PGS TS Cao Cự Giác (Chủ biên) Tra hạm Bá Hậu - Đồng Viết Tạo - Trần Huyền Trang Bồi DƯỠNG HOC SINH GIOI Biên soạn theo chương trình giáo dục phổ thông NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI a z508 fies Lời nói đầu Ngun tử - Ngun tố hố học Sơ lược bảng tuần hồn ngun tố hóa học Chủ đề Phân tử 15 Chủ đề Chủ đề Tốc độ 26 Chủ đề Chủ đề Âm 34 Chủ đề Ánh sáng _0 Chủ đề Chủ đề Từ 47 Chủ đề Chủ đề 10 Trao đổi chất chuyên hoá lượng 54 | Chủ đề 11 sinh vật Hướng dẫn giải Cảm ứng sinh vật tập tính động vật 69 Sinh trưởng phát triển sinh vật 80 Sinh sản sinh vật 89 Cơ thể sinh vật thể thống 95 100 Ử - NGUYÊNTỔ HOÁ HỌC ˆ JOC Ê BẢNG TUẦN HOÀN JYÊN TỔ HOÁ HỌC A KIẾN THỨC CƠ BẢN VÀ NÂNG CAO NT Định nghĩa Nguyên tử hạt có kích thước vơ nhỏ trung hòa điện Cấu tạo nguyên tử Theo m6 hinh Rutherford — Bohr, nguyén tir, electron vỏ xép lớp chuyền động xung quanh hạt nhân quỹ đạo xác định hành tinh quay quanh Mặt Trời Như vậy, cầu tạo nguyên tử gồm hạt nhân nguyên tử vỏ nguyên tử + Hạt nhân nguyên tử cấu tạo hai loại hạt proton neutron (trừ nguyên tử hydrogen) Proton kí hiệu p, khối lượng proton amu, điện tích proton +1 (1,602 x 10°C); Neutron kí hiệu làn, khối lượng neutron amu, hạt neutron không mang điện tích Trong nguyên tử nguyên tố bắt kì, ln có p < n < 1,5p Riêng nguyên tử hydrogen không co neutron hat nhan + Vỏ nguyên tử cấu tạo hay nhiều electron Trong nguyên tử, electron chuyển động nhanh quanh hạt nhân phân thành lớp, gọi lớp electron Lớp chứa tối đa electron, lớp thứ chứa tối đa electron, lớp thứ chứa tối đa electron Electron kí hiệu e, điện tích electron -1 (-1,602 x 10” C), khối lượng electron không đáng kể (0,00055 amu) Hạt nhân nguyên tử mang điện tích dương (+), có giá trị tổng số hạt proton hạt nhân nguyên tử Ngược lại, vỏ ngun tử ln mang điện tích âm (-) có giá trị tổng hạt electron nguyên tử Trong nguyên tử bất kì, số hạt proton hạt nhân số hạt electron lớp vỏ ngun tử Chính vậy, ngun tử ln trung hồ điện Khối lượng nguyên tử Khối lượng nguyên tử khối lượng mộtnguyên tử, tính theo đơn vị amu Amu (atomic mass unit) mộthằng số tính zl khối lượng mộtnguyên tử carbon -12 Do do, amu=~1,“99=216 —x——10—7= 1,6605 x 1120”'g=1,6605 x 10” kg Khối lượng nguyên tử tính tổng khối lượng hạt proton, neutron electron cau tao nén nguyên tử Tuy nhiên, electron có khối lượng bé, không đáng kề nên tổng khối lượng hạt proton neutron xem khối lượng nguyên tử WS Q Nguyên tố hoá học Định nghĩa Nguyên tố hoá học tập hợp nguyên tử loại, có số proton hạt nhân Các ngun tử ngun tổ hố học có tính chất hố học giống Đồng vị Đồng vị biến thê nguyên tố hoá học, hạt nhân nguyên tử có số proton có số neutron khác Ví du, carbon-12, carbon-13 va carbon-14 1a ba đồng vị nguyên tố carbon với số khối tương ứng 12 amu, 13 amu 14 amu, nguyên tử carbon có proton, nhung 56 neutron 6, Kí hiệu hố học Kí hiệu hố học tên viết tắt nguyên tố hoá học Kí hiệu hố học biểu diễn hai chữ bảng chữ La-tinh, chữ phải viết in hoa Dưới kí hiệu hố học số ngun tố thường gặp chương trình hố học phổ thơng: Hydrogen 3: Helium - I4 Miu | Berylium Boron Carbon a Nitrogen Oxygen Fluorine 10 Neon 11 Sodium l2) Magnesium 13 Aluminium 14 Silicon 15 Phosphorus 16 Sulfur Chlorine 19 Potassium 20 Calcium 24 Chromium 25 Manganese 26 Iron 29 Copper 30 Zine 35 Bromine 47 Silver 50 Tin 56 Barium 79 Gold 80 Mercury 82 Lead Bồi dưỡng học sinh giỏi Khoa học tự nhiên độ§ Sơ lược bảng tuần hồn ngun tố hố học Bảng tuần hồn ngun tố hố học phương pháp liệt kê ngun tơ hố học dạng bảng Dạng tiêu chuẩn bảng gồm nguyên tố xếp thành 18 cột, dịng dịng kép riêng nằm bên Nguyên tắc xếp nguyên tố bảng tuần hoàn Các ngun tổ hố học bảng tuần hồn xếp từ trái sang phải, từ xuống theo chiều tăng dần điện tích hạt nhân nguyên tử Các ngun tơ hố học có số lớp electron nguyên tử xếp thành hàng, ngun tổ có tính chất hố học tương tự xếp thành cột Cấu tạo bảng tuần hồn -Ơ ngun tố: Mỗi ngun tổ hố học xếp vào bảng tuần hồn, gọi ngun tố Ơ ngun tố cho biết: tên, kí hiệu hoá học, số hiệu nguyên tử khối lượng nguyên tử nguyên tố Số thứ tự ô nguyên tố, số hiệu nguyên tử, số đơn vị điện tích hạt nhân số electron có giá trị - Chu kì dãy nguyên tố mà nguyên tử chúng có số lớp electron xếp từ trái sang phải theo chiều điện tích hạt nhân tăng dân Bảng tuần hồn có chu kì đánh số từ đến Chu kì gồm ngun tố, chu kì có ngun tố, chu kì có ngun tố Chu kì 1,2, chu kì nhỏ, chu kì 4,5, 6, chu kì lớn Số thứ tự chu kì số lớp electron nguyên tử nguyên tố chu kì - Nhóm nguyên tố dãy nguyên tố mà nguyên tử chúng có số electron lớp xếp từ xuống theo chiều tăng dần điện tích hạt nhân Các ngun tố nhóm có tính chất hoá học tương tự Bảng tuần hồn có 18 cột, chia thành nhóm A (IA đến VIIIA) § nhóm B (IB đến VIIB) Mỗi nhóm cột, riêng nhóm VIIIB gồm cột Số thứ tự nhóm băng số electron lớp nguyên tử nguyên tố thuộc nhóm ° cor al ZOL leszl etz)| wre | 279, Ps, plex) 29, Xi 273 tan “90 PS,¿ eo an 2495 Eas ex] Zeb sz'¿zeL ®9oPS„¿t[ex] „so Tưng 2795 na 295 Me ileal z?9gPS.4t[ex] Sz'¿sL 6S ZL'ovL ss | +6'vzL k¿z v0'€¿L c6'seL e6'voL +9 «os*zoL 99 c6'sseL 96'LSL s9 ae SUE wie ene 9H se‘ost zg Isvtl LQ vZ'vvL 09 L6'oyL _ | cS oo) HY bdSN tod 'Hu t0) TY _ tê JX ‘4 (IXe) uipị tựa wy" HY (nye) HY ve an or" suspen seein ie BBMHRD Wsen dụ "3P 8L P®,jslua] 02,52, p9, ssturil c12/22p9,2sIuu] z81/21,p9,Jelua) ,di,5/,p3,2sÍuM] ,82,,P9,asiuu] s/2p9,¿s[uà] 8/sP9,jSÍUA] ;5/,P9yjS[uM] ,52¿p9yjslua] ;3/.p9,Js[ud] ;52,P9,Jj95 [uM] ;s¿,pgyjs[uw] gt oes ex+]i N'Y JIN 1A0J8}4, l4 JUO(IN UN 3J18đ02) r U8BU80)] peysuueg Issey — 0g lũgzss | Juqnd /+~1/~ {vez] 8LL [eezl /Itl[eezl St [eezl sụt Í68ZI py ee ett (sez) zit foez] it [rez] ob col [222] got [zzz] 201 Iu/Z] 90+ [soz] sor tr] “sey syrưz se zt eh [9ïw1elz tơ 89Iveø zI9lfslytfzl ds29,ps,JrÍsx] gđ92[99x] ,,d9 p #9, s ps, , Jy[ex] THỦ ok ;s9,pSyuwl9X] “9fsltwlfelz ‹ sTwlTelfzl 1clfzl 9/29,PsyJiX] 2%/P9,J9XÌ sqypS,uiex] @9sPSyjwlex] ;29gPSyjpiax] ;29,PSyjl z99;PS,JwlX] 29;PSyJisx] ;S9,PS[sx] uneyy Und) [| !PHỊ 0Z06L 9/ cell erg) po | i ie) Wel rf : Bue, gZz tq| 0zz 8T9]ISÏp'©'z UIUOA IUHH ee a W 0z 60961 @/ 0ZZ6L // d z02 I8 eee d Zab 002 vez lj ¡ê9,Pt [ai] | sez BLS pl LEBEL „/G [zzz] £ 97 on se l60Z] y9 86807 ¢g 0Z/0Z @ WY0ZY0ZLg 6S'00Z Og /696L 6/ 6P'8/L ZZ us’ 9'y'[zlz- Trle'- vz eb z S ,Pt [IM] g”S;°5ạjPyUMÌ] v4s;9sạPy[M] 4656,,Prl] ,dg/ssụPy[M] mi] „ SX ,đs,ss, oe tans g ong ,dezssupyiM] ,ss,,pylsyl /A\ 30} L SữZ Ipui u juuped €6'L G 99'2 8k 69L | J 6£ Sv pe £ — 0697L €6 09'/ZL S/ kết 69'8LL ZBPLkL G6 LYZLL Đỳ /2920L Ly Spy L4O'LOL py jpuess Paes gwz- giết tz eam z zh l9stltz - “9fslytt'z 9't'z vez set mm fr fy, pel) ay _sy,pelvl dy sy, pel) (dysy, pelv) 7, pebvl oy, Pebvl £v,Pt [+v] ;2v,Pt [Iv] ;êạPt v] ;2y,Pt av] êy¿Pe [+v] r,Pelav] ules uesy S 1S { uebuey wol9 Sv, peli) u8I] i f) 96' ty } ‘ my ne B wey Buog u9XIN HN UEQ92 (2.)) 8# 98'L @/J IDEUEA \yvst gÌL Mr ss'z § az ý Woz ver | se+ tt SII 080 t8} s8'L ¿ 88'E j 96619 pz Mị 06k Tan BA W6iQ£ 96'8/ ve Z6'v2 ee woz ze z1'69 ` L's9 0€ $9 6# L/95 ez t6'99 /Z 59198 9Z 6v 6z vé6'os €Z 062y ZZ Km | ie $]'eLl'e- „ v £ ! dii dl IIIA HIIA BA HAI l2 © S6'6C el Ị ani IS | HN Ỉ ¬— ZL iw : oer be oudjoud g WOUN Boy 1xo 9S Sv, Peliw] Ww 6L'Z 60'82-20'8p2y OD +8'0E GL 86'9% £t) ae quan eee) fe vee VOL eer £ O22) BL 8k _= | t 1z,5Z,®L og 29751 q —9) —ug—hnB—u >vet Buoq “