Sự cạnh tranh gay gắt có thể dẫn đến những hậu quả tiêu cực trong nền kinh tế thị trường, bao gồm sự xuất hiện của độc quyền, làm ảnh hưởng và hạn chế sự phát triển kinh tế của Mỹ.Độc qu
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN
Nguyên nhân hình thành độc quyền 1 Độc quyền có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân
1.2.1 Độc quyền có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân
Sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất
Thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, tạo ra các doanh nghiệp có quy mô lớn Trong những năm 1900, nền kinh tế thị trường mở rộng với sự xuất hiện của các ngành sản xuất mới nhờ tiến bộ khoa học và công nghệ, yêu cầu các doanh nghiệp mở rộng quy mô Điều này tạo ra một cơ cấu kinh tế mới, tập trung vào sản xuất với quy mô lớn do tác động của các quy luật thị trường như quy luật giá trị thặng dư, tích lũy, và tập trung.
Làm suy yếu hoặc phá sản các doanh nghiệp nhỏ, khi các doanh nghiệp lớn cố gắng chiếm thị trường để trở thành doanh nghiệp độc quyền Điều này là hậu quả tất yếu của môi trường cạnh tranh khốc liệt.
Cuộc khủng hoảng tài chính năm 1873:
Kéo dài 5 năm 5 tháng tại châu Âu và Bắc Mỹ đã gây ra sức ép lớn cho nền kinh tế Công nhân bị sa thải, sàn giao dịch chứng khoán tại New York đóng cửa hơn 10 ngày, các hệ thống đường sắt quốc gia xuống cấp và nhiều ngành nghề khác như xây dựng, bất động sản, kinh doanh cũng chịu ảnh hưởng tiêu cực.
Sự phát triển của hệ thống tín dụng:
Trở thành một công cụ mạnh mẽ thúc đẩy sự tập trung sản xuất, đặc biệt là trong việc hình thành và phát triển các công ty cổ phần, tạo điều kiện cho sự xuất hiện của các tổ chức độc quyền Khi các tổ chức độc quyền xuất hiện, chúng có khả năng kiểm soát giá mua và giá bán hàng hóa theo cách độc quyền, nhằm thu lợi nhuận độc quyền cao.
Sự không hoàn hảo của thị trường:
Trong một số trường hợp, thị trường không hoạt động một cách hiệu quả và thiếu sự cạnh tranh, điều này dẫn đến sự hình thành của các doanh nghiệp độc quyền Các doanh nghiệp này thường tận dụng quyền lực của mình để kiểm soát giá cả, sản xuất, và thậm chí là chính sách công cộng.
Sự tương tác giữa quyền lực kinh tế và chính trị thường góp phần vào việc xuất hiện của các doanh nghiệp độc quyền Các doanh nghiệp này thường sử dụng quyền lực chính trị để bảo vệ hoặc mở rộng vị thế độc quyền của mình thông qua ảnh hưởng đến quyết định chính sách và pháp luật.
Sự tiên tiến về công nghệ và kỹ thuật:
Trong một số trường hợp, các công ty sở hữu công nghệ và kỹ thuật tiên tiến có thể tạo ra độc quyền trong một ngành công nghiệp cụ thể Công nghệ và quy trình sản xuất độc quyền này có thể tạo ra rào cản lớn cho các đối thủ mới.
Chi phí cố định cao:
Trong một số ngành như hóa chất hoặc dầu khí, việc xây dựng cơ sở hạ tầng hoặc hệ thống phân phối có thể tạo ra chi phí cố định cao Điều này có thể tạo điều kiện cho các công ty đã đầu tư vào cơ sở hạ tầng này để kiểm soát thị trường và tạo ra độc quyền.
Chính sách của chính phủ:
Chính sách và quy định của chính phủ cũng có thể tác động đến sự hình thành của độc quyền trong kinh tế Việc ban hành các quy định và luật pháp có thể tạo ra rào cản cho sự cạnh tranh hoặc bảo vệ các doanh nghiệp hiện có.
- Là lợi nhuận vượt trội so với lợi nhuận trung bình, được tạo ra bởi sự chiếm đóng thị trường của các tổ chức độc quyền.
- Các tổ chức độc quyền thường thống trị bằng cách thiết lập giá bán hàng hóa cao và giá mua hàng hóa thấp, từ đó tạo ra lợi nhuận độc quyền cao Nguồn gốc của lợi nhuận độc quyền này bao gồm:
Lao động không công của công nhân làm việc trong các xí nghiệp độc quyền:
Công nhân trong các doanh nghiệp độc quyền thường phải làm việc với điều kiện lao động không công bằng và lương thấp, góp phần vào lợi nhuận cao của tổ chức độc quyền.
Lao động không công của công nhân làm việc trong các xí nghiệp không độc quyền:
Người lao động trong các doanh nghiệp không thuộc sở hữu độc quyền cũng có thể phải chịu điều kiện lao động khắc nghiệt và thu nhập thấp do áp lực cạnh tranh từ các tổ chức độc quyền.
Phần giá trị thặng dư của các nhà tư bản vừa và nhỏ mất đi do thua thiệt trong cuộc cạnh tranh:
Các doanh nghiệp vừa và nhỏ thường phải chịu thiệt hại trong cuộc cạnh tranh với các tổ chức độc quyền, dẫn đến mất mát giá trị thặng dư và do đó không thể thu được lợi nhuận cao.
Lao động thặng dư của những người sản xuất nhỏ và nhân dân lao động ở các nước tư bản và các nước thuộc địa và phụ thuộc:
Trong các nền kinh tế tư bản và các nước thuộc địa, lao động thường phải làm việc với điều kiện khó khăn và lương thấp, đồng thời phải đối mặt với sự khống chế từ các tổ chức độc quyền, dẫn đến việc họ không thể thu được phần công bằng và lợi nhuận từ lao động của mình.
- Là giá mà các tổ chức độc quyền thiết lập khi mua và bán hàng hóa.
- Giá cả độc quyền bao gồm chi phí sản xuất cộng với lợi nhuận độc quyền Các tổ chức độc quyền thường thiết lập giá bán cao và giá mua thấp Trong thực tế, giá cả độc quyền vẫn phụ thuộc vào giá trị của hàng hóa Trong mối quan hệ này, giá trị vẫn là yếu tố quan trọng, là nội dung cơ bản của giá cả độc quyền Giá cả độc quyền chủ yếu xoay quanh giá trị hàng hóa, và khi giá cả độc quyền tăng giảm, giá cả thị trường cũng sẽ tương ứng điều chỉnh Trong giai đoạn độc quyền, các tổ chức độc quyền thường thực hiện giao dịch hàng hóa với giá cả độc quyền, từ đó thu được lợi nhuận độc quyền cao hơn.
Quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế thị trường 1 Cạnh tranh và độc quyền - mối quan hệ phức tạp ở nhiều mặt
1.3.1 Cạnh tranh và độc quyền - mối quan hệ phức tạp ở nhiều mặt
Trong nền kinh tế thị trường, quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền là phức tạp và thường xuyên được quan tâm Dưới đây là một số mặt của mối quan hệ này:
Cạnh tranh và độc quyền thường đối nghịch với nhau Trong một thị trường cạnh tranh sôi động, độc quyền thường bị giảm bớt do sự xuất hiện của nhiều đối thủ cạnh tranh Ngược lại, khi độc quyền gia tăng, cạnh tranh có thể bị hạn chế hoặc thậm chí bị loại bỏ.
Sự tác động lẫn nhau:
Cạnh tranh có thể tạo ra động lực cho sự phát triển và sáng tạo, khi các doanh nghiệp cố gắng cải thiện sản phẩm và dịch vụ của mình để chiếm lĩnh thị trường Tuy nhiên, độc quyền có thể ngăn chặn sự cạnh tranh và làm giảm sự động lực này, dẫn đến sự suy giảm của sự sáng tạo và chất lượng.
Trong một số trường hợp, độc quyền có thể dẫn đến sự không hiệu quả kinh tế, khi các doanh nghiệp không còn cần phải cạnh tranh và có thể hoạt động theo cách không hiệu quả Trái lại, một môi trường cạnh tranh khỏe mạnh thúc đẩy sự hiệu quả và tăng cường sự tiến bộ kinh tế.
Quản lý từ phía chính phủ:
Chính phủ thường can thiệp để giám sát và kiểm soát sự cạnh tranh và độc quyền trong nền kinh tế Việc thiết lập và thực thi các quy định và chính sách cạnh tranh có thể giúp duy trì một môi trường kinh doanh cạnh tranh và công bằng.
Vì vậy, với sự tương tác phức tạp giữa cạnh tranh và độc quyền, việc hiểu và quản lý quan hệ này là quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững và công bằng của nền kinh tế thị trường.
1.3.2 Đa dạng mối quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền Độc quyền không chỉ là kết quả của sự loại bỏ cạnh tranh, mà thực tế, nó thúc đẩy sự đa dạng và cạnh tranh gay gắt hơn trong nền kinh tế thị trường Nó không chỉ là sự cạnh tranh giữa các doanh nghiệp nhỏ và vừa, mà còn là sự đối đầu giữa các tổ chức độc quyền Các loại hình cạnh tranh mới xuất hiện, tạo ra một môi trường cạnh tranh phong phú và phức tạp hơn. Đầu tiên, là sự cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền và các doanh nghiệp không độc quyền Trong trường hợp này, các tổ chức độc quyền thường tận dụng quyền lực của họ để kiểm soát nguồn cung, hệ thống vận chuyển, hoặc thậm chí là tín dụng Bằng cách này, họ có thể áp đặt điều kiện và giá cả, tạo ra một bức tranh cạnh tranh không công bằng cho các doanh nghiệp không độc quyền.
Thứ hai, là sự cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền với nhau Đây có thể là cạnh tranh giữa các tổ chức độc quyền trong cùng một ngành hoặc giữa các ngành liên quan với nhau Cuộc đối đầu này thường kết thúc bằng sự thỏa hiệp hoặc thậm chí là sự sụp đổ của một bên Các tổ chức này có thể tiến hành các thỏa thuận không công bằng để chia sẻ thị trường hoặc thậm chí là để loại bỏ các đối thủ tiềm năng.
Cuối cùng, là sự cạnh tranh nội bộ trong các tổ chức độc quyền Các thành viên trong các tổ chức độc quyền cũng có thể cạnh tranh với nhau để giành ưu thế Họ có thể đấu tranh để chiếm tỉ lệ cổ phần lớn hơn, tạo ra một sự đấu đá tàn khốc trong tổ chức.
Vậy nên, trong nền kinh tế thị trường hiện đại, cạnh tranh và độc quyền thường tồn tại cùng nhau và mức độ của chúng phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của từng nền kinh tế.
Sự tương tác giữa các yếu tố này tạo ra một môi trường kinh doanh phức tạp và đa chiều, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc và chiến lược linh hoạt để tồn tại và phát triển.
Một ví dụ cụ thể về mối quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền tại Mỹ là ngành công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), nơi mà các công ty hàng đầu như Google,Facebook, Amazon và Apple (được biết đến với biệt danh "GAFA") chiếm lĩnh thị trường Trong lĩnh vực này, sự cạnh tranh đã khuyến khích sự phát triển của các doanh nghiệp công nghệ mới và nhỏ, song cũng tạo ra một mức độ tập trung cao tại GAFA Các công ty này thường tận dụng quyền lực thông qua việc thâu tóm hoặc loại bỏ các đối thủ cạnh tranh, dẫn đến sự xuất hiện của các tổ chức độc quyền trong ngành.
Một ví dụ rõ ràng khác là vấn đề liên quan đến quảng cáo trực tuyến Google và Facebook, hai trong số những công ty lớn nhất trong lĩnh vực này, độc tài thị trường quảng cáo trực tuyến tại Mỹ Sự ảnh hưởng của họ trong việc thu thập dữ liệu và định hình thông tin đã tạo ra một môi trường không công bằng cho các đối thủ nhỏ, gây khó khăn cho các công ty độc lập trong việc cạnh tranh Điều này dẫn đến việc GAFA có thể thiết lập giá cả quảng cáo cao và điều kiện không công bằng cho các nhà quảng cáo khác.
Mối quan hệ giữa cạnh tranh và độc quyền trong ngành ICT ở Mỹ là một minh chứng cho cách mà sự cạnh tranh có thể dẫn đến tập trung quyền lực và sự thống trị của các tổ chức độc quyền, ảnh hưởng đến sự công bằng và cạnh tranh trong nền kinh tế.
ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 2.1 Lý luận của V.I Lênin về độc quyền trong nền kinh tế thị trường 2.1.1 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của độc quyền trong chủ nghĩa tư bản
Biểu hiện mới của độc quyền trong điều kiện ngày nay
Tích tụ và tập trung tư bản
Theo phân tích đặc điểm đã nêu trên về việc độc quyền mở rộng là nhờ tích tụ và tập trung tư bản, có nhắc đến khái niệm "công ty độc quyền xuyên quốc gia"- chính là hình thức tổ chức mới của các công ty độc quyền Theo hai mô hình mới "Concern" và
"Conglomerate", nhiều doanh nghiệp độc quyền vừa và nhỏ xuất hiện Các doanh nghiệp này có ưu điểm nhạy bén trong sản xuất, linh hoạt với thị trường; thoải mái trong việc ra quyết định đầu tư, dễ dàng thay đổi trang thiết bị, Ngày nay, độc quyền xuất hiện ở khắp hầu hết các quốc gia trên thế giới, ở cả các nước phát triển hay đang phát triển, nhờ vào cầu nối là các công ty xuyên quốc gia
Tư bản tài chính trong thời đại toàn cầu hóa
Tư bản tài chính có tác động sâu sắc đến nền kinh tế thị trường về mặt lợi lẫn hại. Tuy vậy, không thể phủ nhận rằng tư bản tài chính đã có những biểu hiện mới trong thời đại toàn cầu hóa Theo dòng thời gian cùng sự phát triển khoa học kỹ thuật, các tập đoàn tư bản tài chính không chỉ tập trung vào các hoạt động tài chính truyền thống mà còn mở rộng ra các ngành công - nông - thương - tín - dịch vụ hay công nghiệp - quân sự - dịch vụ quốc phòng, ; xây dựng nền móng vững chắc trong nước và mở rộng đầu tư kinh doanh tại thị trường nước ngoài
Sở dĩ các tập đoàn tài chính "bành trướng" là để tăng cường quyền lực, sức ảnh hưởng của mình trên toàn cầu Chính vì vậy mà các vấn đề, cuộc khủng hoảng trong nền kinh tế thị trường do "các ông lớn" gây nên cũng nhiều tương đối Trước hết là cạnh tranh không lành mạnh Những tập đoàn tư bản tài chính đều nắm trong tay sức mạnh thị trường riêng, có quyền áp đặt điều kiện, yêu cầu các công ty và ngân hàng khác phải tuân theo để có thể tiếp cận các thị trường mới cũng như mang lại lợi ích cho bản thân Không những thế, sự tồn tại của những "ông trùm" còn ảnh hưởng đến giá cả thị trường và ảnh hưởng đến quyết định mua chứng khoán; gây ra sự bất công, thiếu minh bạch trong quá trình kinh doanh Trầm trọng hơn chính là làm nổ ra các cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, ví như cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008
Cơ chế tham dự thị trường của tư bản tài chính cũng có sự đổi mới Cụ thể biểu hiện qua việc phát hành cổ phiếu Một lượng lớn cổ phiếu với mệnh giá nhỏ ồ ạt xuất hiện trên thị trường (trong nước và nước ngoài) Những đối tượng mua cổ phiếu cũng mở rộng ra đến nhiều tầng lớp dân cư khác, ai cũng có thể trở thành cổ đông Kéo theo đó "chế độ tham dự" được bổ sung thêm bằng "chế độ ủy nhiệm", nghĩa là các "ông lớn" vừa khống chế trực tiếp vừa khống chế gián tiếp thông qua các nhà quản lý để hướng đến mục đích mong muốn Trong thời đại toàn cầu hóa, ngày càng nhiều các tập đoàn tư bản tài chính xuất hiện, các công ty độc quyền, ngân hàng xuyên quốc gia mở rộng phạm vi hoạt động ở một số quốc gia, biến các nước ấy trở thành những trung tâm tài chính lớn của thế giới.
Xuất khẩu tư bản tài chính
Xuất khẩu tư bản là tất yếu của nền kinh tế thị trường; có tầm quan trọng nhất định đối với các quốc gia trên thế giới Bởi thế mà theo dòng phát triển của thị trường, xuất khẩu tư bản ngày nay đã có những thay đổi mới
Thứ nhất, sự đầu tư qua lại giữa các nước tư bản phát triển với nhau ngày càng tăng Nếu trước kia tư bản xuất khẩu là từ các nước tư bản phát triển sang các nước kém phát triển thì thời gian gần đây đã đổi hướng Các nước tư bản phát triển xuất khẩu qua lại cho nhau, làm giảm mạnh tỷ trọng nhập khẩu tư bản của các nước đang phát triển, chỉ còn16,8% (1996) và hiện nay khoảng 30% Trái ngược lại là sự tăng nhanh tỷ trọng xuất khẩu tư bản giữa ba trung tâm tư bản chủ nghĩa, dòng chảy đầu tư từ Nhật Bản vào Mỹ vàTây Âu cũng như Tây Âu chảy về lại Mỹ Tuy tăng cao là thế, nhưng tùy vào từng giai đoạn, tùy vào trình độ khoa học công nghệ của từng nước mà quốc gia đó thu lợi nhuận hay tạo nên tình trạng thua lỗ.
Thứ hai, chủ thể xuất khẩu tư bản có nhiều thay đổi lớn Nếu trước đây đại đa số các chủ thể xuất khẩu tư bản là các nước tư bản phát triển thì giờ đây cơ cấu này dần được mở rộng ra; chủ thể xuất khẩu bắt đầu xuất hiện thêm các nước đang phát triển Ngoài ra vai trò của các công ty xuyên quốc gia cũng được nhấn mạnh, chú trọng hơn.
Thứ ba, hình thức xuất khẩu tư bản đa dạng, có sự đan xen giữa xuất khẩu tư bản và xuất khẩu hàng hóa Nhận thấy được xuất khẩu tư bản và xuất khẩu hàng hóa mang lại nguồn lợi nhiều hơn so với 1 hoạt động diễn ra riêng lẻ Chẳng hạn, trong đầu tư trực tiếp đã xuất hiện các hình thức mới như BOT, BT, sự kết hợp giữa xuất khẩu tư bản với các hợp đồng buôn bán hàng hóa, dịch vụ, chất xám không ngừng tăng lên.
Thứ tư, tính chất của xuất khẩu tư bản thay đổi theo hướng tích cực Tính áp đặt được gỡ bỏ dần và nguyên tắc đôi bên cùng có lợi trong đầu tư được đề cao
Sự phân chia thị trường thế giới giữa các liên minh độc quyền
Ngày nay, xu hướng quốc tế hóa, toàn cầu hóa ngày càng tăng; bên cạnh đó cũng diễn ra xu hướng khu vực hóa kinh tế, hình thành nhiều liên minh khu vực và chủ nghĩa tư bản độc quyền quốc tế Các tổ chức này dược thành lập để thúc đẩy hợp tác và hội nhập kinh tế, trở thành khối liên minh, đoàn kết chặt chẽ Việc phân chia thế giới về kinh tế cũng có sự tham gia của các nước đang phát triển nhằm chống lại sức ép của các cường quốc tư bản Đồng thời sự tăng nhanh và lớn mạnh của các công ty xuyên quốc gia góp phần thúc đẩy sự phân chia thị trường kinh tế thế giới hay rõ ràng hơn là phân chia phạm vi ảnh hưởng của các tập đoàn này
Các tập đoàn độc quyền chi phối đến sự phân chia lãnh thổ
Các tập đoàn độc quyền chi phối đến sự phân chia lãnh thổ Các cường quốc tư bản vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến việc phân chia lãnh thổ thế giới nhưng dưới những hình thức cạnh tranh mới, thầm lặng mà tinh vi hơn Không cần làm nổ ra các trận chiến bom khói để giành chiếm khu vực địa lý, các nhà tư bản ra sức mở rộng "biên giới kinh tế" thay vì biên giới địa lý Bằng các cách thức như cho các nước kém phát triển hơn vay vốn, trợc cấp cho các nước ấy để rồi tạo thành một vòng vây lệ thuộc từ kinh tế đến chính trị Các cường quốc tư bản vừa đấu tranh trực tiếp, vừa đấu tranh gián tiếp thông qua các cuộc chiến tranh thương mại, chiến tranh sắc tộc, tôn giáo, ; là "người đứng sau" giật khóa ngòi nổ.
Tác động của độc quyền đến kinh tế - chính trị - xã hội…………………… ….18 2.2 Lý luận của V.I Lênin về độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường 2.2.1 Khái niệm và nguyên nhân hình thành phát triển độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản………………………………………………………… 20 2.2.2 Bản chất của độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản……………… … 22 2.2.3 Đặc điểm kinh tế của độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản
Góp phần thúc đẩy tiến bộ kĩ thuật, phát triển khoa học công nghệ Độc quyền là kết quả của quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, không những vậy việc tiến bộ của khoa học công nghệ cũng góp phần hình thành nên độc quyền Theo thời gian, tổ chức này càng lớn mạnh, quy mô mở rộng và nắm giữ quyền lực thị trường Để phát triển bền vững thì đầu tư vào các ngành khoa học - kỹ thuật là quyết định mang tính chiến lược Do đó độc quyền có khả năng to lớn trong việc triển khai các hoạt động nghiên cứu khoa học, thúc đẩy sự tiến bộ kỹ thuật Ưu thế nguồn lực bền vững giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của các tổ chức độc quyền
Là các nhà tư bản độc quyền, việc củng cố quyền lực và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường là điều mà các tổ chức độc quyền hướng tới Độc quyền đã tạo ra được ưu thế về vốn trong việc ứng dụng những thành tựu kỹ thuật, công nghệ sản xuất mới; đề ra nhiều phương pháp hiện đại làm tăng năng suất lao động, tối ưu nguồn nguyên liệu, giảm chi phí sản xuất Từ đó nâng cao được năng lực cạnh tranh của bản thân tổ chức độc quyền trong hoạt động sản xuất kinh doanh.
Là nền móng vững chắc của nền kinh tế cho sự phát triển theo hướng sản xuất lớn, hiện đại
Với sức mạnh kinh tế và quyền lực thị trường, độc quyền đầu tư vào các lĩnh vực kinh tế trọng tâm, mũi nhọn; cùng với tác động của các quy luật thị trường đã tạo điều kiện cho nền kinh tế thị trường biến đổi cơ cấu theo hướng tập trung sản xuất quy mô lớn, hiện đại.
V.I.Lênin viết: “Nhưng trước mắt chúng ta cạnh tranh tự do biến thành độc quyền và tạo ra nền sản xuất lớn, loại bỏ nền sản xuất nhỏ, hay thể nền sản xuất lớn bằng một nền sản xuất lớn hơn nữa”
Tạo nên thị trường cạnh tranh không hoàn hảo, gây tổn thất phúc lợi xã hội
Thị trường độc quyền về cơ bản là một thị trường khép kín, trừ doanh nghiệp đầu tiên độc quyền về một sản phẩm nào đó thì các doanh nghiệp sau đều gặp rào cản gia nhập Rào cản gia nhập có thể do các quy định về bằng sáng chế, luật bản quyền, và khi này doanh nghiệp độc quyền có quyền lực tối đa trong việc định giá sản phẩm Doanh nghiệp độc quyền thường sản xuất ở mức sản lượng nhỏ hơn và bán ở giá cao hơn so với doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo Nhưng vì là độc quyền bán nên người tiêu dùng đành chấp nhận giá, dù giá có tăng lên nhiều hay ít Chính vì vậy đã tạo nên tổn thất vô ích do độc quyền, ảnh hưởng đến phúc lợi xã hội.
Chi phối các quan hệ kinh tế, xã hội, làm tăng sự phân hóa giàu nghèo
Như phân tích trên, độc quyền - một thị trường khép kín, việc gia nhập ngành hầu như là không thể Điều này làm giảm khả năng tiếp cận ngành của các doanh nghiệp khác;đặc biệt là đối với ý tưởng khởi nghiệp của các doanh nghiệp vừa và nhỏ Vì lý do đấy mà doanh nghiệp độc quyền không có đối thủ cạnh tranh trực tiếp, tự do áp đặt mức giá cạnh tranh Lợi nhuận cao thu được vào túi của những đối tượng nhất định, gây nên bất bình đẳng xã hội Không những vậy, vì độc quyền đầu tư mạnh vào khoa học công nghệ, các quy trình sản xuất tự động hóa mà tỷ lệ thất nghiệp tăng, cơ hội việc làm giảm, ảnh hưởng nhất là những người lao động có trình độ thấp Hơn hết, các ngành liên quan khác cũng gặp khó khăn khi hợp tác với công ty độc quyền Họ có thể bị sức mạnh độc quyền ép giá bán nguyên liệu đầu vào hay phân phối sản phẩm với giá cao hơn Những điều nêu trên đều góp phần gia tăng phân hóa giàu nghèo, phân hóa các mối quan hệ kinh tế - chính trị - xã hội
Chất lượng sản phẩm và dịch vụ thấp hơn, khoa học kỹ thuật có nguy cơ bị kìm hãm
Bởi vì không có đối thủ cạnh tranh, độc quyền đứng ở vị trí độc tôn, nghiễm nhiên là dịch vụ mà toàn xã hội cần, phụ thuộc vào, nên không có động lực cải thiện chất lượng sản phẩm Và người tiêu dùng cũng khó khăn trong việc nêu ý kiến đối với các dịch vụ độc quyền, luôn trong tình thế buộc phải chấp nhận Ngoài ra, vì lợi ích độc quyền mà tùy thời điểm hoạt động nghiên cứu, phát minh khoa học có thể bị kìm hãm, kéo theo sự đình trệ trong phát triển kinh tế, xã hội
2.2 Lý luận của V.I Lênin về độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường
2.2.1 Khái niệm và nguyên nhân hình thành phát triển độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản
Khái niệm độc quyền nhà nước Độc quyền nhà nước là một hình thức cực đoan của nhà nước tư bản mà trong đó vị thế độc quyền do nhà nước nắm giữ trên cơ sở chi phối hầu hết các hoạt động sản xuất và phân phối hàng hóa trong nền kinh tế và đặc biệt là những lĩnh vực cốt lõi của nền kinh tế với mục đích tạo nên sức mạnh vật chất nhằm duy trì ổn định chế độ chính trị xã hội ứng với những điều kiện phát triển nhất định trong các giai đoạn lịch sử.
Trong nền kinh tế thị trường tư bản, độc quyền nhà nước là một hình thức phổ biến. Các quốc gia với mục đích nhằm duy trì sức mạnh của mình, những quốc gia ở các mức độ khác nhau nắm giữ những vị thế độc quyền theo những vị thế nhất định Tùy theo trình độ phát triển mà có thể xuất hiện ở các mức độ khác nhau Hơn hết, các hoạt động trong nền kinh tế thị trường bị chi phối bởi bởi các cơ quan lập kế hoạch kinh tế và các cơ quan chính phủ được tập trung hóa.
Nguyên nhân hình thành và phát triển độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường chủ nghĩa tư bản
Theo V.I Lênin về sự phát triển của chủ nghĩa tư bản độc quyền, khi đến một mức độ nhất định, tất yếu sẽ dẫn tới sự hình thành chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Nhưng chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước mới trở thành một thực thể rõ ràng và trở thành một đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa tư bản hiện đại vào những năm của giữa thế kỉ XX Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước - một nấc thang phát triển mới của chủ nghĩa tư bản. Trong đó độc quyền phát triển lên một bước tiến cao hơn đó là độc quyền nhà nước về mặt nền kinh tế thị trường Nó chính là sự kết hợp chặt chẽ giữa sức mạnh kinh tế của độc quyền tư nhân với sức mạnh chính trị của nhà nước trong một thể thống nhất và bộ máy nhà nước phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền
Một số nguyên nhân hình thành chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước:
Thứ nhất, sự phát triển của lực lượng sản xuất, tích tụ và tập trung vốn càng nhiều thì tích tụ và tập trung sản xuất càng cao Điều này tạo ra những cơ cấu kinh tế lớn, đòi hỏi một sự điều tiết trung tâm đối với sản xuất và phân phối.Trình độ xã hội hóa của lực lượng sản xuất đã dẫn đến yêu cầu khách quan là nhà nước, với tư cách là đại biểu cho toàn bộ xã hội quản lý nền kinh tế thị trường Sản xuất ngày càng phát triển làm cho lực lượng sản xuất xã hội hóa ngày càng cao.Tuy nhiên ở một khía cạnh khác, sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội ngày càng mâu thuẫn với hình thức chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa đã dẫn tới yếu tố khách quan là nhà nước phải đại diện cho toàn bộ xã hội quản lý nền kinh tế
Thứ hai, phân công lao động ngày càng phát triển làm hình thành nên một số những ngành đóng vai trò then chốt trong việc phát nền triển kinh tế xã hội mà các tổ chức độc quyền tư nhân không muốn hay không thể đầu tư bởi vì nguồn vốn đầu tư rất lớn, rất ít lợi nhuận và việc thu hồi vốn chậm, đặc biệt là những ngành thuộc kết cấu hạ tầng như nghiên cứu khoa học cơ bản, giao thông vận tải, giáo dục, năng lượng, Do đó, nhằm thúc đẩy cho các tổ chức độc quyền tư nhân thu được lợi hơn trong việc kinh doanh các ngành khác, nhà nước đã đứng ra chịu trách nhiệm đảm nhận phát triển các ngành đó
Thứ ba, sự gia tăng phân hóa giàu nghèo làm sâu sắc thêm mâu thuẫn giữa những giai cấp trong xã hội do độc quyền tư nhân làm nên Trong tình hình đó, yêu cầu nhà nước phải đề ra chính sách xã hội để làm giảm đi sự tình hình căng thẳng đó, như chính sách trợ cấp thất nghiệp, phát triển phúc lợi xã hội, nhằm duy trì sự ổn định chế độ chính trị và trật tự của xã hội.
Thứ tư, với xu hướng đời sống kinh tế được quốc tế hóa, việc mở rộng các liên minh độc quyền quốc tế phải đối mặt với những hàng rào quốc gia và gây ra xung đột cạnh tranh lợi ích với các đối thủ trên thị trường quốc tế Với tình thế căng thẳng đó các mối quan hệ chính trị và kinh tế quốc tế, quan trọng hơn hết là vai trò của nhà nước phải có những sự điều tiết nhất định.
Bên cạnh đó, yêu cầu phải có sự điều hành của nhà đối với đời sống kinh tế - xã hội trong việc thực hiện chủ nghĩa thực dân mới và ảnh hưởng của cuộc cách mạng khoa học công nghệ
Mối tương quan giữa độc quyền nhà nước
Có thể nói, nguyên nhân hình thành độc quyền ở chế độ tư bản và chế độ cộng sản đều giống nhau Nhưng, bản chất của chúng lại khác nhau
Trong chủ nghĩa tư bản, như đã nói, nhà nước đã trở thành một tập thể tư bản khổng lồ nên độc quyền nhà nước trong chế độ này cũng được xây dựng để phục vụ lợi ích cho các doanh nghiệp tư nhân và duy trì sự phát triển chủ nghĩa tư bản Việc hình thành độc quyền nhà nước tư bản được xem là một nấc thang mới trong chu kỳ phát triển của độc quyền nhà nước Chính phủ Mỹ không can thiệp quá sâu vào các hoạt động thị trường nhưng họ đặt ra các luật chơi để duy trì sự cạnh tranh mạnh mẽ trong nền kinh tế Tại Mỹ, gần như mọi ngành nghề đều có sự hiện diện của các doanh nghiệp tư nhân từ lĩnh vực khí đốt, dầu mỏ đến lĩnh vực tiền tệ, vàng, Biến động lãi suất, in tiền Đô la là những thuật ngữ mà có lẽ trong giai đoạn năm 2023 vừa qua xuất hiện trên khắp mọi nền tảng xã hội trong một năm đầy rẫy những biến động tài chính Trên thế giới hiện nay, Cục dự trữ Liên Bang (FED) là tổ chức duy nhất được phép in tiền USD (Đồng Đô la Mỹ), đây là tổ chức hoàn toàn độc lập và không bị phụ thuộc hay tác động bởi chính phủ Mỹ Tuy ban đầu FED được thành lập như một ngân hàng trung ương điều phối thị trường Mỹ và ứng phó với các cuộc khủng hoảng tài chính; nhưng sau này cấu trúc của FED đã thay đổi cùng với sự mở rộng của các nhiệm vụ, vai trò của FED ngày một tăng cao Các nhiệm vụ cơ bản của FED là thực thi các chính sách tiền tệ, duy trì ổn định nền kinh tế, giám sát các tổ chức ngân hàng hay cung cấp dịch vụ tài chính cho người dân và chính phủ Hoa Kỳ,ngoài ra còn có các doanh nghiệp quốc tế và nước ngoài Mọi hoạt động của tổ chức này đều ảnh hưởng đến nền kinh tế toàn thế giới và lợi ích của giới đầu tư tài chính Qua đó nhận thấy, quyền lực của độc quyền Nhà nước tại xứ sở cờ hoa không đáng kể và không gây ảnh hưởng lớn tới nền kinh tế thị trường tự do ở Mỹ.
Trái lại, quyền lực của độc quyền Nhà nước tại Việt Nam gần như là tuyệt đối; Nghị quyết của Đảng đã khẳng định: Nhà nước nắm độc quyền trong các lĩnh vực dịch vụ công ích, trong những ngành công nghiệp then chốt có liên quan mật thiết tới đời sống kinh tế - xã hội hoặc an ninh quốc phòng như điện lực, viễn thông, cảng biển, thuốc lá, cấp thoát nước, sản xuất vũ khí, thuốc nổ (Theo Nghiên cứu lập pháp) Tương tự, khác với việc in tiền tại Mỹ, ở nước ta tiền Việt Nam chỉ được sản xuất từ Kho bạc Nhà nước dưới sự giám sát chặt chẽ của bộ máy Nhà nước Việt Nam Mọi vấn đề ảnh hưởng đến kinh tế đều được Nhà nước theo dõi và kiểm soát nghiêm ngặt.
Vàng là ví dụ cụ thể hơn để hiểu rõ được bản chất của hai nền kinh tế này Ở Mỹ, các doanh nghiệp có quyền tự do khai thác và phát hành vàng miếng cũng như tự do mua bán trao đổi trên thị trường, kể cả thị trường chợ đen Vàng miếng ở Mỹ được đúc thành từng miếng với đặc điểm riêng biệt của từng doanh nghiệp, chúng được bày ở ở khắp nơi: cửa hàng, trung tâm thương mại, hay thậm chí là siêu thị Tại chuỗi siêu thị Costco, vàng miếng nhanh chóng trở thành cơn sốt sau khi xuất hiện trên website của tập đoàn này và
“được bán hết chỉ trong vài giờ” mở bán Nhưng, tại Việt Nam, chỉ có Nhà nước Việt Nam mới có quyền khai thác và phát hành vàng miếng, hiện nay chỉ có vàng miếng SJC được Nhà nước công nhận là vàng miếng độc quyền trong thị trường Việt Nam Vàng trong thị trường này không được bày bán khắp nơi mà thường sẽ tập trung ở các tiệm vàng, tiệm bạc hoặc đá quý…Nhà nước nắm quyền điều tiết, kiểm soát và quản lý thị trường vàng vì lợi ích của Nhà nước, đồng thời vì lợi ích của người tiêu dùng Việc Nhà nước đứng ra đảm bảo sẽ tránh được tình trạng nhập lậu vàng, vàng giả, vàng pha kém chất lượng lừa đảo người mua hàng; ngoài ra, Nhà nước dễ dàng cân đối ngoại tệ nhập, ổn định tỷ giá thị trường tránh trường hợp thất bại thị trường ảnh hưởng đến nền kinh tế. Trong bối cảnh lạm phát ngày một tăng cao, vàng là một kênh đầu tư trú ẩn an toàn cho các nhà đầu tư trong và quốc tế, việc chênh lệch tỷ giá vàng miếng nội địa với nước ngoài là điều không thể tránh khỏi; song, đây cũng là một lợi thế lớn đối với các nhà đầu tư ViệtNam khi giá vàng được Nhà nước bảo hộ.
3.4 Giá trị của độc quyền đối với thị trường
Song song với những mặt trái tiêu cực của độc quyền như: gây ra tổn thất vô ích cho thị trường, thiên vị người tiêu dùng, giá thành cao hơn các mặt hàng khác dù số lượng sản phẩm lại ít hơn, thì độc quyền cũng có vài mặt tích cực.
3.4.1 Lợi ích từ quy mô kinh tế
Các doanh nghiệp chiếm thế độc quyền có thể hưởng được phần lợi ích từ quy mô kinh tế của doanh nghiệp, tức là khi mở rộng quy mô kinh tế, chi phí sẽ thấp hơn so với mặt bằng chung Nôm na là 1 doanh nghiệp độc quyền ban đầu có quy mô 1 xưởng sản xuất thì khi mở rộng quy mô thành 2 xưởng thì chi phí mở xưởng thứ 2 giá cả sẽ thấp hơn nhiều so với các doanh nghiệp tư nhân hay các doanh nghiệp trong thị trường tự do Điều này có thể giúp cho người tiêu dùng được sử dụng các sản phẩm có “tính độc quyền” với mức giá rẻ Khi quy mô sản xuất của các doanh nghiệp này càng lớn thì càng tiết kiệm được nhiều chi phí hơn; bên cạnh đó, giá thành rẻ thu hút các nhà đầu tư từ đó góp phần cắt giảm chi phí cho các doanh nghiệp này
3.4.2 Nâng cao khả năng tạo ra phát minh và sản phẩm mới
Khi hiểu rõ bản chất của sự độc quyền, các doanh nghiệp này sẽ tận dụng tối đa các nguồn lực để thu lợi nhuận từ việc kinh doanh; sau đó, đầu tư vào quá trình nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới Đồng thời còn có thể tạo ra một nguồn tài chính dự phòng lớn sử dụng khi cần thiết.
Việc độc quyền trong các doanh nghiệp dược, mỹ phẩm là vô cùng quan trọng vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh tế của doanh nghiệp Quá trình đầu tư nghiên cứu, sản xuất và thử nghiệm với nhiều rủi ro nên bảo đảm tính bí mật là việc then chốt của các doanh nghiệp độc quyền Lợi nhuận thu được tiếp tục tái đầu tư nghiên cứu, phát triển sản phẩm và chu trình vòng lặp sẽ tuần hoàn cho đến khi doanh nghiệp dừng hoạt động
Lợi nhuận độc quyền luôn là mục tiêu hướng đến của các nhà độc quyền do đó các nhà độc quyền luôn tìm cách giữ nguyên vị thế độc quyền Khi nhà sản xuất mới gia nhập vào thị trường sẽ ảnh hưởng đến lợi nhuận của các nhà độc quyền; đây cũng là lý do khiến các nhà độc quyền có động lực đẩy mạnh phát triển sản phẩm mở, nâng cao chất lượng sản phẩm và gia tăng uy tín thương hiệu nhằm kìm hãm các nhà sản xuất mới tham gia vào thị trường.