điều đó là thông qua báo cáo tài chính Và việc có sự chính xác trong báo cáo tài chính sẽ giúp phản ánh đúng được tình hình thực tế của công ty
- Kết luận lại các phương pháp nhận diện gian lận báo cáo tài chính đang được các công ty sử dụng rộng rãi, đặc biệt là các kiểm toán viên nội bộ của các công ty, các công ty cung cấp dịch vụ kiểm toán hoặc đặc biệt hơn là kiểm toán nhà nước Và điều này là thực sự cần thiết trong một nền kinh tế mà ngày càng nhiều các doanh nghiệp mới được sinh ra và cả những nhà đầu tư Với bài khảo sát này, hy vọng các phương pháp xác định gian lận báo cáo tài chính sẽ được các doanh nghiệp và các nhà đầu tư áp dụng nhiều và phát triển hơn nữa Tuy nhiên vẫn sẽ có rủi ro khi mà có những công ty sẽ áp dụng những hạn chế và lỗ hổng của những phương pháp này để gian lận báo cáo tài chính và điều này sẽ dẫn đến những hậu quả pháp lý rất lớn.
