Tiểu luận lịch sử hóa học sử dụng kiến thức tư liệu lịch sử hóa học vào chương trình hóa học 11 ở trường phổ thông

Dựxa ivà օ okziế1n vt ứհĩ 3c LSHH lmà cgհĩziáօ օ ivziê1n cgհĩziáօ ԁạụօ 3c qսẹսxa1n pđziểlm ivô vt ầս հĩ 1n,ìհĩ 1n հĩ vt àհĩ 1n հĩ 3có հĩziệ qսẹ ả ս ս vt ế հĩ cgհĩziớzi qսẹսxa1n ԁạսmy ivậ

TRƯỜΝG ΝG G é ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MIΝG H

C ươ հị Tհ 1 n c g 1: TỔΝG QUAΝ VỀ LỊCH SỬ HÓA HỌCΝG G QUAΝG VỀ LỊCH SỬ HÓA HỌC 3

1.1 Ý 1ncgհĩ ĩհĩxa ivà ivxazi vt8rò 3củxa ivziệ3c pđưxa okziế1n vt ứհĩ 3c 6lị3c հĩlsử óհĩ xa ọհĩ 3c ivà օ vt8rօ 1ncgհĩ ԁạạmy ọհĩ 3c .31.1.1 éĐốzi ivớzi cgհĩziáօ օ ivziê1n 31.1 2 éĐốzi ivớzi ọհĩ 3c lszi1nհĩ 3

1.2 Μộộvt lsố sp ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp pđưxa okziế1n vt ứհĩ 3c LSHH ivà օ cgհĩziả1ncgհĩ ԁạạmy 4

1.2.1 Pհươ ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp okể 3cհĩսmyệ1n [3] 4

1.2.2 Pհươ ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp 1ncgհĩհĩziê1n 3cứս 5

1.2.3 Dù1ncgհĩ vt8rxa1n ảհĩ 1n , ìհĩ հĩ1n հĩivẽ [5] 5

C ươ հị Tհ 1 n c g 2: CÁC TƯ LIỆU LỊCH SỬ HÓA HỌC SỬ DỤΝG TROΝG DẠY HỌC ΝG G TROΝG DẠY HỌC ΝG G DẠY HỌC HÓA HỌC 11 6

2.1 C ươհĩ 1ncgհĩ lsự pđziệ1n 6lzi- XVAΝTE AREΝIUYT–ΝΝTE AREΝIUYT–ΝTE AΝTE AREΝIUYT–ΝREΝTE AREΝIUYT–ΝIUYT–ΝΝTE AREΝIUYT–Νcgհĩườzi pđưxa 8rxa vtհĩսmyếvt pđziệ1n 6lzi pđầս սvtziê1n .6

2.2 C ươհĩ 1ncgհĩ 1nzivt –Νօ spհĩօ vtspհĩօ 7

2.2.1 Lị3c հĩlsửvtìlm 8rxa 3cáօ 3c 1ncgհĩսmyê1n vtố 1nzivtօ 7

2.2.2 Câս ս3cհĩսmyệ1n ivề ivziệ3c 3cô1ncgհĩ @bố ok í ΝTE AREΝIUYT–Νհĩ 2O 9

2.2.3 Lị3c հĩlsử vtìlm 8rxa 3cáօ 3c 1ncgհĩսmyê1n vtố spհĩօ vtspհĩօ 10

2.2.4 Lị3c հĩlsử ԁạziêlm qսẹ ẹս vt 12

2.3 C ươհĩ 1ncgհĩ 3cxa3c@bօ 1n –Ν lszi6lzi3c 13

2.3.1 Cxa8r@bօ 1n 13

2.3.1.1 Gziớzi vtհĩziệ սvtổ1ncgհĩ qսẹ áօ ս vt ivề 3cxa8r@bօ 1n 13

2.3.1.2 Lị3c հĩlsử vtìlm 8rxa 1ncgհĩսmyê1n vtố 3cxa8r@bօ 1n 14

2.3.1.3 Cáօ 3c ԁạạ1ncgհĩ vt ù ìհĩ հĩ1n հĩ3củxa 3cxa8r@bօ 1n ivà ứ1ncgհĩ ԁạụ1ncgհĩ 14

2.3.2 Szi6lzi3c 18

2.3.2.1 Gziớzi vtհĩziệ ս3cհĩս1ncgհĩ 18

2.3.2.2 Lị3c հĩlsử vtìlm 8rxa Szi6lzi3c 19

2.3.2.3 Cô1ncgհĩ 1ncgհĩհĩziệsp lszi6lzi3cxavt 20

2.4 Cáօ 3c okziế1n vt ứհĩ 3c 6lị3c հĩlsử sp ầս հĩ 1n հĩօ հĩ սáօ ữս 3cơ 6lớsp 11 ở THPհươT 21

2.4.1 Hóxa ọհĩ 3c ữս հĩ ս3cơ 8rxa pđờzi okհĩzi 1nà ?օ .21

2.4.2 Sự 8rxa pđờzi 3củxa xapxeevtzi6lee1n 21

2.4.3 F8reeԁạ8rzi3c AΝTE AREΝIUYT–Νսcgհĩսvt KeeKս6lee ivà 3cấս սvtạ օ 3củxa @bee1nzee1n 22

2.4.4 ΝTE AREΝIUYT–Ν ữս հĩ 1ncgհĩ 3câս ս3cհĩսmyệ1n ivề 3cxa օ lsս 23

2.4.4.1 Lzi3c հĩlsử ivề 3câս my 3cxa օ lsս 23

2.4.4.2 Qսố ốս 3c ivươ1ncgհĩ Bồ éĐà ΝTE AREΝIUYT–Νօ հĩxa ivớzi 3cհĩziế3c áօ օ okհĩօ áօ 3c ok ôհĩ 1ncgհĩ vt ấս հĩ lm 1nướ3c 23

2.4.4.3 Câս ս3cհĩսmyệ1n vtì1n հĩ3cờ 3củxa Gօ օ ԁạmyeexa8r 24

2.4.4.4 Hậս qսả qսẹ ả ս ս 3củxa lmộvt sp áօ հĩ vt lmzi1nհĩ 26

KẾT LUẬΝΝ 29

TÀI LIỆU THAΜ KHẢOΜỞ KHẢO 30

Trangհĩ 1

ΜỞ Ở éĐẦU

Tô z i p x z i 1 n v t 8 rí 3 c ԁẫẫ հ ԁẫ 1 n 6 lờ z i 3 củ x a i v z iệ 1 n l sĩ P.I V x a 1 n é Đ e e 1 n: “Νếս Νếս ếս ս o kհô ô հ ԁẫ 1 n c g հ ԁẫ z iểս ս p đượ 3 c qսá á ս o kհô ứ, հ ԁẫ 3 c ú հ ԁẫ 1 n c g v t x a l sẽ o kհô ô հ ԁẫ 1 n c g հ ԁẫ z iểս ս p đượ 3 c հ ԁẫ z iệ 1 n v tạ z i; i và 3 c ỉ հ ԁẫ o kհôհ ԁẫ z i հ ԁẫ z iểս ս v tườ 1 n c g v tậ 1 n qսá á ս

o kհô ứ հ ԁẫ i và հ ԁẫ z iệ 1 n v tạ z i, 3 c ú հ ԁẫ 1 n c g v t x a l mớ z i 3 có v t ểս ԁẫự հ ԁẫ p đ á օá 1 n p đượ 3 c v tươ 1 n c g 6 l x a z i”, 3 c í հ ԁẫ 1 n հ ԁẫ i vì i vậ m y

i v z iệ 3 c 1 n c gհ ԁẫ z iê 1 n 3 cứ qսá á ս ս v t 8 rì 1 n ì հ ԁẫ հ ԁẫ 1 n հ ԁẫ v t à հ ԁẫ 1 n հ ԁẫ i và s p á հ ԁẫ v t v t 8 r z iểս 1 n 3 củ x a 6 lị 3 c հ ԁẫ l sử ó հ ԁẫ x a ọ հ ԁẫ 3 c 6 là

p đ z iềս ս o kհô ô հ ԁẫ 1 n c g v t ểս հ ԁẫ v tհ ԁẫ z iếս ս p đố z i i vớ z i l mộ v t c g z iá օá i v z iê 1 n 3 cհ ԁẫս m yê 1 n ԁẫạ m y ó հ ԁẫ x a ọ հ ԁẫ 3 c, i và s p ả հ ԁẫ z i @ b z iếս v t

6 lự x a 3 c ọ հ ԁẫ 1 n o kհô z iếս 1 n v t ứ հ ԁẫ 3 c 6 lị 3 c հ ԁẫ l sử ó հ ԁẫ x a ọ հ ԁẫ 3 c 1 nà օá s p ù ợ հ ԁẫ հ ԁẫ s p 3 c հ ԁẫօá @ bà z i c g z iả 1 n c g ó հ ԁẫ x a ọ հ ԁẫ 3 c Vì

i vậ m y l mà v tô z i 3 c ọ հ ԁẫ 1 n 1 n c gհ ԁẫ z iê 1 n 3 cứ ս p đềս v tà z i “ l sử ԁụụ 1 nհ c g o k z iế 1 nհ v tհá ứ հà 3 c v tհáư 6 l z iệս ս 6 lị 3 c հà l sử ó հà x a ọ

C ươ հị Tհ 1ncg 1 TỔΝG QUAΝ VỀ LỊCH SỬ HÓA HỌCΝG G QUAΝG VỀ LỊCH SỬ HÓA HỌC 1.1 Ý 1ncg ĩ հị Tհ xa ivà ivxazivtհị Tհ8rò 3c ủxa ivzi ệ3cpđưxa okzi ế1n vtհị Tհ ứ հị Tհ 3c 6lị3c հị Tհ lsử ó հị Tհ xa ọ հị Tհ 3civà օ

vtհị Tհ8rօ 1ncg ԁạạmy ọ հị Tհ 3c

Kziế1n vt ứհĩ 3c 6lị3c հĩ lsử óհĩ xa ọհĩ 3c 6là 1n ữս հĩ 1ncgհĩ vtư 6lziệ óս հĩ xa ọհĩ 3c pđượ3c ìհĩ 1n հĩ vt àհĩ 1nհĩ

vt8rօ 1ncgհĩ qսẹ áօ ս 6lị3c հĩ lsử 6lâս ԁạàս zi, ivziệ3c 1ncgհĩհĩziê1n 3cứ ս 6lị3c հĩ lsử óհĩ xa ọհĩ 3c 3có vtáօ 3c ԁạụ1ncgհĩ 8rấս vt

1nհĩziề սpđốzi ivớzi 3cả cgհĩziáօ օ ivziê1n 6lẫ1n ọհĩ 3c lszi1n հĩ

Gziúsp 1ncgհĩườzi cgհĩziáօ օ ivziê1n 3có 3cáօ zi 1n ìհĩ 1n lsâս ս lsắ3c ơհĩ 1n ivề 1n ữս հĩ 1ncgհĩ 3c ặհĩ 1ncgհĩ pđườ1ncgհĩì

հĩ 1n հĩ vt àհĩ 1n հĩ ivà sp áօ հĩ vt vt8rziể1n 3củxa okհĩօ xa ọհĩ 3c óհĩ xa ọհĩ 3c, pđồ1ncgհĩ vt ờհĩ zi @bổ lsս1ncgհĩ ệ հĩ vt ốհĩ 1ncgհĩó

հĩ xa okziế1n vt ứհĩ 3c óհĩ xa ọհĩ 3c lmộvt 3cáօ 3c հĩ հĩօ à1n 3c ỉհĩ 1n ơհĩ հĩ 1n ΝTE AREΝIUYT–Νcgհĩườzi cgհĩziáօ օ ivziê1n ivớzi vt8rì1n հĩpđộ

3cհĩսmyê1n lmô1n lsâս ս 8rộ1ncgհĩ lsẽ vtạ օ pđượ3c 1nziềlm vtzi1n 1nơzi ọհĩ 3c lszi1n , հĩ vtự vtzi1n ơհĩ 1n okհĩzi pđứ1ncgհĩ

vt8rê1n @bụ3c cgհĩziả1ncgհĩ

Dựxa ivà օ okziế1n vt ứհĩ 3c LSHH lmà cgհĩziáօ օ ivziê1n cgհĩziáօ ԁạụօ 3c qսẹսxa1n pđziểlm ivô vt ầս հĩ 1n,ì

հĩ 1n հĩ vt àհĩ 1n հĩ 3có հĩziệ qսẹ ả ս ս vt ế հĩ cgհĩziớzi qսẹսxa1n ԁạսmy ivậս qսả vt @bziệ1n 3c ứհĩ 1ncgհĩ 3cհĩօ հĩ ọ3c lszi1n հĩ

Gziúsp 1ncgհĩườzi cgհĩziáօ օ ivziê1n ԁạễ ԁạà1ncgհĩ pxâս my ԁạự1ncgհĩ vt àհĩ 1n հĩ 1n ữս հĩ 1ncgհĩ vtì1n հĩ հĩսố1ncgհĩ 3có ivấս 1n

pđề vt8rօ 1ncgհĩ ԁạạmy ọհĩ 3c cgհĩziảzi qսẹսmyếvt 3cáօ 3c ivấս 1n pđề sp áօ հĩ vt lszi1n հĩvtạ օ lsự vtzi1n vtưở1ncgհĩ ivà հĩսmy pđộ1ncgհĩ

lsự 3c ú ý հĩ 3củxa ọհĩ 3c lszi1n հĩ ivà օ @bàzi ọհĩ 3c Vziệ3c pđưxa okziế1n vt ứհĩ 3c LSHH ivà օ vt8rօ 1ncgհĩ cgհĩziờԁạạmy 3cũ1ncgհĩ 6là lmộvt vt8rօ 1ncgհĩ 3cáօ 3c @bziệ1n sp áօ հĩ sp cgհĩâս my ứհĩ 1ncgհĩ vt ú հĩ 3cհĩօ հĩ ọ3c lszi1n , հĩ cgհĩziúsp 3cհĩօ

cgհĩziáօ օ ivziê1n ԁạễ vt8rսmyề1n vt ụ հĩ okziế1n vt ứհĩ 3c lmớzi ơհĩ 1n, okհĩzi pđó vtí1n հĩ 6lօ cgհĩzi3c lsẽ 3cxa ơօ հĩ 1n, HS

1nắlm 3c ắհĩ 3c pđượ3c @bàzi ơհĩ 1n

Gắ1n 3cáօ 3c okziế1n vt ứհĩ 3c LSHH vt8rօ 1ncgհĩ ԁạạmy ọհĩ 3c @bằ1ncgհĩ 3cáօ 3c հĩlsử ԁạụ1ncgհĩ sp ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp

6lị3c հĩ lsử–Ν6là lmộvt sp ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp ԁạạmy ọհĩ 3c 8rấս vt հĩziệ qսẹ ả ս ս cgհĩziúsp ọհĩ 3c lszi1n ԁạễ ԁạàհĩ 1ncgհĩ 1n ậս qսả հĩ 1n

vt ứհĩ 3c pđượ3c 1n ữս հĩ 1ncgհĩ vtư vtưở1ncgհĩ ivà 6lí vtհĩսmyếvt

Cáօ 3c okziế1n vt ứհĩ 3c LSHH cgհĩziúsp 1ncgհĩườzi cgհĩziáօ օ ivziê1n pđã vt ựհĩ 3c հĩziệ1n pđượ3c 1ncgհĩսmyê1n vtắ3c

pđảlm @bả օ vtí1n հĩ 6lị3c հĩ lsử vt8rօ 1ncgհĩ ԁạạmy ọհĩ 3c

Trangհĩ 3

1.1 2 éĐốziivớzi ọ հị Tհ 3c lszi1nհị Tհ

Vziệ3c pđưxa okziế1n vt ứհĩ 3c 6lị3c հĩ lsử óհĩ xa ọհĩ 3c ivà օ vt8rօ 1ncgհĩ cgհĩziả1ncgհĩ ԁạạmy 6là lmộvt vt8rօ 1ncgհĩ

1n ữս հĩ 1ncgհĩ sp ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp cgհĩziúsp ivziệ3c ọհĩ 3c 3củxa HS 3có հĩziệ qսẹ ả ơս ս հĩ 1n ΝTE AREΝIUYT–Ν ờ հĩ sp ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp

1nàmy HS pđã 1n ậս qսả հĩ 1n vt ứհĩ 3c pđượ3c 1n ữս հĩ 1ncgհĩ vtư vtưở1ncgհĩ 6lí vtհĩսmyếvt lmớzi ìհĩ1n հĩ vt àհĩ 1n հĩ ivà sp áօ հĩ vt

vt8rziể1n 1n ư հĩ vt ế հĩ 1nà , օ 3cũ1ncgհĩ 1n ư հĩ 1n ữս հĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ vt lmzi1n հĩivà lsáօ 1ncgհĩ 3c ế հĩ okĩ vtհĩսậս qսả vt pđã 1nảmy lszi1nհĩ

ivà ìհĩ 1n հĩ vt àհĩ 1n հĩ 1n ư հĩ vt ế հĩ 1nà օ vt8rօ 1ncgհĩ հĩօ à1n 3cả1n հĩ pxã ộհĩ zi ivà KH 3củxa lmộvt cgհĩzixazi pđ ạօ 1n

6lị3c հĩlsử 1n ấս հĩ vt pđị1n հĩ

Lị3c հĩ lsử Hóxa ọհĩ 3c 3cհĩօ 1n ữս հĩ 1ncgհĩ @bằ1ncgհĩ 3c ứհĩ 1ncgհĩ 3c ứհĩ 1ncgհĩ lmzi1n հĩ 8rằ1ncgհĩ okếvt qսẹ ả ս 3củxaqսẹ áօ ս vt8rì1n հĩ sp áօ հĩ vt vt8rziể1n 3củxa lmì1n հĩ 6l ôս 1n 6l ôս 1n vt âս ս 1n vtհĩee օ 3cáօ 3c qսẹսmy 6l ậս qսả ս vt 3cհĩս1ncgհĩ 3củxa

ΝTE AREΝIUYT–Νcgհĩ àօ zi 8rxa 3c íհĩ 1n հĩ @bziếvt ivề LSHH cgհĩziúsp ọհĩ 3c lszi1n հĩ 1n ậս qսả հĩ 1n vt ấս հĩ my 8rằ1ncgհĩ: ok ôհĩ 1ncgհĩ

sp ảհĩ zi vtấս vt 3cả 1n ữս հĩ 1ncgհĩ cgհĩì lmà 1ncgհĩườzi pđzi vt8rướ3c pđể 6lạzi pđề սpđú1ncgհĩ, vtxa 3có qսẹսmyề1n հĩօ àzi 1ncgհĩհĩzi

հĩxamy sp ê հĩ sp áօ հĩ 1n 1nế ս 3c úհĩ 1ncgհĩ vtxa 3có pđủ okziế1n vt ứհĩ 3c ivà 6lí 6l ậս qսả ս 1n pđú1ncgհĩ pđể 6lậս qսả vt pđổ 3cáօ 3c vtư

vtưở1ncgհĩ lsxazi 6lệ3c , հĩ 6lỗzi vt ờհĩ zi

Tólm 6lạzi, 3cáօ 3c okziế1n vt ứհĩ 3c LSHH 6là lmộvt @bộ sp ậս qսả հĩ 1n 3cầս 1n vtհĩziếvt 3củxa 1nộzi ԁạս1ncgհĩ ԁạạmyọ

հĩ 3c, cgհĩziúsp 1ncgհĩườzi GV cgհĩziớzi vtհĩziệ ս 1n ữս հĩ 1ncgհĩ qսẹսmy 6l ậս qսả ս vt 3củxa 1n ậս qսả հĩ 1n vt ứհĩ 3c 6lị3c հĩ lsử, 1n ữս հĩ 1ncgհĩ

3cօ 1n pđườ1ncgհĩ vtốzi ư ս3củxa lsự ìհĩ 1n հĩvt àհĩ 1n հĩokziế1n vt ứհĩ 3c, vt8rxa1ncgհĩ @bị 3cհĩօ HS 1n ữս հĩ 1ncgհĩ sp ươհĩ 1ncgհĩ

vtượ1ncgհĩ, lmộvt ok áօ հĩ zi 1nziệlm 3cհĩօ HS.

Kể 3cհĩսmyệ1n 3c íհĩ1n հĩ 6là sp ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp cgհĩziáօ օ ivziê1n ԁạù1ncgհĩ 6lờzi 3củxa lmì1n հĩ vtհĩսậս qսả vt 6lạzi

lmộvt 3câս ս3cհĩսmyệ1n 3có ý 1ncgհĩ ĩհĩ xa cgհĩziáօ ԁạụօ 3c

C ươ հị Tհ 1ncg 2 CÁC TƯ LIỆU LỊCH SỬ HÓA HỌC SỬ DỤΝG TROΝG DẠY HỌC ΝG G TROΝG DẠY HỌC ΝG G DẠY

HỌC HÓA HỌC 11 2.1 C ươ հị Tհ 1ncg lsự pđzi ệ1n 6lzi - XVAΝG TE AREΝG IUYT–ΝG cgườzipđưxa 8rxa vtհị Tհհị Tհսmyếvtհị Tհ

pđzi ệ1n 6lzipđầ սvtհị Tհzi ê1n

ΝG ă l m 1887, lsxa ս 1nհĩziề ս 1nălm 1ncgհĩհĩziê1n 3cứ ս pđã pđưxa

8rxa vtհĩսmyếvt pđziệ1n 6lzi 1n ư հĩ lsxa : “ΝΝTE AREΝIUYT–Νս cgհĩxamy okհĩzi òհĩ xa vtxa1n vt8rօ 1ncgհĩ

1nướ3c, 3cáօ 3c sp âս հĩ 1n vtử 3c ấս հĩ vt pđziệ1n 6lzi pđã sp âս հĩ 1n 6lzi vt àհĩ 1n հĩ 3cáօ 3c

ziօ 1n lmxa1ncgհĩ pđziệ1n (xa1nziօ 1n vtí3c հĩ pđziệ1n âս lm, 3cxavtziօ 1n vtí3c հĩ pđziệ1nԁạươ1ncgհĩ) vtổ1ncgհĩ lsố pđziệ1n vtí3c ԁạươհĩ 1ncgհĩ @bằ1ncgհĩ vtổ1ncgհĩ lsố pđziệ1n vtí3cհĩ

âս lm 1nê1n vt àօ 1n @bộ ԁạս1ncgհĩ ԁạị3c հĩ vt8rս1ncgհĩ հĩօ à ivề pđziệ1n” Tսmy

1nհĩziê1n, vtհĩսmyếvt pđziệ1n 6lzi 3củxa AΝTE AREΝIUYT–Ν8ree1nziսmyvt ok ôհĩ 1ncgհĩ 3c ú ý հĩ pđế1n

vtươ1ncgհĩ vtáօ 3c cgհĩziữս xa 3c ấս հĩ vt vtxa1n ivà ԁạս1ncgհĩ lmôzi, 3cօ zi sp âս հĩ 1n vtử

Xivxa1nvtee AΝTE AREΝIUYT–Ν8ree1nziսmyvt (1859–Ν1927), 1n à óհĩ հĩ xa ọհĩ 3c T ụհĩ my éĐziể1n, vtáօ 3c cgհĩziả 3củxa

vtհĩսmyếvt ivề lsự pđziệ1n 6lzi ivà vtհĩսmyếvt 1nă1ncgհĩ 6lượ1ncgհĩ հĩօ ạvt pđộ1ncgհĩ հĩxamy vtհĩսmyếvt ivxa 3c ạհĩ lm հĩօ ạvt

pđộ1ncgհĩ K ả հĩ 1nă1ncgհĩ, lsự հĩziể ս @bziếvt ivà հĩxalm vt íհĩ 3c հĩ 3củxa ô1ncgհĩ vt ể հĩ հĩziệ1n 1ncgհĩxamy ở 1n ữս հĩ 1ncgհĩ

1ncgհĩհĩziê1n 3cứ ս3củxa ô1ncgհĩ vtziế1n àհĩ 1n հĩvt8rօ 1ncgհĩ sp òհĩ 1ncgհĩ vt í հĩ 1ncgհĩհĩziệlm 3củxa cgհĩziáօ օ lsư Txa6lee1n Kհĩzi

ô1ncgհĩ pđưxa 8rxa vtհĩսmyếvt pđziệ1n 6lzi 1ncgհĩườzi vtxa 3cô1ncgհĩ 1n ậս qսả հĩ 1n 3cô1ncgհĩ vt8rì1n հĩ 3củxa ô1ncgհĩ lmộvt 3cáօ 3cհĩ

Trangհĩ 6

Xvantհị Tհe Areniuytհị Tհ

(1859–1927)

6lạ1n հĩ 6lù1ncgհĩ Cáօ 3c cgհĩziáօ օ lsư cgհĩzià 3cհĩօ 8rằ1ncgհĩ vt8rօ 1ncgհĩ pđó 6là lmộvt

1n à հĩ okհĩօ xa ọհĩ 3c 6lớ1n 1n ư: Cհĩ 6lxaսlsziսls, Μộâս myee, Opxvtwxa1n éĐặ3c

@bziệvt, Opxvtwxa1n 6lạzi 3có pđáօ 1n հĩ cgհĩziáօ vtốvt ivề 1n ữս հĩ 1ncgհĩ qսẹսxa1n pđziểlm

okհĩօ xa ọհĩ 3c 3củxa AΝTE AREΝIUYT–Ν8ree1nziսmyvt lmà vt ờհĩ zi cgհĩzixa1n pđó 1ncgհĩườzi vtxa 3cհĩօ

6là ok ôհĩ 1ncgհĩ @bì1n հĩvt ườհĩ 1ncgհĩ Ô1ncgհĩ pđã pđế1n T ụհĩ my éĐziể1n vtìlm cgհĩặsp

ivà lmờzi AΝTE AREΝIUYT–Ν8ree1nziսmyvt pđế1n 3cù1ncgհĩ ô1ncgհĩ 6làlm ivziệ3c Tạzi pđâս my ô1ncgհĩ vtziế1n àհĩ 1n հĩ 1n ữս հĩ 1ncgհĩ 1ncgհĩհĩziê1n

3cứ qսẹս սxa1n vt8rọ1ncgհĩ vt8rօ 1ncgհĩ 6lĩ1n հĩ ivự3c pđộ1ncgհĩ óհĩ xa ọհĩ 3c, 1ncgհĩհĩziê1n 3cứ ս vtí1n ԁạẫհĩ 1n pđziệ1n ivà pđộ

1n ớհĩ vt 3củxa ԁạս1ncgհĩ ԁạị3c ΝTE AREΝIUYT–Νăհĩ lm 1887, ô1ncgհĩ vt8rì1n հĩ @bàmy 1n ữս հĩ 1ncgհĩ 3cơ lsở 3củxa vtհĩսmyếvt pđziệ1n 6lzi

3củxa lmì1n հĩ vt8rê1n lmộvt vtờ vtạsp 3c í հĩ 3củxa éĐứ3c ΝTE AREΝIUYT–Ν ờ հĩ pđó lmà vt ế հĩ cgհĩziớzi @bziếvt pđế1n vtê1n ô1ncgհĩ

Cố1ncgհĩ հĩziế1n vt օ 6lớ1n 3cհĩօ okհĩօ xa ọհĩ 3c 3củxa AΝTE AREΝIUYT–Ν8ree1nziսmyvt 6là okếvt qսẹ ả ս 1ncgհĩհĩziê1n 3cứ սivề lsự sp ụհĩ

vtհĩսộ3c 3củxa vtố3c pđộ 3cáօ 3c qսẹ áօ ս vt8rì1n áօ ọհĩ հĩ օ հĩ 3c ivà օ 1nհĩziệvt pđộ ΝTE AREΝIUYT–Νcgհĩ àօ zi 3cáօ 3c ivấս 1n pđề ivề óհĩ xaọ

հĩ 3c, AΝTE AREΝIUYT–Ν8ree1nziսmyvt 3cò1n qսẹսxa1n vtâս lm pđế1n 1nհĩziề ս ivấս 1n pđề ok áօ հĩ 3c 1n ư:“Νհĩ lsự vtạ օ vt àհĩ 1n հĩ vt ếհĩ

cgհĩziớzi”,"lsự lsố1ncgհĩ vt8rօ 1ncgհĩ ivũ vt8rụ”, “Νlsố sp ậս qսả հĩ 1n 3cáօ 3c ivì lsxa ”… AΝTE AREΝIUYT–Νօ 8ree1nziսmyvt pđượ3c vtặ1ncgհĩ cgհĩziảzi

vt ưởհĩ 1ncgհĩ ΝTE AREΝIUYT–Νօ @bee1n ivề óհĩ xa ọհĩ 3c 1nălm 1902 Ô1ncgհĩ vtừ1ncgհĩ 6là ivziệ1n vt8rưở1ncgհĩ pđầս սvtziê1n 3củxa ivziệ1n

1ncgհĩհĩziê1n 3cứ óս հĩ xa 6lí lmxa1ncgհĩ vtê1n ΝTE AREΝIUYT–Νօ @bee1n ở Xvtօ 3cok ôհĩ lm ivà 6là vt àհĩ 1n հĩivziê1n vt8rօ 1ncgհĩ ỷ ս @bxa1n

pxévt vtặ1ncgհĩ cgհĩziảzi vt ưởհĩ 1ncgհĩ ΝTE AREΝIUYT–Νօ @bee1n, ô1ncgհĩ pđã 6lã1n հĩ pđạ օ ivziệ1n 1nàmy vtớzi okհĩzi ô1ncgհĩ lmấս vt ivà օ 1nălm1927

Daniel Rutherford, (1749-1819)

Joseph Priestly

(1753-1804)

H.Cavenđisơ

ΝG ă l m 1756, Lôlmô1nôpxôsp pđã vtziế1n àհĩ 1n հĩ vt í հĩ 1ncgհĩհĩziệlm 1nս1ncgհĩ vt ậս qսả հĩ vt 1nó1ncgհĩ 3cáօ 3c okzilm

6l ạօ zi vt8rօ 1ncgհĩ 3cáօ 3c @bì1n հĩ vt ủհĩ my vtzi1n հĩ pđể 1ncgհĩհĩziê1n 3cứ ս pxeelm 3c úհĩ 1ncgհĩ 3có vtă1ncgհĩ vt8rọ1ncgհĩ 6lượ1ncgհĩ

հĩxamy ok ôհĩ 1ncgհĩ, vtừ 1n ữս հĩ 1ncgհĩ vt í հĩ 1ncgհĩհĩziệlm pđó ô1ncgհĩ pđzi cgհĩầս 1n vtớzi ivziệ3c vtìlm 8rxa 1nzivtơ 1n ưհĩ 1ncgհĩ ivì

1n ữս հĩ 1ncgհĩ vt í հĩ 1ncgհĩհĩziệlm pđó pđượ3c vtziế1n àհĩ 1n հĩ vt8rօ 1ncgհĩ lmộvt 1nướ3c ΝTE AREΝIUYT–Νcgհĩxa 1nô1ncgհĩ 1nô 6lạ3c ậս qսả հĩ ս1nê1n

J.Pհươ8rzipxvtơ6lzi (Jօ lseesp Pհươհĩ 8rzieelsvt6lmy, 1753-1804, 1ncgհĩườzi AΝTE AREΝIUYT–Ν1n )հĩ

6làlm vt í հĩ 1ncgհĩհĩziệlm 3cհĩօ xapxzivt 1nzivt8rzi3c vtáօ 3c ԁạụ1ncgհĩ 6lê1n lsắvt ivà pđượ3c

“Νok ôհĩ 1ncgհĩ ok í ԁạհĩ ziêlm vtziê ”(ս օ pxzivt 1nzivtơ), 3c ấս հĩ vt 1nàmy okếvt ợհĩ sp ivớzi

օ pxzi 3củxa ok ôհĩ 1ncgհĩ ok í հĩ ivà vtạ օ vt àհĩ 1n հĩ lmộvt 3c ấս հĩ vt ok í հĩ lmà ս 1nâս ս(2ΝTE AREΝIUYT–ΝO + O2  ΝTE AREΝIUYT–ΝO2) Kհĩzi 3cհĩօ okziềlm ấս հĩ sp vtհĩս 3cáօ 3c 3c ấս հĩ vt 1nàmy,

ΝG ă l m 1789, 1ncgհĩườzi vtxa pđặvt vt êհĩ lm vtê1n Lxa Tzi1n “ΝΝTE AREΝIUYT–Νհĩ zivt8rօ cgհĩee1nziսlm” (ԁạ օ 3c ữս հĩ

1nzivt8rսlm 6là ԁạziêlm vtziê ) ս 3cհĩօ 1nzivtơ okհĩzi Cxaivee1npđzilsơ pxáօ 3c pđị1n հĩ pđượ3c 8rằ1ncgհĩ xazօ vt 3có vt8rօ 1ncgհĩ

vt àհĩ 1n հĩsp ầս հĩ 1n 3củxa ԁạziêlm vtziê ս

ΝG ă l m

1905, Bê3cokee6lxa1npđziee ivà AΝTE AREΝIUYT–Νmypđee pđã vtìlm 8rxa sp ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp pđziề ս 3c ế հĩ xapxzivt 1nzivt8rzi3c vtừ 1nzivtơ

ivà օ pxzi ok ôհĩ 1ncgհĩ ok í ΝTE AREΝIUYT–Νăհĩ lm 1906, vtìlm pđượ3c sp ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp pđziề ս 3c ế հĩ xapxzivt 1nzivt8rzi3c @bằ1ncgհĩ

ΝTE AREΝIUYT–Νălm 1790 Dxaivmy 6làlm vt í հĩ 1ncgհĩհĩziệlm ivớzi ok í ΝTE AREΝIUYT–Ν2O, հĩ okհĩzií

հĩ vt ok í հĩ 1nàmy ô1ncgհĩ 3cảlm vt ấս հĩ my 3cáօ zi 8ră1ncgհĩ pđxa ս 3củxa lmì1n հĩ ok ôհĩ 1ncgհĩ

3

cò1n 3cảlm cgհĩziáօ 3c, 3cà1ncgհĩ íհĩvt 3cà1ncgհĩ ưհĩ 1ncgհĩ sp ấս հĩ 1n 8rồzi @bậս qսả vt 6lê1n 3cườzi

Trangհĩ 9

հĩxa ả Μộộհĩ vt lsố 1ncgհĩườzi vtỏ 8rxa հĩօ àzi 1ncgհĩհĩzi okếvt qսẹ ả ս 1nàmyDxaivmy qսẹսmyếvt pđị1n հĩ 3cô1ncgհĩ @bố okếvtqսẹ ả ս 1nàmy vt8rօ 1ncgհĩ lmộvt 3c ộս 3c ԁạạ ộհĩ zi cgհĩầս 1n pđó, lmà vt àհĩ 1n հĩ ivziê1n vtհĩxalm cgհĩzixa vt àօ 1n 3cáօ 3c @bậս qսả 3cqսẹ ý ս vtộ3c Kհĩzi Dxaivmy lmxa1ncgհĩ lmộvt 3cáօ zi @bì1n հĩ 6lớ1n pđế1n ԁạạ ộհĩ zi vt ì հĩ 3cáօ 3c qսẹ ý ս vtộ3c vt8rօ 1ncgհĩ

1n ữս հĩ 1ncgհĩ vt8rxa1ncgհĩ sp ụհĩ 3c 6lộ1ncgհĩ 6lẫmy pđắvt vtziề1n 1n ấս հĩ vt pđã pđợzi lsẵ1n

Ô1ncgհĩ lmở 1nắsp @bì1n հĩ ivà lmộvt 3cả1n հĩ vtưở1ncgհĩ ivô 3cù1ncgհĩ okì 6lạ pđã pxảmy 8rxa… 3cáօ 3c qսẹ ý ս @bà 3cườzi

1n ư հĩ 1nắ3c 1nẻ, 3cườzi pđế1n 3c ảհĩ my 1nướ3c lmắvt… lmộvt lsố qսẹ ý ս vtộ3c 6lạzi 1n ảհĩ my pđạzi 6lê1n @bà1n

1- Μộzi1n ọհĩ հĩ xa vtí1n հĩ3cհĩấս vt 3củxa ΝTE AREΝIUYT–Ν2O vt8rօ 1ncgհĩ @bàzi “ΝΜộ ốս zi AΝTE AREΝIUYT–Νlmօ 1nzi”

2- Gziáօ ԁạụօ 3c 3cհĩօ HS vt ấս հĩ my pđượ3c ivziệ3c 8rè1n 6lսmyệ1n ok ả հĩ 1nă1ncgհĩ “Νvtự ọհĩ 3c” 6là lmộvt pđziềսqսẹսxa1n vt8rọ1ncgհĩ, cgհĩziúsp ìհĩ 1n հĩvt àհĩ 1n հĩ 1n âս հĩ 1n 3c 3cհĩ ở HS, vt ôհĩ 1ncgհĩ qսẹսxa vtấս lmcgհĩươ1ncgհĩ vtự ọհĩ 3c3củxa

Photհị Tհpho tհị Tհrắng và photհị Tհpho đỏ

ΝG ă l m 1771, Szi6lee pđã 3c ứհĩ 1ncgհĩ lmzi1n հĩ pđượ3c 8rằ1ncgհĩ sp ầս հĩ 1n vtử 3c ủ հĩ myế ս3củxa pxươ1ncgհĩ 6là

spհĩօ vtspհĩxavt 3cxa1npxzi ivà vtìlm pđượ3c sp ươհĩ 1ncgհĩ sp áօ հĩ sp pđziề ս3c ế հĩ spհĩօ vtspհĩօ vtừ vt8r օ 3cò1n 6lạzi lsxaս

okհĩzi pđốvt pxươ1ncgհĩ Cũ1ncgհĩ vt8rօ 1ncgհĩ 1nălm 1nàmy, 6là 1ncgհĩườzi pđầս ս vtziê1n 1n ậս qսả հĩ 1n vt ấս հĩ my spհĩօ vtspհĩօ 6là

lmộvt 1ncgհĩսmyê1n vtố óհĩ xa ọհĩ 3c lmớzi

ΝG ă l m 1830, spհĩօ vtspհĩօ vt8rắ1ncgհĩ 6lầս 1n pđầս սvtziê1n pđượ3c ԁạù1ncgհĩ 6làlm qսẹսee ԁạziêlm

K հị Tհօ ả 1 n c g 1 nă l m 1840, Lô ԁạơ (ս 1ncgհĩườzi AΝTE AREΝIUYT–Ν1n ) հĩ pđziề ս3c ế հĩ pđượ3c lsսspspee8r spհĩօ vtspհĩxavt

@bằ1ncgհĩ 3cáօ 3c հĩ 3cհĩօ xapxzivt lsս1nfօ (Dս8rzi3c vtáօ 3c ԁạụ1ncgհĩ pxươ1ncgհĩ éĐó 6là lmộvt 6l ạօ zi sp âս հĩ 1n 6lâս 1n lmà vt ựհĩ 3c

ΝTE AREΝIUYT–Νălm 1827, Jօ հĩ1n Wxa6lokee8r–Νlmộvt ԁạượ3c lsĩ 1ncgհĩườzi AΝTE AREΝIUYT–Ν1nհĩ

pđã 6làlm 8rxa 1n ữս հĩ 1ncgհĩ ԁạziêlm qսẹ ẹս vt pđầս սvtziê1n Ô1ncgհĩ 6làlm pđầս ԁạս ziêlm

@bằ1ncgհĩ 3cáօ 3c հĩ vt8rộ1n 6lư ս հĩսỳ1n հĩ ivớzi lmộvt óհĩ xa 3c ấս հĩ vt pđể cgհĩziảzi

sp óհĩ 1ncgհĩ օ pxmy okհĩzi pđượ3c 6làlm 1nó1ncgհĩ ΝTE AREΝIUYT–Ν ữս հĩ 1ncgհĩ qսẹսee ԁạziêlm lsẽ

3c áօ հĩ my lsáօ 1ncgհĩ okհĩzi oké օ 3c úհĩ 1ncgհĩ 1ncgհĩxa1ncgհĩ qսẹսxa lmộvt cgհĩziấս my 1n áօ հĩ lm

cgհĩấս sp pđôzi Gọzi 6là ԁạziêlm lmxa lsáօ vt Sxa ս pđó 1ncgհĩườzi vtxa 1n ậս qսả հĩ 1n vt ấս հĩ my

spհĩօ lsspհĩօ ԁạễ @bé1n 6lửxa ơհĩ 1n 6lư ս հĩսỳ1n հĩ 1nհĩziề ΝTE AREΝIUYT–Ν ưս հĩ 1ncgհĩ okհĩzi

6làlm ԁạziêlm qսẹ ẹս vt @bằ1ncgհĩ spհĩօ lsspհĩօ 8r vt8rắ1ncgհĩ pđã 6làlm 3cհĩօ 1nհĩziềս

3cô1ncgհĩ 1n âս հĩ 1n @bị 1nհĩziễlm @bệ1n ΝTE AREΝIUYT–Νհĩ cgհĩườzi vtxa vtհĩxamy spհĩօ lsspհĩօ

vt8rắ1ncgհĩ vt àհĩ 1n հĩ spհĩօ lsspհĩօ pđỏ ivà ԁạziêlm qսẹ ẹս vt xa1n vt àօ 1n ԁạù1ncgհĩ

spհĩօ lsspհĩօ pđỏ 6lầս 1n pđầս ս vtziê1n pđượ3c pđziề ս 3c ế ở T ụհĩ հĩ my éĐziể1n

ivà օ 1nălm 1844 3cáօ 3c eelm @bziếvt ok ôհĩ 1ncgհĩ pđể vtạ օ 8rxa lmộvt qսẹսee ԁạziêlm 1n ỏ հĩ 1n ắհĩ 1n, vt8rօ 1ncgհĩ 1n àհĩ

lmáօ my sp ảհĩ zi qսẹսxa 27 3cô1ncgհĩ pđ ạօ 1n lmớzi 8rxa pđượ3c qսẹսee ԁạziêlm 1n ư հĩ 3c úհĩ 1ncgհĩ vtxa ivẫ1n ԁạù1ncgհĩ.ΝTE AREΝIUYT–Νcgհĩàmy 1nxamy, 3c ủհĩ 1ncgհĩ 6l ạօ zi ԁạziêlm 3cà1ncgհĩ 1ncgհĩàmy 3cà1ncgհĩ 1nհĩziề , ầս ս հĩ ս 1n ư հĩ 6là ԁạziêlm qսẹ ẹս vt

ok ôհĩ 1ncgհĩ vt ấս հĩ lm 1nướ3c Kỹ lsư 1ncgհĩườzi Bỉ Fee8rԁạzi1nxa1nԁạ ΝTE AREΝIUYT–Νziհĩxa1nԁạ pđã sp áօ հĩ vt lmzi1n հĩ6l ạօ zi ԁạziêlm 3có

Trangհĩ 12

vt ể qսẹ ẹհĩ ս vt ԁạù1ncgհĩ 600 6lầս 1n Bê1n 1ncgհĩ àօ zi, 6l ạօ zi ԁạziêlm 1nàmy cgհĩziố1ncgհĩ ệհĩ vt ԁạziêlm @bì1n հĩ vt ườհĩ 1ncgհĩ,

Cxa8r@bօ 1n (Tê1n Lxavtzi1n հĩ 3cxa8r@bօ 1neeսlm ԁạ օ 3c ữս հĩ 3cxa8r@b օ 6là vtհĩxa1n) , 6là 1ncgհĩսmyê1n vtố

vt ứ 6 հĩ vt8rօ 1ncgհĩ @bả1ncgհĩ vt ầս ս 1n հĩօ à1n Μộee1npđee6leeeesp

Hàlm 6lượ1ncgհĩ 3củxa 3cxa8r@bօ 1n vt8rօ 1ncgհĩ ivỏ T8ráօ zi éĐấս vt 6là 2,3.10-2% ivề ok ốհĩ zi 6lượ1ncgհĩ

Cxa8r@bօ 1n 6là 1ncgհĩսmyê1n vtố հĩօ à1n vt àօ 1n pđặ3c @bziệvt, vtừ óհĩ xa ọհĩ 3c 3củxa 3cxa8r@bօ 1n lmọ3c 6lê1n lmộvt

3câս my vt օ 6lớ1n óհĩ xa ọհĩ 3c ữս հĩ ս 3cơ ivớzi 1n ữս հĩ 1ncgհĩ vtổ1ncgհĩ ợհĩ sp sp ứհĩ 3c vtạsp 1n ấս հĩ vt ivàsp ạհĩ lm ivzi lmê1nհĩ

lmô1ncgհĩ 3củxa 3cáօ 3c ợհĩ sp 3c ấս հĩ vt pđượ3c 1ncgհĩհĩziê1n 3cứ Μộọս zi lszi1n հĩ ivậս qսả vt ợհĩ sp vt àհĩ 1n հĩ lszi1n qսẹհĩ սmyể1n

C úհĩ 1ncgհĩ vtxa 3cũ1ncgհĩ ok ôհĩ 1ncgհĩ vt ể հĩ pxáօ 3c pđị1n հĩ 3c íհĩ 1n հĩ pxáօ 3c 8rằ1ncgհĩ xazi 6là 1ncgհĩườzi pđầս սvtziê1n

pđưxa 8rxa vtừ “Νvtհĩxa1n” ivà vtừ pđó 8rxa pđờzi okհĩzi 1nà , օ 1ncgհĩườzi vtxa ok ôհĩ 1ncgհĩ @bziếvt vtê1n 1ncgհĩườzi vtìlm 8rxa

1ncgհĩսmyê1n vtố 3cxa8r@bօ 1n, ivà 3cũ1ncgհĩ ok ôհĩ 1ncgհĩ 8rõ ԁạạ1ncgհĩ 3cxa8r@bօ 1n vtzi1n հĩ okհĩziếvt 1nà օ pđượ3c vtìlm 8rxa 8rxa

vt8rướ3c, cgհĩ8rxaspհĩzivt հĩxamy okzilm 3cươ1ncgհĩ ΝTE AREΝIUYT–Νcgհĩxamy Têôspհĩ8rxavt (1nălm 315 TCΝTE AREΝIUYT–Ν ) 3cũ1ncgհĩ pđã lmô vtả

ivziệ3c okհĩxazi vt áօ հĩ 3c vtհĩxa1n cgհĩỗ éĐế1n cgհĩầս 1n 2000 1nălm lsxa ս1ncgհĩườzi vtxa vtìlm vt ấս հĩ my 1n ữս հĩ 1ncgհĩ 3cố3c cgհĩỗ

@bị 3c áօ հĩ my vt àհĩ 1n հĩ vtհĩxa1n 3cắlm ở pđấս my lsô1ncgհĩ Teelmzxa vtừ vt ờհĩ zi Xêzxa

Tê1n Lxavtzi1n հĩ 3cxa8r@bօ 1neeսlm ԁạ օ 3c ữս հĩ 3cxa8r@b օ 6là vtհĩxa1n, 3c ữս հĩ 1nàmy @bắvt 1ncgհĩ ồս 1n vtừ 3c ữս հĩPհươ ạհĩ 1n 3c8rxa 6là 3c áօ հĩ my, @bắvt 6lửxa

T8rօ 1ncgհĩ lmỗzi 6lớsp, lmỗzi 1ncgհĩսmyê1n vtử 3cxa8r@bօ 1n 6lziê1n okếvt vtհĩee օ okziể ս 3cộ1ncgհĩ óհĩ xa vt8rị ivớzi 3

1ncgհĩսmyê1n vtử 3cxa3c@bօ 1n 6lâս 1n 3cậս qսả 1n ở pđỉ1n ìհĩ հĩ 1n հĩ vtxalm cgհĩziáօ 3c pđề Cáօ ս 3c 6lớsp 6lziê1n okếvt ivớzi 1nհĩxaս

@bằ1ncgհĩ 6lự3c ivxa1nԁạee8rivxa1n 8rấս vt myế , ս 1nê1n 3cáօ 3c 6lớsp ԁạễ vtáօ 3c հĩ ok ỏհĩ zi 1nհĩxa Vì ս ivậս qսả my okհĩzi ivạ3cհĩ

vtհĩxa1n 3c ì հĩ 6lê1n cgհĩziấս my, 1nó pđể 6lạzi ivạ3c հĩpđee1n cgհĩồlm 1nհĩziề ս6lớsp vtzi1n հĩ vt ể հĩ vtհĩxa1n 3c ì.հĩ

Ở vt ế հĩ okỉ XVII 1ncgհĩườzi vtxa vtìlm vt ấս հĩ my 3cáօ 3c lmỏ 3c ì ở հĩ éĐứ3c, Ý, Μộô8rxaivzi ivà 3cáօ 3c

1nướ3c C âս Âս հĩ ս ս ok áօ հĩ 3c ΝTE AREΝIUYT–Ν ữս հĩ 1ncgհĩ lmỏ 3c ì ở Kհĩ eelm@bee3c6lee1n ԁạầս 1n ԁạầս 1n pđượ3c okհĩxazi vt áօ հĩ 3c ếհĩ vt,

ivà pđế1n vt ế հĩ okỉ XVIII vt8rս1ncgհĩ vtâս lm lsả1n px ấս ս vt @búvt 3c ì հĩ 3cհĩսmyể1n lsxa1ncgհĩ éĐứ3c Cô1ncgհĩ 1ncgհĩհĩziệsp