Tóm tắt luận án tiến sĩ Khoa học giáo dục: Đánh giá năng lực sáng tạo trong tạo lập văn bản nghị luận của học sinh trung học phổ thông

Đặc biệt các đề xuất của tác giá Nguyễn Thị Hạnh và Trần Thị Hiền Lương về việc đánh giá năng lực viết và sử dụng câu hỏi mở trong đánh giá năng lực viết là những gợi mở cần thiết để vậ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

-

NGUYỄN THỊ HƯƠNG LAN

ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC SÁNG TẠO TRONG TẠO LẬP VĂN BẢN NGHỊ LUẬN CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn

Văn - Tiếng Việt

Mã số: 9 14 0111

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội, 2022

Công trình được hoàn thành tại : Viện Khoa học giáo dục Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Vân

2 PGS.TS Hoàng Hòa Bình

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Viện họp tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, 101 Trần Hưng Đạo, Hà Nội Vào hồi giờ ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia

- Thư viện Viện Khoa học giáo dục Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Thế giới đang chứng kiến cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư với sự phát triển mạnh mẽ và kì diệu của công nghệ đã làm thay đổi nhiều mặt đời sống xã hội Những sáng tạo không biên giới về công nghệ đã thổi bùng những thay đổi lớn lao trên khắp thế giới Gốc rễ của sự phát triển tích cực đó xuất phát từ chỗ năng lực (NL) của con người ngày càng được nâng cao Đó cũng là lí do khiến yêu cầu phát triển các NL cho con người trở thành mục tiêu giáo dục có ý nghĩa toàn cầu Trong các NL đó, không thể không nhắc

NL sáng tạo Nhờ có NL sáng tạo con người có thể đối mặt với những thử thách trong cuộc sống NL sáng tạo cũng là điều kiện để con người vượt lên được những gì đã có; chinh phục

những thành tựu lớn lao hơn, thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội

1.2 Trước bối cảnh chung của thế giới, Việt Nam đang đứng trước những điều kiện

và cơ hội để tranh thủ cách mạng công nghiệp lần thứ tư nhằm đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Song thực tế cho thấy, những sáng tạo đột phá cũng đặt ra nhiều thách thức khi sự dịch chuyển mô hình diễn ra trên mọi phương diện xã hội trong đó có hệ thống giáo dục Điều đó đòi hỏi chúng ta không những chỉ học hỏi kinh nghiệm giáo dục của các nước phát triển, mà cần áp dụng những kinh nghiệm đó một cách sáng tạo, tìm ra con đường phát triển riêng phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của đất nước Định hướng giải quyết vấn đề này, Nghị quyết 29/NQ-TW ngày 4/11/2013 của Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đào tạo, Chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam 2011-2020, Luật giáo dục 2019 (Điều 29) điều này cho thấy song song với việc dạy tri thức, phát triển năng lực sáng tạo (NLST) được xem là vấn đề quan trọng trong giáo dục con người

1.3 Trong năm 2018, Bộ GD&ĐT công bố Chương trình giáo dục phổ thông, gồm

Chương trình GDPT tổng thể và Chương trình các môn học, hoạt động trải nghiệm Cốt lõi của sự thay đổi là chuyển quá trình dạy học từ định hướng nội dung (chủ yếu trang bị kiến thức) sang định hướng phát triển phẩm chất và NL cho người học Hòa vào dòng chảy đó, môn Ngữ văn với đặc trưng là môn học công cụ và mang tính nhân văn không chỉ đảm đương mục tiêu phát triển các NL đặc thù của môn học mà còn phải hướng tới phát triển các phẩm chất, NL chung, trong đó có NL sáng tạo

1.4 Phát triển NLST có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với HS, môn Ngữ văn cũng là môn học ẩn tàng nhiều “vỉa quặng” để có thể “khai thác bền vững” nhằm phát triển NLST, bản thân nhiều HS, GV cũng khao khát được thể hiện mình trên con đường sáng tạo, Tuy nhiên, đánh giá NLST của HS như thế nào trước những sản phẩm học tập đa dạng, trước những yêu cầu tạo lập và tiếp nhận văn bản đang còn là một câu hỏi lớn cần giải đáp từng

bước Đó là lí do để chúng tôi lựa chọn đề tài “Đánh giá NLST trong tạo lập văn bản nghị

luận của HS trung học phổ thông” với mong muốn góp một tiếng nói về vấn đề phát triển

NLST – một trong những mục tiêu có ý nghĩa hết sức quan trọng của công cuộc đổi mới GDPT hiện nay

2 Mục đích nghiên cứu

Dựa trên những nghiên cứu lý luận và thực tiễn về NLST trong tạo lập VBNL, đánh giá NLST của HS THPT trong tạo lập VBNL luận án tiến hành xây dựng chuẩn đánh giá và thiết kế công cụ đánh giá là câu hỏi mở nhằm đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT, góp phần thực hiện đổi mới đánh giá kết quả học tập môn Ngữ văn ở trường phổ thông theo định hướng phát triển năng lực người học

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: đánh giá NLST trong tạo lập văn bản nghị luận của HS

THPT

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xác định cơ sở lí luận và thực tiễn của của việc đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT

- Xác định các những định hướng và căn cứ để xây dựng xuất chuẩn đánh giá và công cụ đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT

- Xây dựng chuẩn đánh giá và công cụ đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT

- Triển khai thực nghiệm sư phạm nhằm bước đầu khẳng định tính khả thi, độ tin cậy của chuẩn đánh giá và công cụ đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT mà luận

án đề xuất

4 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ giới hạn trong phạm vi xây dựng công cụ để ĐG NLST trong viết bài văn nghị

luận của HS THPT, đáp ứng mục tiêu ĐG NLST của CT Ngữ văn 2018; chủ yếu tập trung vào câu hỏi mở, là công cụ phù hợp nhất trong việc ĐGNLST của HS; nội dung thực nghiệm tiến hành ở khối 10 và 11

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài luận án, NCS sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu sau: Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận, Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn, Phương pháp thử nghiệm sư phạm và một số phương pháp khác

6 Giả thuyết khoa học

Tạo lập văn bản nghị luận trong nhà trường phổ thông là quá trình người học thể hiện ý kiến, quan điểm của cá nhân về một vấn đề trong đời sống hoặc trong tác phẩm văn học

Quá trình này thể hiện rõ nét dấu ấn sáng tạo của mỗi cá nhân Do vậy, nếu xây dựng được chuẩn đánh giá và sử dụng tốt công cụ đánh giá là hệ thống câu hỏi mở thì sẽ khuyến khích

và tạo cơ hội giúp HS thể hiện được NLST trong quá trình tạo lập văn bản nghị luận, đồng thời thực hiện được vai trò và chức năng của hoạt động ĐG NL của HS, trong đó có NLST

7 Những đóng góp mới của luận án

- Về lí luận: Luận án hệ thống hóa các thành tựu nghiên cứu về đánh giá NLST trong tạo lập

VBNL theo định hướng phát triển năng lực; trình bày quan niệm về NLST trong tạo lập VBNL; xác định các thành tố và biểu hiện của NLST trong tạo lập VBNL Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần bổ sung cho những lý luận về NLST, đánh giá NLST nói chung

và đánh giá NNLST trong tạo lập VBNL trong nhà trường phổ thông

- Về thực tiễn: Luận án đã đề xuất chuẩn đánh giá NLST trong tạo lập VBNL và thiết kế câu

hỏi mở nhằm đánh giá NLST trong tạo lập VBNL được sử dụng trong hai hình thức đánh giá thường xuyên và đánh giá định kì, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển phẩm chất và NL

người học theo yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018

8 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần phần mở đầu và kết luận, luận án có cấu trúc 3 chương:

Chương 1: Cơ sở khoa học của việc đánh giá năng lực sáng tạo trong tạo lập văn

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC SÁNG TẠO

TRONG TẠO LẬP VĂN BẢN NGHỊ LUẬN CỦA HỌC SINH

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Những nghiên cứu về năng lực sáng tạo

Qua việc tìm hiểu một số công trình nghiên cứu của các tác giả ở nước ngoài như J.P Guiford, Holland (1959), Blom, Getzels, L.X.Vưgotxki, M.N.Sacdacôp, G Pôlia, E.P.Torrance, May (1961), Mackinnon D.W, Yahamoto (1963), E.P Torrance (1965), Barron, Blom, Getzels, Helmholtz, và một số tác giả của Liên Xô (cũ) như A.N Luck, V.N Puskin, B.M Kedrôp, M.G Larôsepxki, G.S Klostul và N.A Mensinxkaia, X.L.Rubinxtein, X.L.Vưgôxki, N.G Alexayep, Ia Derner, E.M Maiarxki,… và ở Việt Nam như Phan Dũng (1992) ; Phạm Văn Hoàn(1967); Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Văn Lê, Châu An, (2004), Lê Hải Yến (2008), Nguyễn Trọng Hoàn (2016); Nguyễn Bá Kim, Vũ Dương Thụy, Nguyễn Kế Hào, Vũ Quốc Chung, Trần Hiệp, Đỗ Long, Tôn Thân, Trần Luận, Nguyễn Huy Tú, Đức Uy Trần Tuấn Lộ, Huỳnh Văn Sơn (2009), Trần Việt Dũng (2013), Trần Thị Bích Liễu (2013), Phạm Thị Bích Đào (2014), Hoàng Hòa Bình (1997), Nguyễn Thị Hồng Vân (2017), có thể thấy các vấn đề về NLST được nghiên cứu chủ yếu

ở khía cạnh tâm lý học là TDST và được chủ yếu nghiên cứu lồng ghép với các vấn đề khác,

trong nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau Vẫn thiếu những vận dụng vào từng lĩnh vực cụ thể, chưa đi vào việc nghiên cứu cấu trúc, bản chất, đặc trưng, cơ chế hoạt động của tư duy sáng tạo Những nghiên cứu về NLST trong môn học Ngữ văn là những gợi mở cần thiết để tác giả có thể tiếp tục đi sâu nghiên cứu về NLST trong từng mạch nội dung cụ thể của môn học

1.1.2 Những nghiên cứu về đánh giá năng lực sáng tạo trong tạo lập văn bản

Liên quan đến vấn đề này, chúng tôi tiến hành nghiên cứu một số tài liệu của một số tác giả: Katie Larsen MacClarty và Matthew N.Gaertner (2015), Barbara E.Walvoord, Melanie Williams, Nguyễn Thị Lan Phương (2016), Đỗ Ngọc Thống (2013), Phạm Thị Thu Hương (2013) Trần Thị Hiền Lương (2013) Nguyễn Thị Hạnh (2013), Nguyễn Thị Hồng Vân (2013), Nguyễn Thu Hạnh và Nguyễn Thị Châm (2013), Phùng Thị Vân Anh, Trần Văn Vụ, Bùi Đình Hà, Phạm Gia Mạnh, Đặng Thị Mây, Nguyễn Thị Ánh Nguyệt, Nguyễn Trí,… .,…

Những nghiên cứu của các tác giả trên đã cho chúng tôi những quan niệm và định hướng quan trọng để tiếp tục tìm hiểu về các vấn đề đặt ra của đề tài luận án Đặc biệt các

đề xuất của tác giá Nguyễn Thị Hạnh và Trần Thị Hiền Lương về việc đánh giá năng lực viết và sử dụng câu hỏi mở trong đánh giá năng lực viết là những gợi mở cần thiết để vận dụng vào việc đánh giá năng lực tạo lập văn bản của HS ở cấp học cao hơn, đồng thời cũng cho thấy cần tiếp tục tìm hiểu về câu hỏi mở - một công cụ hữu hiệu trong đánh giá NLST của HS đã được nhắc đến nhiều trong thời gian qua Tuy nhiên, hiện nay chưa có công trình nghiên cứu nào đưa ra một quan niệm đầy đủ về việc gắn kết giữa công cụ đánh giá là câu hỏi mở/đề mở với mục tiêu đánh giá năng lực sáng tạo của HS trong tạo lập văn bản, từ đó đưa ra chuẩn đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT trong môn Ngữ văn

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Quan niệm về năng lực sáng tạo và năng lực sáng tạo trong tạo lập văn bản nghị luận

1.2.1.1 Sáng tạo

Qua việc tìm hiểu các quan niệm của một số tác giả nước ngoài và trong nước, trong

khuôn khổ của luận án, chúng tôi quan niệm: Sáng tạo là hoạt động của cá nhân để tạo ra

cái mới, độc đáo, có giá trị và có ý nghĩa hoặc những cách giải quyết, đề xuất mới Kết quả

của quá trình sáng tạo là một sản phẩm do một cá nhân hay một nhóm tạo ra, mang những dấu ấn cá nhân của người sáng tạo, có giá trị và được thừa nhận

1.2.1.2 Năng lực

Trong khuôn khổ luận án, chúng tôi lựa chọn cách tiếp cận năng lực của CT Giáo dục

phổ thông tổng thể (2018) Quan niệm này thống nhất với những nhìn nhận về năng lực của

các tác giả, các nhà nghiên cứu, các tổ chức quốc tế ở việc xác định 3 vấn đề sau: 1/năng lực

là thuộc tính của cá nhân; 2/năng lực có được nhờ sự huy động, tổng hòa của các yếu tố kiến

thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác để giải quyết hiệu quả một loại hoạt động nhất định; 3/năng lực được thể hiện qua hoạt động trong điều kiện, bối cảnh cụ thể

1.2.1.3 Năng lực sáng tạo

Từ các quan điểm, định nghĩa trong và ngoài nước, có thể khái quát về năng lực sáng

tạo như sau: đó là là khả năng của một cá nhân hoặc tập thể, thể hiện trong quá trình suy

nghĩ, tìm tòi để phát hiện, đề xuất các ý tưởng mới, nhìn nhận vấn đề theo cách mới, phát hiện cái mới trong cái cũ, để tạo ra các sản phẩm mới

Căn cứ các nghiên cứu về cấu trúc của NLST và đề xuất biểu hiện NLST nêu trên, có thể khái quát các thành tố của NLST như sau:

 Đề xuất ý tưởng mới

 Hình thành và triển khai ý tưởng mới

 Đưa ra giải pháp mới và vận dụng vào thực tiễn

 Sáng tạo sản phẩm mới

1.2.1.4 Năng lực sáng tạo trong tạo lập văn bản nghị luận của HS THPT

a) Văn bản nghị luận

Từ các định nghĩa cho thấy văn nghị luận là kiểu văn bản người viết, người nói đưa

ra các lý lẽ kết hợp với dẫn chứng nhằm thuyết phục người đọc, người nghe đồng tình với

quan điểm của mình về một vấn đề nào đó

Một văn bản nghị luận được tạo lập bao giờ cũng dựa trên một yêu cầu xác định (được gọi là đề bài hay đề văn) Mọi yêu cầu của bài văn nghị luận đều phải xoay quanh yêu cầu của đề bài Đây cũng là căn cứ để xác định các yêu cầu, tiêu chí đánh giá bài văn nghị luận của HS

b) Năng lực sáng tạo trong tạo lập văn bản nghị luận của HS THPT

Chúng tôi quan niệm năng lực sáng tạo của HS trong tạo lập lập văn bản nghị luận được biểu hiện theo những yêu cầu cụ thể sau đây:

Nhuần nhuyễn, linh hoạt

về mạch ý

(4) Đề xuất được các giải pháp triển khai ý tưởng (hệ thống

ý, lý lẽ) (5) Đưa được dẫn chứng mới, tạo bất ngờ, thú vị (6) Kết nối lý lẽ và dẫn chứng nhuẫn nhuyễn, tạo bước đi mạch lạc, linh hoạt cho bài viết

Góc nhìn riêng, đa chiều (7) Tiếp cận vấn đề từ nhiều góc nhìn

(8) Có tư duy phản biện, đối sánh, lật đi lật lại vấn đề

Diễn đạt linh hoạt, có ấn

dung (viết thư, làm thơ, kịch,…) (12) Kết hợp một số hình thức biểu đạt (kênh chữ, kênh hình)

Sơ đồ cấu trúc NLST của HS trong tạo lập VBNL được trình bày như sau:

Từ sơ đồ cấu trúc trên, chúng tôi xác định và mô tả các mức độ biểu hiện NLST trong tạo lập VBNL của HS theo bảng sau:

NL sáng tạo Trong tạo lập VBNL

Đề xuất ý tưởng Thực hiện giải pháp Trình bày sản phẩm

Đề xuất hệ thống lý lẽ

Tìm kiếm dẫn chứng

Tổ chức mạch ý nhuần nhuyễn

Tiếp cận vấn đề đa chiều

Sử dụng từ, câu, đoạn linh

hoạt

Có giọng điệu riêng

Sử dụng hình thức biểu đạt độc đáo

vấn đề; có khả năng suy nghĩ độc lập để điều chỉnh, thay đổi phương án triển khai vấn đề; sẵn sàng xem xét, đánh giá lại vấn đề

Việc xác định biểu hiện NLST trong tạo lập VBNL của HS theo các mức độ trên đây

là căn cứ để tìm hiểu và đề xuất các nội dung liên quan đến đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS được trình bày sau đây

1.2.2 Đánh giá năng lực sáng tạo trong tạo lập VBNL của HS THPT

1.2.2.1 Đánh giá

Qua việc phân tích các khái niệm, chúng tôi thấy đánh giá vừa là hoạt động của GV,

vừa là hoạt động của HS Vì vậy, “đánh giá HS là quá trình thu thập thông tin; phân tích,

xử lý và giải thích thực trạng việc học của HS; xác định nguyên nhân, đưa ra những biện pháp cải thiện việc dạy và việc học để HS dần tiến bộ theo hướng mục tiêu GD”

Như vậy có thể thấy đánh giá là quá trình gồm 4 công đoạn cơ bản:

(1) Thu thập thông tin

(2) Xử lý và phân tích thông tin cần

(3) Giải thích hiện trạng, khả năng hay nguyên nhân của chất lượng giáo dục

(4) Đưa ra hoạt động cải thiện thực trạng để nâng cao chất lượng dạy học

1.2.2.2 Đánh giá năng lực

a) Khái niệm

Trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu của các tác giả đi trước, chúng tôi đưa ra quan

niệm về đánh giá năng lực:“Đánh giá năng lực người học là quá trình thu thập, phân tích,

xử lý và giải thích chứng cứ về sự phát triển năng lực của người học; xác định nguyên nhân, đưa ra những biện pháo cải thiện việc dạy và việc học dựa trên chuẩn thực hiện

Đánh giá năng lực không chỉ ĐG cái mà HS “biết” mà cần ĐG những gì HS “làm”; quan tâm nhiều hơn đến sự tiến bộ và mức độ năng lực của mỗi cá nhân được bộc lộ trong quá trình học tập, qua đó có sự điều chỉnh nội dung và phương pháp dạy học phù hợp Đánh giá dựa theo năng lực lấy kết quả đầu ra và các phương diện biểu hiện năng lực của người học làm căn cứ, chú ý đến các nội dung đánh giá mang tính tổng hợp, gắn với việc giải quyết các tình huống thực tiễn

b) Hình thức đánh giá năng lực

Xét theo tính liên tục và thời điểm đánh giá thì có hai hình thức đánh giá: đánh giá thường xuyên/đánh giá quá trình và đánh giá định kỳ/đánh giá tổng kết

*Đánh giá thường xuyên/đánh giá quá trình: là đánh giá chất lượng thành tích của

HS trong tiến trình học tập đó GV có thể kịp thời nhận được các tin tức phản hồi, kịp thời điều tiết kiểm soát nhằm thu gọn khoảng cách giữa quá trình dạy học và mục tiêu dạy học

Đồng thời qua đó kịp thời cải tiến phương pháp dạy của thầy và phương pháp học của trò

*Đánh giá định kỳ/đánh giá tổng kết: Đánh giá định kỳ được thực hiện sau khi học

xong một chương, một phần của CT hoặc sau một học kì Bài kiểm tra tổng kết nhằm đánh giá năng lực học tập tổng hợp, khả năng khái quát, hệ thống hoá kiến thức, năng lực trình bày diễn đạt một cách bài bản, rõ ràng, trong sáng Kết quả đánh giá định kỳ giúp GV và HS nhìn lại kết quả dạy và học sau những kì hạn nhất định, đánh giá trình độ HS nắm bắt một khối lượng kiến thức, kĩ năng tương đối hệ thống, củng cố mở rộng những điều đã học, đặt

cơ sở tiếp tục sang những phần học mới

c) Công cụ đánh giá năng lực

Một số công cụ ĐG thường dùng là: Đề KT viết; Phiếu quan sát; Các loại phiếu hỏi, phiếu học tập

Trong các công cụ đánh giá hiện nay, câu hỏi mở/đề mở được coi là công cụ được sử dụng có hiệu quả trong đánh giá bài viết luận của học sinh

d) Chuẩn đánh giá năng lực

Khi thực hiện quy trình ĐG NL, một trong những khâu quan trọng nhất là xây dựng chuẩn ĐG Chuẩn đánh giá năng lực là những mô tả, hình ảnh, hoặc cả hai về con đường phát triển năng lực theo trong suốt quá trình giáo dục (theo thời gian) Đánh giá một năng lực bất kỳ nào ở người học cũng cần phải giải thích kết quả theo chuẩn ĐG năng lực đó, hay thang ĐG năng lực – là mô tả các mức độ khác nhau về sự phát triển năng lực theo các tiêu chí đã xác định Thang đánh giá năng lực cần mô tả được sự phát triển thành tích và khả năng của học sinh, theo các mức độ từ thấp đến cao, tương ứng với từng lĩnh vực và từng giai đoạn học tập Chuẩn đánh giá NLST là sơ sở để thiết kế rubric đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT

1.2.2.3. Đánh giá năng lực sáng tạo trong tạo lập văn bản nghị luận của HSTHPT

a) Khung đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT

Một số nhà nghiên cứu về đánh giá đã xây dựng các rubric để xác định các tiêu chí

và khung đánh giá năng lực sáng tạo nói chung và khung đánh giá năng lực sáng tạo cho bài viết của học sinh với những mô tả và ví dụ cụ thể Những cách xác định tiêu chí, biểu hiện, mức độ trong khung đánh giá năng lực sáng tạo nói chung và năng lực sáng tạo trong tạo lập văn bản của HS nói riêng là cơ sở để luận án có thể đề xuất được khung đánh giá năng lực sáng tạo của HS THPT trong tạo lập văn bản nghị luận Đây là nội dung sẽ được trình bày trong chương tiếp theo của luận án

b) Công cụ đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT

Dựa vào các tiêu chí và biểu hiện của NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT và tiêu chí, biểu hiện, mức độ của khung đánh giá NLST, luận án lựa chọn và đề xuất công cụ đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT là câu hỏi mở/đề mở

- Khái niệm câu hỏi mở/đề mở: Câu hỏi mở không phải là dạng câu hỏi đòi hỏi duy nhất

một câu trả lời đúng Nó cũng không phải là dạng câu hỏi có thể chấp nhận bất kì một câu trả lời nào Ngược lại, các câu hỏi mở sẽ giải quyết các khái niệm, quy trình và kĩ năng

chính vượt ra ngoài những hướng dẫn cụ thể để xác định nội dung quan trọng

- Các dạng câu hỏi mở/đề mở: Đề bài chỉ cho chủ đề, HS tự lựa chọn nhan đề, cách thức làm bài, trình tự triển khai các luận điểm và các thao tác lập luận; Đề bài chỉ cung cấp thông

tin/ ngữ liệu, HS tự lựa chọn vấn đề để triển khai thành một bài luận; Đề cho HS điền vào chỗ trống

- Câu hỏi mở/đề mở và mục tiêu đánh giá năng lực sáng tạo trong tạo lập văn bản nghị luận

của HS THPT: Chúng tôi quan niệm, văn bản nghị luận do HS tạo lập là sản phẩm của cá

nhân HS nên các biểu hiện của NLST xuyên thấm trong toàn bộ bài làm của HS, có mối quan hệ với nhiều NL khác Khi GV đánh giá kết quả học tập (KQHT) môn Ngữ văn của

HS bằng Rubric chính là việc họ thiết kế một bảng hệ thống những yêu cầu cần đạt (về nội dung kiến thức thể hiện trong bài viết, kĩ năng tạo lập bài viết, tính sáng tạo thể hiện trong bài viết) với các tiêu chí khác nhau ở từng mức độ căn cứ vào mục tiêu mà GV đặt ra

Theo cách trình bày về cấu trúc NLST của HS trong tạo lập VBNL và cách sử dụng câu hỏi mở/đề mở, chúng ta có thể sử dụng câu hỏi mở trong đánh giá thường xuyên để phát triển các thành tố của NLST Đề mở thường được sử dụng trong đánh giá định kì, nhằm đánh giá năng lực sáng tạo của HS trong tạo lập văn bản nghị luận qua một giai đoạn học tập

- Đặc điểm phát triển của HS THPT với việc đánh giá năng lực sáng tạo

Qua nghiên cứu một số tài liệu chúng tôi rút ra một số đặc điểm phát triển của HS THPT có liên quan đến việc sử dụng câu hỏi mở trong đánh giá NLST Đó là: Tính độc lập chủ động sáng tạo trong nhận thức; Năng lực nhận thức phát triển ở mức độ cao và đa dạng;

Khả năng trí nhớ đạt đỉnh cao, trí nhớ chủ định, ghi nhớ ý nghĩa, lôgic phát triển mạnh và chiếm ưu thế; Phát triển nhanh về tính sáng tạo và phân tích Bên cạnh đó, học sinh ở lứa

tuổi THPT có sự phát triển về cảm xúc, trí tưởng tượng, hứng thú, giúp các em có thể tiếp nhận và trải nghiệm những hình ảnh, nhân vật, câu chuyện trong tác phẩm văn chương và cuộc sống, và tái hiện được theo cách riêng của mình Câu hỏi mở trong đánh giá vì thế có thể kích thích được hứng thú, khơi gợi cảm xúc và tư duy sáng tạo của HS Đây là một căn

cứ để chúng tôi đánh giá NLST trong tạo lập VBNL của HS THPT

1.3 Cơ sở thực tiễn

1.3.1 Thực trạng nhận thức và tổ chức đánh giá năng lực sáng tạo trong tạo lập văn bản của giáo viên Ngữ văn THPT

 Nhận thức của GV về biểu hiện của NLST và các biểu hiện của NLST trong tạo

lập văn bản nghị luận: Nội dung này được phân tích dưa trên 14 biểu hiện của NLST và

10 biểu hiện của NLST trong tạo lập VBNL Kết quả thu được: đa số GV đều chỉ ra được

các biểu hiện của NLST và biểu hiện của NLST trong tạo lập VBNL

 Nhận thức của GV về đánh giá năng lực của HS và đánh giá NLST trong tạo lập

VBNL của HS THPT: Chúng tôi đưa ra 8 biểu hiện của đánh giá NL và GV tự đánh giá

mức độ nhận thức đạt được của mình về các vấn đề liên quan đến đánh giá năng lực học sinh GV tự đánh giá mình đạt mức độ cao ở mặt nhận thức và hiểu về đánh giá NL còn việc vận dụng các tri thức để là thực hành đổi mới đánh giá NL thì GV chưa tự tin đánh giá mình

đạt ở mức cao

 Công cụ đánh giá: Chúng tôi đưa ra 5 công cụ để hỏi GV về việc sử dụng công cụ

để đánh giá NLST trong tạo lập văn bản nghị luận thì 100% GV cho rằng công cụ đánh giá được NLST trong tạo lập VBNL là đề mở Tuy nhiên trong thực tế GV chưa sử dụng nhiều

đề mở trong đánh giá NLST của HS vì còn nhiều khó khăn khi xây dựng hướng dẫn chấm,

đảm bảo thi cử,

 Những yếu tố thuận lợi, khó khăn đối với nhà trường khi thực hiện đánh giá

NLST trong tạo lập VBNL của HS: Yếu tố thuận lợi nhất khi thực hiện đánh giá NLST

trong tạo lập VBNL của HS THPT là GV luôn coi trọng đánh giá theo định hướng phát triển

NL người học (79,2%); yếu tố khó khăn nhất là GV chưa có kinh nghiệm về đánh giá theo

định hướng phát triển NL người học (87,5%) Kết quả này cũng tương đồng với thực trạng

tự đánh giá mức độ đạt được của GV về các vấn đề liên quan đến năng lực Nhận thức của

GV về đánh giá năng lực đều ở mức cao nhưng khi vận dụng thực hành thì gặp khó khăn do

chưa có nhiều kinh nghiệm trong đánh giá NLST

1.3.2 Thực trạng nhận thức của HS và thực hiện các yêu cầu đánh giá NLST trong tạo lập VBNL qua đề mở của HS THPT

 Nhận thức của HS về NLST và các biểu hiện của NLST trong tạo lập VBNL:

Với HS, chúng tôi không hỏi trực tiếp về NLST mà qua một số dấu hiệu Qua khảo sát cho thấy đa số các em HS vẫn còn rất rụt rè khi thể hiện ý tưởng, quan điểm của riêng cá nhân mình mà vẫn là thụ động làm theo yêu cầu của các thầy cô Không dám đưa ra những ý

tưởng mới, khám phá mới vì còn sợ Bên cạnh đó Thầy cô cũng rất hiếm khi động viên,

khuyến khích em khi em đưa ra những cách giải quyết mới, ý tưởng mới lạ

 Một số biểu hiện của NLST và các biểu hiện của NLST trong tạo lập VBNL của

HS qua đề mở: Với nội dung này, kết quả thu được tương đồng như câu trả lời của GV

rằng sử dụng đề mở giúp HS thể hiện sự sáng tạo của mình nhất HS cũng có nhận thức cao

về những biểu hiện của NLST trong tạo lập văn bản nghị luận

1.3.3 Một số đề kiểm tra/đề thi môn Ngữ văn cấp THPT của Việt Nam và môn học tương đương ở một số nước và tổ chức quốc tế

1.3.3.1 Về đề kiểm tra/đề thi môn Ngữ văn của Việt Nam và những định hướng đổi mới ra đề kiểm tra/đề thi môn Ngữ văn trong CTGDPT mới

Ở nội dung này, chúng tôi tiến hành khảo sát một số đề thi dành cho HS trong các kì thi tốt nghiệp, thi chọn học sinh giỏi các cấp… những năm gần đây có thể thấy sự chuyển biến tích cực trong cả hai dạng đề mở NLXH và NLVH trong môn Ngữ văn Một số năm gần đây, so với các đề kiểm tra/đề thi của một số nước, việc đổi mới ra đề theo hướng mở những năm qua đã có một số nét tương đồng (cả đề nghị luận VH và NLXH) khi đã khơi gợi được cảm hứng và suy nghĩ của người viết Tuy nhiên, đề thi NLVH của VN vẫn bị bó hẹp ở những tác phẩm HS đã được học, cách ra đề vẫn dựa trên một số thao tác nghị luận đã học nên dễ dẫn tới việc “học tủ”; đề NLXH vẫn thiên về nghị luận về tư tưởng đạo lý là chủ yếu

Chương trình GDPT 2018 môn Ngữ văn đã có những quan điểm khá táo bạo về đổi mới đánh giá, khi yêu cầu các đề kiểm tra/đề thi không dựa vào một ngữ liệu đã học mà căn

cứ vào yêu cầu cần đạt và mục tiêu phát triển năng lực để đánh giá được phẩm chất và năng lực của người học

1.3.3.2 Một số đề kiểm tra/đề thi môn Ngữ văn cấp hoặc môn học tương đương ở một số nước

và tổ chức quốc tế

Nội dung này chúng tôi đã sưu tầm một số đề nghị luận văn học và đề nghị luận xã hội của tổ chức IB, của bang Califonia (Hoa Kỳ) và Một số đề thi của tỉnh Giang Tô, Trung Quốc trong 10 năm để thấy những nét tương đồng và khác biệt với các đề thi/đề kiểm tra môn học này của Việt Nam Qua đó để thấy, việc ra đề mở trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập môn Ngữ văn đã không còn xa lạ với các nước trên thế giới và ở Việt Nam Những đề văn hay giống như một loại dây dẫn để truyền cảm hứng sáng tạo vào mỗi trang viết của

HS, giúp cho bài làm của các em trở nên tự nhiên, chân thực mà cũng đầy ắp cảm xúc, suy

tư Đề mở, được thiết kế khoa học, phù hợp sẽ khơi mở và đánh thức trong mỗi HS những vỉa tầng của các NL tiềm ẩn, giúp các em sáng tạo và thăng hoa