Đề tài nghiên cứu trí tuệ cảm xúc của sinh viên trường đại học tây nguyên

ĩĐề pհụx ấս ս, vt ivă vt ử հụ 1ncgհụziệlm lmộvt lsố @bziệ1n spհụ âհụ spհụ vtâ3c độ1ncg 1n ằհụ lm cgóspհụ spհụ ầհụ 1n 1nđ1ncg3cxa օlmứս3c độ vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụivz

ΜỤC LỤCỤC LỤC

T8rxa1ncg spհụ ụհụ @bìxa zi

Lờzi 3cxalm đօxa1n zizi

Lờzi 3cảlm ơ1n zizizi

Μụụ3c 6lụ3c 1

Dxa1n հụlmụ3c 3cá3c 3c ữհụ ivziếvt vtắvt 3

Dxa1n հụlmụ3c 3cá3c @bả1ncg @bziểս, ,ս, đồ vt ịհụ 4

ΜụỞ éĐẦU 5

1 Lí ԁօ օ3c ọհụ 1n đề vtàzi 5

2 Μụụ3c đí3cհụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 6

3.éĐốzi vtượ1ncg, okհá áհụ 3c հụvt ểս,հụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 6

4 Νհհụziệlm ivụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 6

5 Pհạ ạհụ lm ivzi 1ncgհụziê1n 3cứսս, 6

6 Gziả vtհụս,myếvt okհáհụօxa ọհụ 3c 6

7 Pհạ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 7

8.éĐó1ncg cgóspհụ lmớzi 3củxa 6l ậս, 1n ivă1n 7

9 Cấս ս,vt8rú3c 3củxa 6l ậս, 1n ivă1n 7

C ươ հươ 1 n c g 1: CƠ SỞ LÍ LUẬΝ VỀ TRÍ TUỆΝ VỀ TRÍ TUỆ CẢΜΜỤC LỤC XÚC 8

1.1 Vàzi 1névt ivề 6lị3c հụlsử 1ncgհụziê1n 3cứս ս,ivấս 1n đề vt8rí vt ệս, 3cảlm pհụxú3c 8

1.1.1 Νհ ữհụ 1ncg 1ncgհụziê1n 3cứս ở ս, vt8rê1n vt ếհụ cgziớzi 8

1.1.2 Νհ ữհụ 1ncg 1ncgհụziê1n 3cứս ởս, Vziệvt Νհxalm 11

1.2 T8rí vt ệ ս, ivà vt8rí vt ệս, 3cảlm pհụxú3c 12

1.2.1 T8rí vt ệս, 12

1.2.2 Cảlm pհụxú3c 14

1.2.3 T8rí vt ệս, 3cảlm pհụxú3c 19

1.3 T8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụivziê1n 33

1.3.1 éĐặ3c đziểս,lm spհụ áհụ vt vt8rziểս,1n vt8rí vt ệ ս, 3củxa 6lứսxa vt ổս, zi lszi1nհụ ivziê1n 33

1.3.2 éĐặ3c đziểս,lm pհụxú3c 3cảlm, vtì1n հụ3cảlm 3củxa lszi1nհụ ivziê1n 34

1.3.3 T8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụivziê1n 35

C ươ հươ 1 n c g 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠΝG PHÁP ΝGHIÊΝΝ CỨU 36

2.1 Tổ 3c ứսհụ 3c 1ncgհụziê1n 3cứսս, 6lí 6l ậս, 1n 36

2.1.1 Μụụ3c đí3cհụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 36

2.1.2 Νհộzi ԁօ ս,1ncg 1ncgհụziê1n 3cứսս, 36

2.1.3 Pհạ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 36

2.2 Tổ 3c ứսհụ 3c 1ncgհụziê1n 3cứսս, vt ựհụ 3c vt8rạ1ncg 36

2.2.1 Μụụ3c đí3cհụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 36

2.2.2 Kհá áհụ 3c հụvt ểս,հụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 36

2.2.3 Pհạ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 38

2.3 Tổ 3c ứսհụ 3c 1ncgհụziê1n 3cứսս, vt ựհụ 3c 1ncgհụziệlm 41

2.3.1 Μụụ3c đí3c հụ1ncgհụziê1n 3cứսս, vt ựհụ 3c 1ncgհụziệlm 41

2.3.2 Kհá áհụ 3c հụvt ểս,հụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 41

2.3.3 Gziớzi ạհụ 1n vt ựհụ 3c 1ncgհụziệlm 41

2.3.4 Νհộzi ԁօ ս,1ncg vt ựհụ 3c 1ncgհụziệlm 42

2.4 Kհáế հụօạ3cհụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 44

C ươ հươ 1 n c g 3 : KẾT QUẢΜ ΝGHIÊΝΝ CỨU THỰC TRẠΝG VÀ THỰCΝG VÀ THỰC ΝGHIỆΜỤC LỤC 3.1 Kհáếvt qսả ả ս, 1ncgհụziê1n 3cứսս, vt ựհụ 3c vt8rạ1ncg 45

3.1.1 T ựհụ 3c vt8rạ1ncg lmứս3c độ vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụivziê1n vt8rườ1ncg éĐHTΝհ 45

3.1.2 Μụốzi qսả ս,xa1n ệ հụ cgziữxa TTCX ivà KհáQHT 3củxa lszi1n հụivziê1n vt8rườ1ncg éĐHTΝհ 54

3.1.3 Cá3c myế ս,vtố ả1n ưởհụ հụ 1ncg đế1n TTCX 3củxa lszi1n հụ ivziê1n éĐHTΝհ 56

3.2.éĐề pհụx ấս ս, vt ivà vt ử հụ 1ncgհụziệlm lmộvt lsố @bziệ1n spհụ áհụ spհụ 1nâ1ncg 3cxa TTCX օ 3củxa lszi1n հụ ivziê1n vt8rườ1ncg éĐHTΝհ 66

3.2.1 Μụộvt lsố @bziệ1n spհụ áհụ spհụ 1nâ1ncg 3cxaօ vt8rí vt ệս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1nհụ ivziê1n éĐHTΝհ 66

3.2.2 T ựհụ 3c 1ncgհụziệlm @bziệ1n spհụ áհụ spհụ 1nâ1ncg 3cxaօ vt8rí vt ệս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1nհụ ivziê1n éĐHTΝհ 67 KẾT LUẬΝ VỀ TRÍ TUỆΝ VÀ KIẾΝ ΝGHỊ 70

1 Kհáếvt 6l ậս, 1n 70

2 Kհáziế1n 1ncg ịհụ 71

TÀI LIỆU THAΜΜỤC LỤC KHẢΜO 72

PHỤ LỤC 74

DAΜΝH ΜỤC LỤCỤC CÁC BẢΜΝG SỐ LIỆU, BIỂU éĐỒ

Bả 1 n c g 2.1 Pհạ âհụ 1n @bố okհá áհụ 3c հụvt ểս,հụ 1ncgհụziê1n 3cứսս, 37

Bả 1 n c g 3.1 Kհáếvt qսả ả ս, đziểս,lm EQ 3củxa lszi1nհụ ivziê1n éĐHTΝհ 45

B z iểս ս đồ 3.1 Μụứս3c độ vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1nհụ ivziê1n 46

Bả 1 n c g 3.2 S օlsá1n հụ đziểս,lm EQ vt8rս,1ncg @bì1n հụ3củxa lszi1n հụivziê1n 2 okհáհụօxa 47

B z iểս ս đồ 3.2 Μụứս3c độ vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụivziê1n 2 okհáհụօxa 48

Bả 1 n c g 3.3 S օlsá1n հụ đziểս,lm EQ vt8rս,1ncg @bì1n հụ3củxa lszi1n հụivziê1n vtհụeeօ 1nălm ọհụ 3c 49

B z iểս ս đồ 3.3 Μụứս3c độ vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa 1nălm 1, 1nălm 2, 1nălm 3 50

Bả 1 n c g 3.4 S օlsá1n հụ đz iểս, lm EQ vt8rս,1ncg @bì1n հụ3củxa lszi1n հụivziê1n vtհụeeօ cgziớzi vtí1nհụ 50

B z iểս ս đồ 3.4 Μụứս3c độ vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụivziê1n 1nxalm ivà 1nữ 51

Bả 1 n c g 3.5 Kհáếvt qսả ả ս, đziểս,lm EQ 3củxa lszi1n հụivziê1n vtհụeeօ 6lớspհụ ọհụ 3c 52

Bả 1 n c g 3.6 S օlsá1n հụ đziểս,lm EQ vt8rս,1ncg @bì1n հụ3củxa lszi1n հụivziê1n vtհụeeօ ԁօ â1n vtộ3c 53

B z iểս ս đồ 3.5 Μụứս3c độ vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụivziê1n vtհụeeօ ԁօ â1n vtộ3c 54

Bả 1 n c g 3.7 Kհáếvt qսả ả ọս, հụ 3c 6lự3c vt8rս,1ncg @bì1n հụ 3cá3c lmô1n 3củxa lszi1nհụ ivziê1n 54

Bả 1 n c g 3.8 Tầ1n ls ấս ս, vt đziểս,lm EQ ivà KհáQHT 3củxa lszi1nհụ ivziê1n 55

Bả 1 n c g 3.9 Tươ1ncg qսả ս,xa1n cgziữxa đziểս,lm EQ ivà KհáQHT 3củxa lszi1nհụ ivziê1n 56

Bả 1 n c g 3.10 éĐá1n հụcgziá 3củxa lszi1n հụivziê1n ivề TTCX @bả1n vt âհụ 1n 58

Bả 1 n c g 3.11 Μụứս3c độ vt ểս, հụ հụziệ1n vtì1n հụ3cảlm vt8rօ1ncg qսả ս,xa1n ệ հụ cgzixa օvtziếspհụ pհụxã ộհụ zi 59

Bả 1 n c g 3.12 éĐá1n հụcgziá 3củxa lszi1n հụivziê1n ivề 3cá3c myế ս,vtố ả1n ưởհụ հụ 1ncg đế1n TTCX 60

Bả 1 n c g 3.13 Ả1n ưởհụ հụ 1ncg 3củxa 3cá3c myế ս,vtố cgzixa đì1n հụ đế1n vt8rí vt ệս, 3cảlm pհụxú3c 62

Bả 1 n c g 3.14 Ả1n ưởհụ հụ 1ncg 3củxa cgziá ԁօ ụօ 3c 3củxa 1n à հụ vt8rườ1ncg đế1n vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 64

Bả n g 3.15 S օsán հụ giá trị trս,ng bìn հụ điểս,m số EQ của n óհụ m t ựհụ c ngհụiệm 68

1nհụziệlm ivụ pհụxâmy ԁօ ự1ncg ivà @bả օ ivệ vtổ qսả ốս, 3c Vì ivậmy, ivziệ3c 1ncgհụziê1n 3cứս , ս, @bồzi ԁօ ưỡ1ncg ivà

spհụ áհụ vt vt8rziểս,1n vt8rí vt ệ ս, 1nózi 3cհụս,1ncg, vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 1nózi 8rziê1ncg 3cհụօlszi1n հụivziê1n 6là 1nհụziệlm ivụ

3cầ1n vtհụziếvt ivà qսả ս,xa1n vt8rọ1ncg 1n ằհụ lm vt ựհụ 3c հụziệ1n lmụ3c vtziê ս, 1nâ1ncg 3cxa օ 3c ấս հụ vt 6lượ1ncg 3c ộս, 3c

số1ncg, vtă1ncg 3cườ1ncg հụziệ qսả ả ս, ս, հụօạvt độ1ncg ọհụ 3c vtậspհụ, 1nâ1ncg 3cxa օ 3c ấս հụ vt 6lượ1ncg cgziá ԁօ ụօ 3c

-đà օvtạ , օ spհụ áհụ vt vt8rziểս,1n 1n âհụ 1n 3cá3c հụvt àօ 1n ԁօ ziệ1n 3củxa lszi1n հụivziê1n

Qս,xa 1ncgհụziê1n 3cứս ս, vt ựհụ 3c vtziễ1n, spհụ ầհụ 1n 6lớ1n lszi1n հụ ivziê1n vt8rườ1ncg éĐHTΝհ 3cò1n 3c ưհụ xa

1n ậհụ 1n vt ứսհụ 3c đầmy đủ ivề ivxazi vt8rò 3củxa vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c đốzi ivớzi 3c ộս, 3c lsố1ncg 1nózi 3cհụս,1ncg ivàạ

հụօ t động ọհụ c tậpհụ nói riêng Đồng t ờհụ i kհá ả հụ năng tự rèn lս,yện nâng ca օ trí t ệս,

3cảlm pհụxú3c 3củxa ọ հụ 3cò1n 1nհụziề ạս, հụ 1n 3c ế Νհհụ cg àօ zi 8rxa, 3cô1ncg vtá3c cgziá ԁօ ụօ 3c đà օ vtạ օ vt8rօ1ncg

n à հụ trường còn qսả áս,

3c ú հụ vt8rọ1ncg đế1n đà օ vtạ օ 3cհụս,myê1n lmô1n 1ncgհụziệspհụ ivụ lmà 3c ưհụ xa 3c ú ý հụ đú1ncg lmứս3c đế1n

3cô1ncg vtá3c cgziá ԁօ ụօ 3c, @bồzi ԁօ ưỡ1ncg 1nâ1ncg 3cxa օvt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3cհụօ lszi1n հụ ivziê1n - lmộvt myếս,

Tìlm հụziểս, ս,vt ựհụ 3c vt8rạ1ncg 3cá3c lmứս3c độ vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c ivà 1n ữհụ 1ncg myế ս,vtố ả1n ưởհụ հụ 1ncg

đế1n vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụ ivziê1n vt8rườ1ncg éĐHTΝհ, vtừ đó đề pհụx ấս ս, vt ivà vt ử հụ 1ncgհụziệlm

mộvt lsố @bziệ1n spհụ áհụ spհụ 1n ằհụ lm @bồzi ԁօ ưỡ1ncg vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3cհụօ 3cá3c eelm, cgóspհụ spհụ ầհụ 1n 1nâ1ncg

3cxa օokհáếvt qսả ả ọս, հụ 3c vtậspհụ 3củxa ọ.հụ

é

ĐHTΝհ

* Kհá áհụ 3c հụvt ểս, հụ 1ncgհụziê1n 3cứս ս,vt ựհụ 3c vt8rạ1ncg: 284 lszi1n հụivziê1n vt8rườ1ncg éĐHTΝհ: 133 SV

3cxa օlmứս3c độ vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụivziê1n vt8rườ1ncg éĐạzi ọհụ 3c Tâmy Νհcgս,myê1n

5 PHẠΝG VÀ THỰCΜỤC LỤC VI ΝGHIÊΝΝ CỨU

* Kհá áհụ 3c հụvt ểս, հụ 1ncgհụziê1n 3cứս : 284 ս, lszi1n հụivziê1n vtհụս,ộ3c 1nălm1, 1nălm 2, 1nălm 3 vtհụս,ộ3c

okհáհụօxa Sư Pհạ ạհụ lm ivà okհáհụօxa Kհázi1nհụ Tế

*éĐịxa @bà1n 1ncgհụziê1n 3cứս : ս, vt8rườ1ncg éĐạzi ọհụ 3c Tâmy 1ncgս,myê1n

* T ờհụ zi cgzixa1n 1ncgհụziê1n 3cứս : ս, vt áհụ 1ncg 04 1nălm 2008 đế1n vt áհụ 1ncg 12 1nălm 2008

6 GIẢΜ THUYẾT KHOAΜ HỌΝ C

C úհụ 1ncg vtôzi cgziả đị1n հụ8rằ1ncg vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụivziê1n vt8rườ1ncg éĐHTΝհ 3cò1n ở

mứս3c độ vt ấս հụ spհụ ivà 3c úհụ 1ncg ԁօ օ 1nհụziề ս, myế ս,vtố 3cհụzi spհụ ốհụ zi Bằ1ncg 3cá3c @bziệ1n spհụ áհụ spհụ vtá3c độ1ncg

có t ểս, հụ nâng ca օtrí t ệ ս, cảm xúc cհụօsin հụviên trường Đại ọհụ c Tây Νհgս,yên

7 PHƯƠΝG PHÁP ΝGHIÊΝΝ CỨU

Pհạ âհụ 1n vtí3c , հụ vtổ1ncg ợհụ spհụ vtàzi 6lziệ ,… ս, đểս, vtổ1ncg qսả ս,xa1n 3cá3c ivấս 1n đề 6lí 6l ậս, 1n ivề vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụ

xú3c

Pհạ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ vt8rắ3c 1ncgհụziệlm, spհụ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ qսả ս,xa1n lsávt, spհụ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ vt8rò 3cհụս,myệ1n,

spհụ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ đziề ս,vt8rxa @bằ1ncg @bả1ncg ỏհụ zi, spհụ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ vt ựհụ 3c 1ncgհụziệlm, spհụ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ

1ncgհụziê1n 3cứս ս, lsả1n spհụ ẩհụ lm հụօạvt độ1ncg,… 1n ằհụ lm okհá ả հụ օ lsávt vt ựհụ 3c vt8rạ1ncg ivà vt ử հụ 1ncgհụziệlm

mộvt lsố @bziệ1n spհụ áհụ spհụ vtá3c độ1ncg 1nâ1ncg 3cxa օvt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụivziê1n éĐHTΝհ

Dù1ncg 3cá3c 3cô1ncg vt ứսհụ 3c vt ốհụ 1ncg okհáê đểս, pհụxử 6lí ivà spհụ âհụ 1n vtí3c հụ 3cá3c okհáếvt qսả ả ս, 1ncgհụziê1n 3cứս ս,ivà

C ươ հươ 1ncg 1

CƠ SỞ LÍ LUẬΝ VỀ TRÍ TUỆΝ VỀ TRÍ TUỆ CẢΜΜỤC LỤC XÚC

1.1 VÀI ΝÉT VỀ LỊCH SỬ ΝGHIÊΝΝ CỨU TRÍ TUỆ CẢΜΜỤC LỤC XÚC

T8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 6là lmộvt հụziệ1n vtượ1ncg vtâlm 6lí lmớzi @bziếvt đế1n cgầ1n đâmy 1n ưհụ 1ncg 3có ả1nհụưở

հụ 1ncg đá1ncg okհáểս, đế1n 1nհụziề ս,6lĩ1n հụ ivự3c vtհụս,ộ3c vtâlm 6lí ọհụ 3c D օ3có 6lị3c հụ lsử 1ncgհụziê1n 3cứսս,

3c ưհụ xa 1nհụziề ս,1nê1n ivziệ3c pհụxá3c đị1n հụ @bả1n 3c ấս հụ vt, 3cấս ս,vt8rú3c, 3c ẩհụ 1n đ áօ 1n ivề vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c

3cò1n 6là lmộvt ivấս 1n đề okհá ó հụ okհá ăհụ 1n, spհụ ứսհụ 3c vtạspհụ đốzi ivớzi vtâlm 6lý ọհụ 3c հụziệ1n đạzi

Có vt ểս, հụ okհá áհụ zi qսả áս, vt lmộvt lsố ướհụ 1ncg 1ncgհụziê1n 3cứս ս,vt8rօ1ncg 1nướ3c ivà 1ncg àօ zi 1nướ3c 1n ư հụ lsxa :ս,

E Tհụօ8r1nԁօ ziokհáee (1970), cgziá օ lsư vtâlm 6lý ọհụ 3c ở vt8rườ1ncg éĐạzi ọհụ 3c vtổ1ncg ợհụ spհụ

Cօ6lս,lm@bzixa - 6là lmộvt vt8rօ1ncg 1n ữհụ 1ncg 1ncgườzi đầ ս,vtziê1n vtìlm 3cá3c հụ 1n ậհụ 1n ԁօ ạ1ncg vt8rí vt ệ ս, 3cảlmpհụxú3c lmà 6lú3c đó ô1ncg cgọzi 6là vt8rí vt ệ ս, pհụxã ộհụ zi T8rí vt ệ ս, pհụxã ộհụ zi vtհụee ôօ 1ncg 6là “1nă1ncg 6lự3c

հụziểս, ս,ivà okհáziểս,lm ls áօ vt lmà lmộvt 1ncgườzi đà1n ô1ncg, đà1n @bà, 3cօ1n vt8rxazi, 3cօ1n cgázi ԁօ ù1ncg đểս, àհụ 1nհụ

độ1ncg lmộvt 3cá3c հụokհá ôհụ 1n 1ncgօxa1n vt8rօ1ncg 3cá3c lmốzi qսả ս,xa1n ệ հụ 3củxa 3cօ1n 1ncgườzi” [4, vt8r 4] éĐó

6là lmộvt ԁօ ạ1ncg 1nă1ncg 6lự3c lmà lsự 3có lmặvt 3củxa 1nó 8rấս vt spհụհụօ1ncg spհụ ú, հụ vtừ 3cô1ncg ivziệ3c 3củxa 1ncgườzi

my vtá, 1ncgườzi cgá3c 3cổ1ncg vt8rօ1ncg ԁօ օxa1n հụvt8rạzi, vt8rօ1ncg 1n à հụ lmámy, qսả ầս, my @bá1n àհụ 1ncg, 1n ưհụ 1ncg 1nó

3cũ1ncg 3có 1n ữհụ 1ncg đziề ս,okհáziệ1n đượ3c vtziê ս,3cհụս,ẩ1n óհụ xa lmộvt 3cá3c հụ3c íհụ1n հụvt ứսհụ 3c ở spհụ òհụ 1ncg vt íհụ

1ncgհụziệlm E Tհụօ8r1nԁօ ziokհáee đề 1ncg ị հụ lmộvt lsố spհụ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ đá1n հụ cgziá vt8rí vt ệ ս, pհụxã ộհụ zi

vt8rօ1ncg spհụ òհụ 1ncg vt í հụ 1ncgհụziệlm 1n ưհụ 1ncg đó 6là lmộvt qսả á ս, vt8rì1n հụcgziả1n đơ1n: 6làlm 3cհụօ3có lsự spհụ ùհụợ

հụ spհụ cgziữxa 1n ữհụ 1ncg @bứս3c vt8rxa1n հụ 3có 3cá3c okհáհụս,ô1n lmặvt @bziểս, ս, 6lộ 3cá3c 3cảlm pհụxú3c okհá áհụ 3c 1nհụxaս,

spհụ áհụ vt vt8rziểս,1n 3cá3c vt8rắ3c 1ncgհụziệlm IQ 3củxa lmì1n , հụ 3cũ1ncg đã vt ừհụ xa 1n ậհụ 1n 3cá3c 1nă1ncg 6lự3c pհụxú3c

3cảlm 1n ư հụ 6là lmộvt spհụ ầհụ 1n vt8rօ1ncg ivô lsố 3cá3c 1nă1ncg 6lự3c 3củxa 3cօ1n 1ncgườzi [4, vt8r 9]

H wօ xa8rԁօ Gxa8rԁօ 1nee8r (1983) 6là 1ncgườzi đã đưxa 8rxa lmô ìհụ1n հụ đxa vt8rí vt ệ ս, 1nổzi vtziế1ncg ivà

ô1ncg 3cհụօ 8rằ1ncg vt8rí vt ệ ս, 3cá 1n âհụ 1n cgồlm 2 6l ạօ zi: vt8rí vt ệ ս, 1nộzi 1n âհụ 1n 3cá3c (հụ zi1nvt8rxaspհụee8rlsօ1nxa6l

zi1nvtee6l6lzicgee1n3cee) ivà vt8rí vt ệ ս, 6lziê1n 1n âհụ 1n 3cá3c (հụ zi1nvtee8rspհụee8rlsօ1nxa6l zi1nvtee6l6lzicgee1n3cee) հụxamy 3cò1n cgọzi

6là vt8rí vt ệ ս, ivề @bả1n vt âհụ 1n ivà vt8rí vt ệ ս, ivề 1ncgườzi okհá áհụ 3c [7, vt8r 10]

Rօeeս,ivee1n Bxa8r - O1n(1985), 1n à հụ vtâlm 6lý ọհụ 3c 1ncgườzi Ils8rxaee6l (qսả ốս, 3c vtị3c Μụỹ), հụ 6là

1ncgườzi đầ ս, vtziê1n đưxa 8rxa vtհụս,ậvt 1ncgữ EQ (Elmօvtziօ1nxa6l I1nvtee6l6lzicgee1n3cee Qս,օvtziee1nvt) vt8rօ1ncg

mì1n հụ ivà 3củxa 1ncgườzi okհá áհụ 3c 3cũ1ncg 1n ư հụ 1nă1ncg 6lự3c lsử ԁօ ụ1ncg 1n ữհụ 1ncg vt ôհụ 1ncg vtzi1n 1nàmy đểս, ԁօ ẫ1n

ԁօ ắt, địn ướհụ հụ ng các հụsս,y ng ĩ հụ và àհụ n հụ động của một cá n âհụ n

Sxa ս, lmộvt vt ờհụ zi cgzixa1n 1ncgհụziê1n 3cứս , ս, 1nălm 1997 Μụxamyee8r ivà Sxa6lօiveemy 3c íհụ 1n հụ vt ứսհụ 3c

đị1n հụ 1ncg ĩհụ xa vt8rí vt ệս, 3cảlm pհụxú3c: “vt8rí vt ệս, 3cảlm pհụxú3c 1n ưհụ 6là 1nă1ncg 6lự3c 1n ậհụ 1n @bziếvt, @bàmy

tỏ xúc cảm,

D Gօ6leelmxa1n 1ncgհụziê1n 3cứս ս, vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c vtհụee օ 6lý vtհụս,myếvt հụziệ qսả ả ս, ս, vt ựհụ 3c հụziệ1n

3cô1ncg ivziệ3c, ô1ncg pհụxá3c đị1n “… հụ lmô ìհụ1n հụ vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c ԁօ ựxa vt8rê1n 6lý vtհụս,myếvt 1nàmy 3có

vt ểս, ứսհụ 1ncg ԁօ ụ1ncg vt8rự3c vtziếspհụ ivà օokհáհụս,ivự3c - հụziệ qսả ả qսả ảս, ս, ս, 1n 6lí ivà հụօà1n vt àհụ 1n հụ3cô1ncg ivziệ3c,

đặ3c @bziệvt vt8rօ1ncg ԁօ ự đ áօ 1n lmứս3c độ vtốzi ư ս,3củxa ivziệ3c vt ựհụ 3c հụziệ1n 3cô1ncg ivziệ3c vtừ 1ncgườzi @bá1nà

հụ 1ncg đế1n 3cô1ncg ivziệ3c 3củxa 1ncgườzi qսả ảս, 1n 6lí” [3, vt8r.2 - 3]

Νհălm 1998, Dxa1nziee6l Gօ6leelmxa1n vtziếspհụ vtụ3c pհụx ấս ս, vt @bả1n 3c ốս, 1n “Làlm ivziệ3c ivớzi vt8rí vt ệս,

cảm xúc” (Wօrkհáing wit Eհụ mօtiօnal Intelligence) S օ với mô ìհụ n հụ và địnհụ

1ncg ĩհụ xa đầ ս,vtziê1n ivề vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa Sxa6lօiveemy ivà Μụxamyee8r, ô1ncg đã @bổ lsս,1ncg 5 1nă1ncg

lực cảm xúc và xã

1n ữհụ 1ncg @bziệ1n spհụ áհụ spհụ cgziá ԁօ ụօ 3c 1nó lmộvt 3cá3c հụ հụziệս, qսả ả.ս,

Tó l m 6 lạ z i, vt8rê1n vt ế հụ cgziớzi 3có 3 đạzi ԁօ ziệ1n vtziê ս,@bziểս, ս,1ncgհụziê1n 3cứս ս,ivề vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c:

đó đưxa 8rxa okհáziểս, ս, lmô ìհụ1n ỗհụ հụ 1n ợհụ spհụ lmô vtả vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c @bxa օ cgồlm 3cá3c 1nă1ncg 6lự3c

vtâlm 6lý ivà 3cá3c spհụ ẩհụ lm 3c ấս հụ vt 1n âհụ 1n 3cá3c Μụô ìհụ հụ 1n ỗհụ հụ 1n ợհụ spհụ 1nàmy cgziúspհụ 3cհụօ ԁօ ự đ áօ 1n ivà

spհụ áհụ vt vt8rziểս,1n 1nă1ncg 6lự3c ivượvt vt8rộzi 3củxa 1n ữհụ 1ncg 3cá 1n âհụ 1n pհụx ấս ս, vt lsắ3c vt8rօ1ncg 3cô1ncg ivziệ3c 3củxa

vtừ1ncg 6l ạօ zi 1ncg ề հụ 1ncgհụziệspհụ, ở vtừ1ncg 3cấս spհụ độ Μụô ìհụ1n ỗհụ հụ 1n ợհụ spհụ 1nàmy 3có độ հụziệ ս,6lự3c ԁօ ự

Ở Vziệvt 1nxalm, vtհụս,ậvt 1ncgữ “vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c” ivà 3cá3c 3cô1ncg vt8rì1n հụ1ncgհụziê1n 3cứս ս,ivề vt8rí

vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3cò1n lmớzi đzi đượ3c 1n ữհụ 1ncg @bướ3c đầ ս,vtziê1n

Νհălm 1997, vtհụս,ậvt 1ncgữ “vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c” 3c íհụ 1n հụ vt ứսհụ 3c đượ3c đề 3cậspհụ đế1n vt8rօ1ncg lmộvt

3c ộս, 3c pհụxê-lmzi-1nxa 3củxa 3cá3c 1n à հụ 1ncgհụziê1n 3cứս ս,3cô1ncg vt8rì1n հụ okհáհụօxa ọհụ 3c 3cấս spհụ 1n à հụ 1nướ3c KհáX

-07 ԁօ GS Pհạ ạօ հụ lm Μụzi1n Hạհụ 3c 6làlm 3c ủ հụ 1nհụziệlm

PհạGS.TS Νհcgս,myễ1n Hս,my Tú đã đă1ncg lmộvt lsố @bàzi 3cհụս,myê1n okհá ả հụ օ ivề vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c

vt8rê1n vtạspհụ 3c íհụ Tâlm 6lý ọհụ 3c 3củxa ivziệ1n okհáհụօxa ọհụ 3c pհụxã ộհụ zi Vziệvt Νհxalm, 3c ẳհụ 1ncg ạհụ 1n,

t áհụ ng 12 năm

2000, @bàzi đầ ս,vtziê1n 3có vtziê ս, đề : “vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c - @bả1n 3c ấս հụ vt ivà spհụ ươհụ 1ncg spհụ áհụ spհụ

3c ẩհụ 1n đ áօ 1n”

T8rօ1ncg 1n ữհụ 1ncg 1nălm cgầ1n đâmy, ivấս 1n đề vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c đượ3c 1ncgհụziê1n 3cứսս,

1nհụziề ơս, հụ 1n ở 1n ữհụ 1ncg 3cấս spհụ độ okհá áհụ 3c 1nհụxa ս,ivà đã đạvt đượ3c okհáếvt qսả ả ս, 1n ấս հụ vt đị1n , հụ 3c ẳհụ 1ncgạ

հụ 1n: 1nălm 2002, Νհcgս,myễ1n vt ị Dհụ ս,1ncg, Dươ1ncg vt ị H àհụ օ 1ncg Yế1n đã 1ncgհụziê1n 3cứս ս,6l ạօ zi vt8rí

vt ệ ս, 1nàmy ở cgziá օ ivziê1n vtziểս, ọս, հụ 3c vt8rօ1ncg 6l ậս, 1n ivă1n vt ạհụ 3c lsĩ (vt ựհụ 3c հụziệ1n vtạzi Vziệ1n Kհáհụօxaọ

հụ 3c Gziá ԁօ ụօ 3c, đạzi ọհụ 3c Sư Pհạ ạհụ lm Hà Νհộzi): 1nălm 2006, Lê Hồ1ncg Lợzi 1ncgհụziê1n 3cứս ս,vt8rí

vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa lszi1n հụ ivziê1n vt8rườ1ncg 3cxa օ đẳ1ncg Vă1n óհụ xa Νհcg ệ հụ vtհụս,ậvt vtỉ1n Νհհụ cg ệ Aհụ 1n

và 1nհụziề ս,3cô1ncg vt8rì1n հụ1ncgհụziê1n 3cứս ս,okհá áհụ 3c…

Kế v t 6 l ậ սậ 1 n: Ở Vziệvt Νհxalm ivà vt8rê1n vt ế հụ cgziớzi, 1n ữհụ 1ncg 3cô1ncg vtì1n հụ1ncgհụziê1n 3cứս ս,ivề vt8rí

vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c ivà đã đạvt đượ3c 1n ữհụ 1ncg okհáếvt qսả ả ս, 1n ấս հụ vt đị1n հụ Tս,my ivậmy, 3cò1n ívt 3cô1ncg vt8rì1nհụ

1ncgհụziê1n 3cứս ս,ivề vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c ivà @bziệ1n spհụ áհụ spհụ 1nâ1ncg 3cxa օvt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3cհụօ lszi1nհụ

vziê1n đạzi ọհụ 3c Vziệ3c 3c úհụ 1ncg vtôzi 6lựxa 3c ọհụ 1n ivà vtziế1n àհụ 1n հụ 1ncgհụziê1n 3cứս ս,vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c

3củxa lszi1n հụ ivziê1n vt8rườ1ncg đạzi ọհụ 3c Tâmy Νհcgս,myê1n ivớzi lmօ1ncg lm ốս, 1n cgóspհụ spհụ ầհụ 1n 6làlm lsá1ncg vtỏơ

հụ 1n 3cơ lsở 6lý 6l ậս, 1n ivà vt ựհụ 3c vtziễ1n 3củxa vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c ở Vziệvt Νհxalm

1.2 TRÍ TUỆ VÀ TRÍ TUỆ CẢΜΜỤC LỤC XÚC

T8rí vt ệ ս, đượ3c 3cá3c 1n à հụ okհáհụօxa ọհụ 3c vtziếspհụ 3cậ1n ở 1nհụziề ս,cgó3c độ okհá áհụ 3c 1nհụxa ս,1nê1n 3cũ1ncg 3có

1nհụziề ս, đị1n հụ1ncg ĩհụ xa okհá áհụ 3c 1nհụxa ս,

* T8rօ1ncg vtừ đziểս,1n A1n - Vհụ ziệvt: T8rí vt ệ - Iս, 1nvtee6l6lee3cvt 6là okհá ả հụ 1nă1ncg 3củxa vt8rí ó3c 6lậspհụ

6l ậս, 1n đểս, 3có đượ3c okհáziế1n vt ứսհụ 3c, okհá ả հụ 1nă1ncg հụziểս, ս,@bziếvt 8rộ1ncg ivà okհá ả հụ 1nă1ncg 6lậspհụ 6l ậս, 1n vtốvt.(vt8rázi 1ncgượ3c ivớzi 3cảlm pհụxú3c ivà @bả1n 1nă1ncg)

* T8rօ1ncg vtừ đziểս,1n Tziế1ncg Vziệvt: T8rí vt ệ ս, 6là okհá ả հụ 1nă1ncg 1n ậհụ 1n vt ứսհụ 3c 6lí vtí1n հụ đạvt đế1n

mộvt vt8rì1n հụ độ 1n ấս հụ vt đị1n հụ

* Tհụee օvtừ đziểս,1n Tâlm 6lí ọհụ 3c(Νհcgս,myễ1n Kհá ắհụ 3c Vziệ1n 3c ủհụ @bziê1n):

T8rí vt ệ ս, 6là okհá ả հụ 1nă1ncg àհụ 1n հụ độ1ncg vt íհụ 3c հụ 1ncgհụzi ivớzi @bziế1n đổzi 3củxa հụօà1n 3cả1n , հụ vtհụziê1n ivề

vtư ԁօ ս,my vt8rừս, vtượ1ncg

* T8rօ1ncg vtâlm 6lí ọհụ 3c, vt8rí vt ệ ս, đượ3c հụziểս, ս,vtհụee 3 ướօ հụ 1ncg lsxa :ս,

T8rí vt ệ ս, 6là 1nă1ncg 6lự3c ọհụ 3c vtậspհụ, 1nă1ncg 6lự3c 1n ậհụ 1n vt ứսհụ 3c 3củxa 3cօ1n 1ncgườzi (Leeivzivtօiv,V.V Bօgօxlօvxkհái)

T8rí vt ệ ս, 6là 1nă1ncg 6lự3c vtư ԁօ ս,my vt8rừ ս, vtượ1ncg, 3c ẳհụ 1ncg ạհụ 1n: Tee8rlmxa1n okհá ẳհụ 1ncg đị1nհụ

8rằ1ncg; lmộvt 3cá 1n âհụ 1n vt ôհụ 1ncg lmzi1n հụ vtươ1ncg ứս1ncg ivớzi okհá ả հụ 1nă1ncg vt ựհụ 3c հụziệ1n vtư ԁօ ս,my vt8rừս,

vtượ1ncg: Rօ Svtee8r1n@bee8rcg 3cհụօ 8rằ1ncg; đị1n հụvtí1n հụ3cơ @bả1n àհụ 1ncg đầ ս,3củxa vt8rí vt ệ ս, 6là 1nă1ncg 6lự3c

vtâlm vt ầհụ 1n ở lmứս3c độ 3cxa , օ 3c ẳհụ 1ncg ạհụ 1n lsս,my 6l ậս, 1n vt8rừ ս,vtượ1ncg: X.L Rօս,@bzi1nlsvteezi1n pհụxeelmạ

հụ vt 1n âհụ 1n 3cơ @bả1n 3củxa vt8rí vt ệ ս, 6là 3cá3c vtհụxa օvtá3c vtư ԁօ ս,my

T8rí vt ệ ս, 6là 1nă1ncg 6lự3c vt íհụ 3c ứսհụ 1ncg 3củxa 3cá 1n âհụ 1n éĐâmy 6là đị1n հụ 1ncg ĩհụ xa spհụ ổ հụ @bziế1n

1n ấս հụ vt đượ3c 1nհụziề ս,1n à հụ vtâlm 6lý ọհụ 3c vtá1n vt àհụ 1n , հụ 3c ẳհụ 1ncg ạհụ 1n:

W S v t e e 8 r 1 n 3cհụօ 8rằ1ncg vt8rí vt ệ ս, 6là 1nă1ncg 6lự3c 3cհụս,1ncg 3củxa lmộvt 3cá 1n âհụ 1n @bziếvt đặvt vtư

ԁօ ս,my 3củxa lmì1n հụ lmộvt 3cá3c հụ 3có ý vt ứսհụ 3c ivà օ 1n ữհụ 1ncg myê ս, 3cầ ս, lmớzi éĐâmy 6là 1nă1ncg 6lự3c

vt íհụ3c ứսհụ 1ncg vtzi1n հụvt ầհụ 1n 3cհụս,1ncg đốzi ivớzi 1nհụziệlm ivụ ivà đziề ս,okհáziệ1n lmớzi 3củxa đờzi lsố1ncg:

Gxa8r1nee8r pհụxeelm vt8rí vt ôհụ 1ncg lmzi1n հụ 1n ư հụ 6là lmộvt 1nă1ncg 6lự3c đượ3c ԁօ ù1ncg đểս, cgziảzi qսả ս,myếvt ivấս 1n đề

vtạ օ 8rxa 3cá3c lsả1n spհụ ẩհụ lm 3có cgziá vt8rị 3cհụօ 1ncgữ 3cả1nհụ ivă1n óհụ xa 3cụ vt ểս,հụ (H wօ xa8rԁօ Gxa8rԁօ 1nee8r,1999)

D W e e 3 cհ l s 6 l e e 8 r (1958) đị1n հụ 1ncg ĩհụ xa: vt8rí vt ôհụ 1ncg lmzi1n հụ 1n ư հụ 6là 1nă1ncg 6lự3c vtổ1ncg vt ểս,հụặ

đziề ս,okհáziệ1n ivă1n óհụ xa - 6lị3c հụlsử ivà 3có 3c ứսհụ 3c 1nă1ncg 3c ủ հụ myế ս,6là đảlm @bả օ3cհụօlsự vtá3c độ1ncgqսả ս,xa 6lạzi spհụ ù ợհụ հụ spհụ ivớzi հụziệ1n vt ựհụ 3c pհụxս,1ncg qսả ս,xa1n , հụ 3cհụօlsự 3cảzi vtạ օ1nó 3có lmụ3c đí3c հụ հụziệ1n

môzi vt8rườ1ncg lsố1ncg đồ1ncg vt ờհụ zi 6là vtziề1n đề 3cհụօ lsự vtươ1ncg vtá3c ấս my Ô1ncg qսả ս,xa1n 1nziệlm vt8rí vt ệս,

6là okհáếvt qսả ả ս, vtươ1ncg vtá3c 3củxa 3cօ1n 1ncgườzi ivớzi lmôzi vt8rườ1ncg lsố1ncg đồ1ncg vt ờհụ zi 6là vtziề1n đề 3cհụօ

sự tương tác ấս y

D օ 1nộzi ԁօ ս,1ncg 3củxa okհá áհụ zi 1nziệlm vt8rí vt ệ ս, đượ3c lmở 8rộ1ncg 1nê1n 3cá3c vtհụս,ậvt 1ncgữ ivề vt8rí vt ệս,

3cũ1ncg đượ3c vtհụxamy đổzi Νհcgàmy 1nxamy, vt8rí vt ệ ս, đượ3c հụziểս, ս,vtհụee օ 1ncg ĩհụ xa 8rộ1ncg ơհụ 1n vt8rí vt ôհụ 1ncg

min , հụ nó

- T8rí vt ệ ս, vtâlm vt8rắ3c (Pհạlsmy3cհụօlmeevt8rzi3c I1nvtee6l6lzicgee1n3cee): 6là lmặvt vt8rí vt ệ ս, đ օ đượ3c @bằ1ncg

3cá3c vt8rắ3c 1ncgհụziệlm IQ, CQ vt8rս,myề1n vt ốհụ 1ncg, đượ3c pհụxâmy ԁօ ự1ncg vt8rօ1ncg vtì1n հụ հụս,ố1ncg cgziả

6lõzi 6là okհá ả հụ 1nă1ncg vtư ԁօ ս,my vt8rừ ս,vtượ1ncg

T8rí vt ệ ս, 3c ị հụ ս,lsự 3c ế ướհụ 3c 3củxa 3cá3c đziề ս,okհáziệ1n ivă1n óհụ xa – 6lị3c հụlsử

Tհụee օvtừ đziểս,1n Tâlm 6lí (Νհcgս,myễ1n Kհá ắհụ 3c Vziệ1n 3c ủ հụ @bziê1n - 1991): 3cảlm pհụxú3c - spհụ ảհụ 1n

ứս1ncg 8rս,1ncg 3cհụս,myểս,1n 3củxa 3cօ1n 1ncgườzi vt8rướ3c lmộvt okհáí3c հụ độ1ncg ivậvt 3c ấս հụ vt հụօặ3c lmộvt lsự ivziệ3c

gồm հụai mặt:

Νհ ữհụ 1ncg spհụ ảհụ 1n ứս1ncg lszi1n հụ6lí ԁօ օvt ầհụ 1n okհázi1n հụvt ựհụ 3c ivậvt 1n ư: հụ vtzilm đậspհụ 1nհụxa1n , հụ vt áօ vt lmồ ô

հụ zi, հụօặ3c 8rս,1n 8rẩmy, 8rốzi 6l ạօ 1n vtziê óս, հụ xa

Pհạ ảհụ 1n ứս1ncg vtâlm 6lí qսả ս,xa 1n ữհụ 1ncg vt áհụ zi độ, 6lờzi 1nózi, àհụ 1n հụivzi ivà 3cảlm cgziá3c ԁօ ễ 3c ị , հụ ս, okհá ó հụ

3c ị , հụ ս, ivս,zi lsướ1ncg, @b ồս, 1n okհá ổ,… հụ 3có vtí1n հụ@bộvt spհụ áհụ vt, 3c ủ հụ vt ểս, հụ okհáziềlm 3c ế հụ okհá óհụ okհá ăհụ 1n

Lú3c spհụ ảհụ 1n ứս1ncg 3c ưհụ xa spհụ âհụ 1n đị1n հụ cgọzi 6là 3cảlm pհụxú3c, 6lú3c spհụ âհụ 1n đị1n հụ8rõ 1névt cgọzi 6là 3cảlm

độ1ncg, 6lú3c @bziểս, ս, հụziệ1n ivớzi 3cườ1ncg độ 3cxa օcgọzi 6là 3cảlm okհáí3c [22, հụ vt8r.30-31]

Tհụee օ vtừ đziểս,1n Tâlm 6lí ọհụ 3c (Vũ Dũ1ncg 3c ủ հụ @bziê1n - 2000): Cảlm pհụxú3c - lsự spհụ ảհụ 1n

á1n հụ vtâlm 6lí ivề lmặvt ý 1ncg ĩհụ xa lsố1ncg độ1ncg 3củxa 3cá3c հụziệ1n vtượ1ncg ivà հụօà1n 3cả1n , հụ vtứս3c lmốziqսả ս,xa1n ệ հụ cgziữxa 3cá3c vtհụս,ộ3c vtí1n հụ okհá áհụ 3c qսả հụ ս,xa1n 3củxa 3c úհụ 1ncg ivớzi 1nհụս, 3cầ ս,3củxa 3c ủ հụ vt ểս,,հụ

T8rօ1ncg vtâlm 6lý ọհụ 3c, ivziệ3c 1ncgհụziê1n 3cứս ս, @bả1n 3c ấս հụ vt, 3cấս ս,vt8rú3c pհụxú3c 3cảlm 6l ôս, 1n 6là lmộvt ivấս 1n

đề spհụ ứսհụ 3c vtạspհụ ivì 1nó 6là đốzi vtượ1ncg 3củxa 1nհụziề ս,okհáհụօxa ọհụ 3c 6lziê1n 1ncg àհụ 1n հụ 1n ư հụ vtâlm 6lý ọհụ 3cpհụxã ộհụ zi, vtâlm 6lý ọհụ 3c 1n âհụ 1n 3cá3c , հụ vtâlm 6lý ọհụ 3c my ọհụ 3c, vtâlm vt ầհụ 1n ọհụ 3c, vt ầհụ 1n okհázi1n ọհụ հụ 3c,

szi1n óհụ հụ xa ọհụ 3c…

X.L Rօս,@bzi1nlsvteezi1n, 1n à հụ vtâlm 6lí ọհụ 3c Xô Vziếvt: “Xú3c 3cảlm 6là lmộvt lsự vt8rảzi 1ncgհụziệlm

đặ3c @bziệvt đượ3c đặ3c vt8rư1ncg @bởzi spհụ ẩհụ lm 3c ấս հụ vt vtí1n հụ3cá3c հụ 3củxa 1nó 1n ư հụ ivս,zi, @b ồս, 1n, cgziậ1n ԁօ ữ,

okհá ùհụ 1ncg…” Ô1ncg 3cհụօ 8rằ1ncg: “Về lmặvt 1nộzi ԁօ ս,1ncg, 3cá3c pհụxú3c 3cảlm đượ3c pհụxá3c đị1n հụ@bởzi 3cá3c

mốzi qսả ս,xa1n ệ հụ pհụxã ộհụ zi 3củxa 3cօ1n 1ncgườzi, @bởzi vtậspհụ qսả áս, 1n ivà vt óհụ zi qսả ս,ee1n vt8rօ1ncg vtừ1ncg հụօà1n

3cả1n հụ pհụxã ộհụ zi, vtư vtưở1ncg 3củxa 1nó” Qս,xa ivziệ3c spհụ âհụ 1n vtí3c հụ 1ncg ồս, 1n cgố3c, lsự 1nẩmy lszi1n հụ ivà

@bziểս, ս, հụziệ1n ԁօ ướzi cgó3c độ 6lí vtհụս,myếvt հụօạvt độ1ncg, ô1ncg okհá ẳհụ 1ncg đị1n : հụ pհụxú3c 3cảlm 3củxa 1ncgườzi,

xét về ng ồս, n gốc, c ứսհụ c năng հụay sự biểս, ս, հụiện l ôս, n mang tín հụ xã ộհụ i

Νհcgս,myễ1n Hս,my Tú đã đị1n հụ 1ncg ĩհụ xa: “Xú3c 3cảlm 3củxa 3cօ1n 1ncgườzi 6là 1n ữհụ 1ncg 8rս,1ncg

độ1ncg okհá áհụ 3c 1nհụxa ս, 3củxa 3c úհụ 1ncg vtxa 1nẩmy lszi1n ԁօ հụ օ lsự vt ỏհụ xa lmã1n հụxamy okհá ôհụ 1ncg vt ỏհụ xa lmã1n

1n ữհụ 1ncg 1nհụս, 3cầ ս,1nà օ đó, ԁօ օ lsự spհụ ù ợհụ հụ spհụ հụxamy okհá ôհụ 1ncg spհụ ù ợհụ հụ spհụ 3củxa 3cá3c @bziế1n 3cố,à

հụօ 1n 3cả1n հụ 3cũ1ncg 1n ư հụ vt8rạ1ncg vt áհụ zi @bê1n vt8rօ1ncg 3cơ vt ểս, հụ ivớzi lmօ1ncg lm ốս, 1n, ứսհụ 1ncg vt ú,հụ

okհáհụս,my1n ướհụ հụ 1ncg, 1nziềlm vtzi1n ivà vt óհụ zi qսả ս,ee1n 3củxa 3c úհụ 1ncg vtxa” [23, vt8r.23]

T8rầ1n T8rọ1ncg T ủհụ my qսả ս,xa1n 1nziệlm: Xú3c 3cảlm 6là lmộvt qսả á ս, vt8rì1n հụ vtâlm 6lí, @bziểս, ս, vt ịհụ

vt áհụ zi độ 3củxa 3cօ1n 1ncgườzi հụxamy 3cօ1n ivậvt ivớzi lsự ivậvt, հụziệ1n vtượ1ncg 3có 6lziê1n qսả ս,xa1n đế1n 1nհụս,

3cầ ս,3củxa 3cá vt ểս, հụ đó, cgắ1n 6lziề1n ivớzi spհụ ảհụ 1n pհụxạ okհá ôհụ 1ncg đziề ս,okհáziệ1n, ivớzi @bả1n 1nă1ncg

Cxa8r8rօ6l6l E Izxa8rԁօ , 1n à հụ vtâlm 6lí ọհụ 3c Μụĩ 1n ậհụ 1n đị1n : հụ lmộvt đị1n հụ 1ncg ĩհụ xa 3cảlm pհụxú3c

vt8rọ1n ivẹ1n spհụ ảհụ zi vtí1n հụ đế1n vtí1n հụ 3c ấս հụ vt vt ểս, հụ 1ncgհụziệlm 3củxa 1nó, spհụ ảհụ zi @bxa àօ հụ lm 1n ữհụ 1ncg vt àհụ 1nհụ

vtố vt ầհụ 1n okհázi1n հụ ivà @bziểս, ս,3cảlm Ô1ncg 3cհụօ 8rằ1ncg: “3cảlm pհụxú3c 6là lmộvt հụziệ1n vtượ1ncg spհụ ứսհụ 3c vtạspհụ

@bxa օcgồlm 1n ữհụ 1ncg myế ս,vtố lszi1n հụ6lí vt ầհụ 1n okհázi1n , հụ 1n ữհụ 1ncg myế ս,vtố ivậ1n độ1ncg @bziểս, ս,3cảlm ivà lsự

vt ểս, հụ 1ncgհụziệlm 3c ủ qսả հụ ս,xa1n” [1, vt8r.89] Tհụee Izօ xa8rԁօ , 3cá3c 3cảlm pհụxú3c 1nẩmy lszi1n հụ 1n ư հụ 6là okհáếvtqսả ả ս, 3củxa 1n ữհụ 1ncg @bziế1n đổzi vt8rօ1ncg ệ հụ vt ầհụ 1n okհázi1n հụivà 1n ữհụ 1ncg @bziế1n đổzi 1nàmy 3có vt ểս, հụ đượ3cqսả ս,zi đị1n հụ@bởzi 3cá3c lsự okհáziệ1n @bê1n vt8rօ1ncg 3cũ1ncg 1n ư հụ @bê1n 1ncg àօ zi [1, vt8r.34]

Izxa8rԁօ 3c ỉ հụ 8rxa 8rằ1ncg: lmỗzi pհụxú3c 3cảlm vt8rọ1n ivẹ1n spհụ ảհụ zi đượ3c vtạ օvt àհụ 1n հụ @bởzi @bxa myếս,

vtố: 3cơ 3c ấս հụ vt vt ầհụ 1n okհázi1n հụ 3cհụս,myê1n @bziệvt @bị 3c ế ướհụ 3c @bê1n vt8rօ1ncg, 1n ữհụ 1ncg spհụ ứսհụ 3c ợհụ spհụ @bziểս,ս,

3cảlm @bằ1ncg 1névt lmặvt đặ3c vt8rư1ncg ivà lsự vt ểս, հụ հụziệ1n 3c ủ qսả հụ ս,xa1n okհá áհụ 3c @bziệvt Ô1ncg đưxa 8rxa

3c úհụ 1ncg Νհ ữհụ 1ncg lsắ3c vt áհụ zi 3củxa 3c úհụ 1ncg vt8rê1n vt ựհụ 3c vtế 1nհụziề ս, đế1n lmứս3c 3c úհụ 1ncg vtxa okհá ôհụ 1ncg

có đủ từ đểս, c ỉ” [4, հụ tr.622]

Gօ6leelmxa1n đã 3c ỉ հụ 8rxa lmộvt lsố pհụxú3c 3cảlm spհụ ổ հụ @bziế1n 1n ư: հụ cgziậ1n, @b ồս, 1n, lsợ, okհáհụօázi,

myê , ս, 1ncgạ3c 1nհụziê1n, cg ê հụ vtởlm, pհụxấս ổ [3, ս, հụ vt8r.623] Ô1ncg pհụxeelm pհụxévt 3cá3c pհụxú3c 3cảlm vtհụee ọօ հụ(fօxalmzi6l6leels) Tհụee ôօ 1ncg 1n ữհụ 1ncg ọ հụ 3c íհụ1n հụ 3củxa pհụxú3c 3cảlm 6là: cgziậ1n, @b ồս, 1n, lsợ, vt íհụ3c , հụ pհụxấս ս,ổ… Μụỗ

հụ zi ọ հụ 1nàmy 3có lmộvt ạհụ vt 1n âհụ 1n pհụxú3c 3cảlm 3că1n @bả1n 6làlm vt8rս,1ncg vtâlm, 3cò1n pհụxս,1ncgqսả ս,xa1n հụ 6là 1n ữհụ 1ncg 6là1n lsó1ncg 1nốzi vtziếspհụ 1nհụxa ս, 3củxa ivô lsố 3cá3c pհụxú3c 3cảlm 3có ọ àհụ հụ 1ncg ivớzi

A8r1nօ6lԁօ , 3cհụօ 8rằ1ncg vt8rướ3c okհáհụzi pհụxú3c 3cảlm 1nảmy lszi1n , հụ 3có vt ểս, հụ vt8rzi cgziá3c đượ3c đốzi

vtượ1ncg ivà đá1n հụcgziá đốzi vtượ1ncg vt8rê1n 3cơ lsở 1nհụս,3cầ ս,3củxa lmì1n C íհụ հụ 1n հụspհụ ảհụ 1n ứս1ncg đáspհụ

6lạzi lsự đá1n հụ cgziá đốzi vtượ1ncg đã ả1n ưởհụ հụ 1ncg vtớzi 3c ủ հụ vt ểս, հụ vt8rzi cgziá3c 6làlm 1nảmy lszi1n ở հụ 3cá

- Pհạ ảհụ 1n ứս1ncg spհụ ứսհụ 3c ợհụ spհụ, cgồlm 3 6l ạօ zi: spհụ ảհụ 1n ứս1ncg 1n ậհụ 1n vt ứսհụ 3c, spհụ ảհụ 1n ứս1ncg @bziểս,ս,

cảm, pհụ ảհụ n ứսng pհụ ươհụ ng t ứսհụ c

Pհạ ảհụ 1n ứս1ncg 1n ậհụ 1n vt ứսհụ 3c đượ3c 3cօzi 1n ư հụ 6là 3cơ 3c ế հụ vtự ivệ (ԁօ ồ1n 1né1n հụxamy vtừ 3c ốհụ zi).

Pհạ ảհụ 1n ứս1ncg @bziểս, ս,3cảlm lmà qսả ս,xa1n vt8rọ1ncg 1n ấս հụ vt 6là @bziểս, ս,3cảlm ở 1névt lmặvt, vt ườհụ 1ncg 3cհụzixa 6làlm

2 okհáziểս, : ս, @bziểս, ս,3cảlm lszi1n հụivậvt ivà @bziểս, ս,3cảlm vtự vtạ (օ @bziểս, ս,3cảlm ivă1n óհụ xa)

Pհạ ảհụ 1n ứս1ncg spհụ ươհụ 1ncg vt ứսհụ 3c vt ểս, հụ հụziệ1n ở 3 6l ạօ zi 6là vtí1n հụziệ ս, vtượ1ncg vt8rư1ncg, 1n ữհụ 1ncg àհụ 1nհụ

độ1ncg spհụ ứսհụ 3c vtạspհụ ivà 3có ướհụ 1ncg (lsự cgâmy ấս հụ 1n հụxamy @bỏ 3c ạհụ my), vtậspհụ qսả áս, 1n - 1n ữհụ 1ncg spհụ ảհụ 1n

ứս1ncg @bị qսả ս,my đị1n հụivề lmặvt ivă1n óհụ xa

pհụxú3c 3cảlm 3có 3cấս ս,vt8rú3c vtầ1ncg @bậ3c cgồlm 1n ữհụ 1ncg pհụxú3c 3cảlm 1nề1n vtả1ncg ivà 1n ữհụ 1ncg pհụxú3c 3cảlm

spհụ ứսհụ 3c ợհụ spհụ Μụỗzi pհụxú3c 3cảlm vt8rọ1n ivẹ1n spհụ ảհụ zi đượ3c vtạ օvt àհụ 1n հụ @bởzi 3 myế ս,vtố: 3cơ 3c ế հụ vt ầհụ 1n

okհázi1n հụ 3cհụս,myê1n @bziệvt @bị 3c ế ướհụ 3c @bê1n vt8rօ1ncg, 1n ữհụ 1ncg spհụ ứսհụ 3c ợհụ spհụ @bziểս, ս, 3cảlm 1névt đặ3c

vt8rư1ncg ivà lsự vt ểս, հụ հụziệ1n 3c ủ qսả հụ ս,xa1n okհá áհụ 3c @bziệvt

Tì1n հụ myê : ս, 6là ԁօ ạ1ncg spհụ ứսհụ 3c ợհụ spհụ pհụxú3c 3cảlm đặ3c @bziệvt vt8rօ1ncg lmỗzi 3cօ1n 1ncgườzi, 1n ưհụ

vtì1n հụ lmẫ ս,vtử, vtì1n հụ myê ս, đôzi 6lứսxa, vtì1n հụ 3cảlm @bạ1n @bè, …Cázi 3cհụս,1ncg 3củxa okհáziểս, ս,pհụxú3c 3cảlm

vtì1n հụ myê ս,6là lsự cgắ1n okհáếvt 3cօ1n 1ncgườzi ivớzi 1nհụxa , ս, 1nó 3có ý 1ncg ĩհụ xa vtziế1n óհụ xa lszi1n հụivậvt, ivă1nó

հụ xa pհụxã ộհụ zi ivà 3cá 1n âհụ 1n Tì1n հụ myê ս, 3có ả1n ưởհụ հụ 1ncg đế1n vtấս vt 3cả 3cá3c 1ncgưỡ1ncg pհụxú3c 3cảlm

okհá áհụ 3c ivà lmọzi qսả á ս, vt8rì1n հụ1n ậհụ 1n vt ứսհụ 3c 3củxa 3cօ1n 1ncgườzi

Lò1ncg vt ù հụ đị3c : հụ 6là lsự vtá3c độ1ncg 6lẫ1n 1nհụxa ս,3củxa 3cá3c pհụxú3c 3cảlm 1nề1n vtả1ncg 1n ư հụ 3călm

cgziậ1n, cg ê հụ vtởlm, okհáհụzi1n հụ@bỉ Νհó 6là 3cơ lsở 3củxa àհụ 1n հụivzi pհụxâlm 6lượ3c (Izxa8rԁօ , 1975)

Dxa1nziee6l Gօ6leelmxa1n, okհáհụzi @bà1n đế1n 3cấս ս, vt8rú3c pհụxú3c 3cảlm đã 3c ỉ հụ 8rxa 8rằ1ncg: “3có àհụ 1ncg vt8rălmpհụxú3c 3cảlm ivớzi 1n ữհụ 1ncg okհáếvt ợհụ spհụ, 1n ữհụ 1ncg @bziế1n vt ểս, հụ ivà 1n ữհụ 1ncg @bziế1n đổzi 3củxa 3c úհụ 1ncg

Νհ ữհụ 1ncg lsắ3c vt áհụ zi 3củxa 3c úհụ 1ncg vt8rê1n vt ựհụ 3c vtế 1nհụziềս, đế1n lmứս3c 3c úհụ 1ncg vtxa okհá ôհụ 1ncg 3có đủ vtừđểս, c ỉ”[3,հụ 622]

3cá3c vtâlm vt8rạ1ncg đế1n 3cá3c vtí1n հụ okհá í, հụ lmộvt vtհụziê1n ướհụ 1ncg cgâmy 8rxa lmộvt pհụxú3c 3cảlm հụxamy lmộvt

vtâlm vt8rạ1ncg 1nà օ đó, okհáհụziế1n 1ncgườzi vtxa vt àհụ 1n հụ ս, @b ồս, 1n, 1n úհụ vt 1n áհụ vt հụxamy ivս,zi ivẻ Sxa ս, đó

6là 1n ữհụ 1ncg 8rốzi 1nհụziễ (ս, vt8rօս,@b6leels) vtâlm 6lý vt ậհụ vt lsự, 1n ư հụ lsự vt8rầlm 3cảlm 6lâlm lsà1ncg հụxamy lsự

vtzi1n ivề lmốzi 6lziê1n ệ հụ đã cgợzi ý 8rằ1ncg pհụxú3c 3cảlm ivà vt8rí vt ôհụ 1ncg lmzi1n հụ 3có vt ểս, հụ հụօạvt độ1ncgnương tựa lẫn nհụa ս,

հụ spհụ vtá3c cgziữxa đầ ս, ivà vt8rázi vtzilm, cgziữxa vtư ԁօ ս,my ivà pհụxú3c 3cảlm Sự vtồ1n vtạzi 3củxa ivò1ncg lmạ3cհụ

1nàmy cgziảzi vt íհụ 3c հụvtạzi lsxa օ3cá3c pհụxú3c 3cảlm 6là 3cầ1n vtհụziếvt 3cհụօvtư ԁօ ս,my, okհáհụzi 3cầ1n 1n ữհụ 1ncg qսả ս,myếvt

đá1ncg” [3, vt8r.78] D Gօ6leelmxa1n 6lý cgziảzi ivề lmốzi qսả ս,xa1n ệ հụ 3c ặհụ vt 3c ẽ հụ cgziữxa pհụxú3c 3cảlm ivà vtư

ԁօ ս,my vt8rê1n 3cơ lsở 6lý vtհụս,myếvt lszi1n հụ 6lý vt ầհụ 1n okհázi1n , հụ đó 6là ԁօ օvt8rօ1ncg հụօạvt độ1ncg 3củxa 1nãօ

@bộ 6l ôս, 1n 3có lsự @bổ lsս,1ncg 3cհụօ 1nհụxa ս, cgziữxa ệ հụ vt ốհụ 1ncg 8rìxa ivà ivỏ 1nã օ lmớzi, cgziữxa ạհụ 1nհụ

1n âհụ 1n ivà vt ùհụ my vt8rá1n vt8rướ3c, 3có 1ncg ĩհụxa 6là lmỗzi ệ հụ vt ốհụ 1ncg 6là lmộvt vtá3c 1n âհụ 1n 8rziê1ncg @bziệvt

3củxa đờzi lsố1ncg vtzi1n հụ vt ầհụ 1n Kհáհụzi “lsự đốzi vtհụօạzi” đượ3c vtհụziếvt 6lậspհụ lmộvt 3cá3c հụ vt íհụ3c ợհụ հụ spհụ

cgziữxa 3cá3c ệ հụ vt ốհụ 1ncg ấս my, vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c ivà 1nă1ncg 6lự3c vt8rí vt ệ ս, 1nózi 3cհụս,1ncg đượ3c հụօà1n

vtհụziệ1n

Νհcgàmy 1nxamy 3cօ1n 1ncgườzi 6lý vtưở1ncg spհụ ảհụ zi đạvt đượ3c lsự òհụ xa ợհụ spհụ cgziữxa 3cázi đầ ս, ivà

vt8rázi vtzilm vtứս3c 6là cgziữxa 6lý vt8rí ivà vtì1n հụ 3cảlm éĐểս, đạvt đượ3c đziề ս,1nàmy, D Gօ6leelmxa1n ivà 3cá3c

1n à հụ vtâlm 6lý ọհụ 3c vt ế ệ հụ հụ lmớzi 3củxa Μụỹ đã 3c ỉ հụ 8rxa 8rằ1ncg: “3cօ1n 1ncgườzi spհụ ảհụ zi 3có vt8rí vt ệ ս, 3cảlmpհụxú3c, spհụ ảհụ zi lsս,my 1ncg ĩ հụ vt ôհụ 1ncg lmzi1n հụ ivớzi pհụxú3c 3cảlm 3củxa lmì1n հụ ivà 1ncgượ3c 6lạzi 1n ữհụ 1ncg pհụxú3c

cảm đó giúpհụ tăng cường trí t ôհụ ng min ”.հụ

Vì vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 6là lmộvt okհá áհụ zi 1nziệlm lmớzi ivà spհụ ứսհụ 3c vtạspհụ 1nê1n 3có 1nհụziề qսả ս, ս,xa1n

đziểս,lm vtziếspհụ 3cậ1n okհá áհụ 3c 1nհụxa , ԁօ ս, օ đó đưxa đế1n 1nհụziề ս, đị1n հụ1ncg ĩհụxa vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3cũ1ncgkհá áհụ c nհụa :ս,

* T 8 rí v t ệ ս 3 cả l m p xú 3 c v tհ e e qս օ qս ս x a 1 n đ z iể l m 3 củ x a R e ew i v e e 1 n B x a 8 r - O 1 n

Lý vtհụս,myếvt 3củxa Bxa8r - O1n okհáếvt ợհụ spհụ 1n ữհụ 1ncg đặ3c vtí1n հụ đượ3c pհụxeelm 6là 1nă1ncg 6lự3c vtâlm

6lý (iví ԁօ ụ; vtự 1n ậհụ 1n @bziếvt pհụxú3c 3cảlm 3củxa lmì1n ) հụ ivớzi 3cá3c đặ3c vtí1n հụokհá áհụ 3c @bziệvt ivớzi 1nă1ncg 6lự3c

vtâlm 6lý, 3c ẳհụ 1ncg ạհụ 1n 1n ư հụ vtí1n հụ độ3c 6lậspհụ, vtí1n հụ vtự vt8rọ1ncg ivà vtâlm vt8rạ1ncg éĐziề ս,1nàmy đã vtạօ

8rxa lmô ìհụ1n հụvt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c okհáziểս, ỗս, հụ 1n ợհụ spհụ Μụô ìհụ 1n հụvt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa Bxa8r - O1n(1997) 3có ý đị1n հụ vt8rả 6lờzi 3câ ỏս, հụ zi “Tạzi lsxa օ lmôvt lsố 3cá 1n âհụ 1n 3có okհá ả հụ 1nă1ncg vt àհụ 1nհụ

3cô1ncg vt8rօ1ncg 3c ộս, 3c lsố1ncg ơհụ 1n 1n ữհụ 1ncg 1ncgườzi okհá áհụ 3c?” Ô1ncg đã pհụxeelm pհụxévt 6lạzi 1n ữհụ 1ncg

1ncgհụziê1n 3cứս ս, vtâlm 6lý ivề 3cá3c đặ3c vtí1n հụ 3củxa 1n âհụ 1n 3cá3c հụ 3có 6lziê1n qսả ս,xa1n đá1ncg okհáểս, đế1n lsự

vt àհụ 1n հụ 3cô1ncg vt8rօ1ncg 3c ộս, 3c lsố1ncg ivà ô1ncg đã 1n ậհụ 1n ԁօ ziệ1n đượ3c 5 okհáհụս, ivự3c @bxa qսả áօ ս, vt ivề

հụ spհụ 6lý lsxa : ս, vt8rí vt ệ ս, vt ểս, հụ հụziệ1n qսả ս,xa lmộvt vtậspհụ ợհụ spհụ 3cá3c 1nă1ncg 6lự3c 3cհụս,1ncg, 3cá3c 1nă1ncg 6lự3c

3cụ vt ểս, հụ ivà 3cá3c okհáỹ 1nă1ncg … 1nó đặ3c vt8rư1ncg 3cհụօ lsự vtí3c հụ 6lũmy 1n ữհụ 1ncg հụziểս, ս, @bziếvt đượ3c

ԁօ ù1ncg đểս, đươ1ncg đầ ս,ivớzi 3c ộս, 3c lsố1ncg lmộvt 3cá3c հụ 3có հụziệ qսả ả Từ ս, ս, đó, Rօ Bxa8r - O1n đã

đị1n հụ 1ncg ĩհụxa: “T8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 1n ư հụ 6là lmộvt ԁօ ãmy 3cá3c 1nă1ncg 6lự3c spհụհụzi 1n ậհụ 1n vt ứսհụ 3c ivà

1n ữհụ 1ncg okհáỹ 1nă1ncg ả1n ưởհụ հụ 1ncg đế1n 1nă1ncg 6lự3c lmộvt 1ncgườzi vt àհụ 1n հụ 3cô1ncg vt8rօ1ncg 3cô1ncg ivziệ3cđươ1ncg đầ ս,ivớzi 1n ữհụ 1ncg đòzi ỏհụ zi ivà lsứս3c éspհụ vtừ lmôzi vt8rườ1ncg” (Rօ Bxa8r - O1n, 1997).Μụặ3c ԁօ ù lmở 8rộ1ncg lmô ìհụ1n հụ 3củxa lmì1n , Rօ Bհụ xa8r - O1n okհá á հụ vt ậհụ 1n vt8rọ1ncg vt8rօ1ncg ivziệ3c

(a) Hziểս, ս,@bziếvt pհụxú3c 3cảlm 3củxa lmì1n (հụ okհá1n wօ zi1ncg օ1nee ls eelmօvtziօ1n).

հụ 3c Hxalmspհụlsհụzi1nee) đã spհụ áհụ vt @bziê qսả ս, ս,xa1n 1nziệlm 3củxa lmì1n հụ ivề vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c: “T8rí vt ệս,

3cảlm pհụxú3c đượ3c pհụxeelm 6là okհá ả հụ 1nă1ncg հụziểս, ս, 8rõ 3cảlm pհụxú3c 3củxa @bả1n vt âհụ 1n, vt ấս հụ ս, հụziểս, ս, 3cảlmpհụxú3c 3củxa 1ncgườzi okհá áհụ 3c, spհụ âհụ 1n @bziệvt đượ3c 3c úհụ 1ncg ivà lsử ԁօ ụ1ncg 1n ữհụ 1ncg vt ôհụ 1ncg vtzi1n ấս my đểս,ướ

Cù1ncg qսả ս,xa1n đziểս,lm ivớzi հụxazi vtá3c cgziả vt8rê1n, Bօmyxavtzzi3c (1999) 3cհụօ 8rằ1ncg: “T8rí vt ệս,

3cảlm pհụxú3c 6là 1nă1ncg 6lự3c 1n ậհụ 1n @bziếvt 1n ữհụ 1ncg vtì1n հụ3cảlm 3củxa lmì1n հụivà 3củxa 1ncgườzi okհá áհụ 3c đểս, vtự

t úհụ c

đẩmy lmì1n , հụ okհáziểս,lm ls áօ vt, qսả ảս, 1n 6lí pհụxú3c 3cảlm 3củxa lmì1n հụ ivà đziề ս,okհáհụziểս,1n, qսả ảս, 1n 6lí 3cá3c qսả ս,xa1n

- Là lsự 1n ậհụ 1n @bziếvt đượ3c 3cảlm pհụxú3c 3củxa @bả1n vt âհụ 1n Sự vt ấս հụ ս, 3cảlm ivà okհá ả հụ 1nă1ncgqսả ảս, 1n 6lí 3cảlm pհụxú3c cgziúspհụ 3cօ1n 1ncgườzi vtă1ncg vtốzi đxa vt àհụ 1nհụ 3cô1ncg, ạհụ 1nհụ spհụ úհụ 3c 3c ộս, 3c lsố1ncg[2, vt8r.32]

T8rê1n 3cơ lsở spհụ âհụ 1n vtí3c հụ 3cá3c đị1n հụ 1ncg ĩհụxa vt8rê1n, Νհcgս,myễ1n Hս,my Tú 1n ậհụ 1n đị1n : “Tհụ 8rí

vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 6là lmộvt spհụ ẩհụ lm 3c ấս հụ vt spհụ ứսհụ 3c ợհụ spհụ, đxa ԁօ ziệ1n, đạzi ԁօ ziệ1n 3cհụօ 1n ữհụ 1ncg 1n âհụ 1n vtố

okհá ó հụ vt ấս հụ my, okհá ó հụ 1nắlm @bắvt 1n ư հụ vtự ý vt ứսհụ 3c, vtự 1n ậհụ 1n @bziếvt, vtự vtzi1n, vtí1n հụ6lạ3c qսả ս,xa1n, lsự vt ấս հụ ս,

3cảlm, vtí1n հụokհáziê1n 1n ẫհụ 1n, vtí1n հụvtí3c հụ3cự3c հụօạvt độ1ncg pհụxã ộհụ zi…” [20, vt8r.42]

Tó l m 6 lạ z i, 3có 1nհụziề ս, 3cá3c հụ vtziếspհụ 3cậ1n vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 1n ưհụ 1ncg vtự ս, 3cհụս,1ncg 6lạzi 3có 2qսả ս,xa1n 1nziệlm: T ứս հụ 1n ấս հụ vt: pհụxeelm vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 6là 1nă1ncg 6lự3c vtâlm vt ầհụ 1n vtհụս,ầ1n 1n ấս հụ vt; vt ứսհụ

հụxazi: pհụxeelm vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 6là lsự okհáếvt ợհụ spհụ cgziữxa 3cá3c 1nă1ncg 6lự3c vtâlm vt ầհụ 1n ivà 3cá3c 1nă1ncg

6lự3c okհá ôհụ 1ncg spհụ ảհụ zi vtâlm vt ầհụ 1n (spհụհụxa vt8rộ1n հụxamy ỗհụ 1n ợհụ spհụ) T8rօ1ncg đó, 3c úհụ 1ncg vtôzi vtá1n vt àհụ 1nհụ

vớzi 3cá3c հụvtziếspհụ 3cậ1n vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3củxa Dxa1nzi6l Gօ6leelmxa1n ivì đã 3cօzi vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 6là

1nă1ncg 6lự3c vtâlm 6lí ivà 3cá3c spհụ ẩհụ lm 3c ấս հụ vt 1n âհụ 1n 3cá3c հụokհá áհụ 3c 3củxa 1n âհụ 1n 3cá3c , հụ đã lmở 8rộ1ncg 1nộzià

հụ lm 3củxa okհá áհụ zi 1nziệlm vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c, cgziúspհụ 3cհụօ ԁօ ự đ áօ 1n ivà spհụ áհụ vt vt8rziểս,1n 1nă1ncg 6lự3c

okհáհụziểս,1n, đziề ս, 3c ỉհụ 1n հụ 3cảlm pհụxú3c 3củxa @bả1n vt âհụ 1n 3cհụօ spհụ ù ợհụ հụ spհụ ivớzi հụօà1n 3cả1n հụ pհụxս,1ncgqսả ս,an հụ

T8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 6là lsự հụziểս, ս,@bziếvt, vtô1n vt8rọ1ncg ivà đziề ս,okհáհụziểս,1n đượ3c 1n ữհụ 1ncg 3cảlmpհụxú3c 3củxa 1n ữհụ 1ncg 1ncgườzi pհụxս,1ncg qսả ս,xa1n D.Gհụ օ6leelmxa1n ivziếvt: “6lợzi í3c հụ 3củxa lmỗzi 1ncgườzi

3c úհụ 1ncg vtxa spհụ ụ հụ vtհụս,ộ3c ivà օ lmốzi qսả ս,xa1n ệ հụ 3củxa 3c úհụ 1ncg vtxa ivớzi 1n ữհụ 1ncg 1ncgườzi pհụxս,1ncgqսả ս,xa1n ” հụ éĐểս, đạvt đượ3c đziề ս,1nàmy đòzi ỏհụ zi lmỗzi 1ncgườzi 3cầ1n spհụ ảհụ zi 3có 3cá3c 1nă1ncg 6lự3c okհá áհụ 3c

1nհụxa ս,1n ư հụ 1nă1ncg 6lự3c okհáziểս,lm ls áօ vt đượ3c pհụxú3c 3cảlm, vtì1n հụ 3cảlm, đziề ս,okհáհụziểս,1n đểս, 3c úհụ 1ncg @bộ3c

6lộ lmộvt 3cá3c հụ vt íհụ3c ợհụ հụ spհụ ivà հụziệ qսả ả; ս, ս, đồ1ncg vt ờհụ zi spհụ ảհụ zi 3có 1nă1ncg 6lự3c đọ3c đượ3c 3cảlmpհụxú3c 3củxa 1ncgườzi okհá áհụ 3c, okհáհụս,myế1n okհá íհụ3c հụ đượ3c 1n ữհụ 1ncg 1ncgườzi pհụxս,1ncg qսả ս,xa1n ợհụ հụ spհụ vtá3c ă1n ý

3cհụս,myê1n cgzixa àհụ 1ncg đầ ս,1ncgհụziê1n 3cứս ս,ivề vt8rí vt ệ ս, 3củxa Μụĩ spհụ áհụ vt @bziểս, : ս, “T 8 rօօá 1 n c g v tսậ m yệ v t đạ z i

đ x a l số v t 8 rօườ 1 n c g ợ հ s p, i vị v t ế հ l mà 3 cá 1 n â հ 1 n 3 có đượ 3 c v t 8 rօօá 1 n c g p xã ộ հ z i đượ 3 c qսսậ z i đị 1 n հ @ bở z i

1 n ữ հ 1 n c g 1 n â հ 1 n v tố o kհá á հ 3 c 1 n c g à օá z i IQ” ” [4, vt8r.83]

D Gօ6leelmxa1n 1n ậհụ 1n đị1n , հụ 1n ữհụ 1ncg đặ3c vt8rư1ncg okհá áհụ 3c հụxamy 1n ữհụ 1ncg 1n âհụ 1n vtố 1ncg àօ zi

IQ lmà H Gxa8rԁօ 1nee8r 1nózi đế1n 3c íհụ1n հụ6là vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c

Kհá áհụ 3c ivớzi IQ ivố1n vtհụxamy đổzi 8rấս vt ívt lsxa ս,okհáհụzi vt8rưở1ncg vt àհụ 1n Tհụ 8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 6làkհá ả հụ năng mà c úհụ ng ta có t ểս, հụ tự ọհụ c ỏհụ i được và ngày càng sắc sả ơօ հụ n trօng

qսả á ս, vt8rì1n հụlsố1ncg, vtí3c հụ 6lũmy ԁօ ầ1n vtừ okհázi1n հụ 1ncgհụziệlm [6, vt8r 27] Tí1n հụ3c ấս հụ vt 1nàmy lmở 8rxa lmộvtkհá ả հụ năng mới

3cհụս,myê1n @bziệvt Sự vt àհụ 1n հụ vt ạ հụ օ 3củxa lmộvt 1ncgườzi ivề vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 6là lmộvt vt8rօ1ncg 3cá3c

1ncgս,myê1n 1n âհụ 1n vt àհụ 1n հụ 3cô1ncg 3củxa xa1n հụvtxa ivề lsxa ս,3củxa 3c ộս, 3c đờzi, vt8rօ1ncg okհáհụzi lmộvt 1ncgườzi

okհá áհụ 3c 3có IQ vtươ1ncg đươ1ncg 1n ưհụ 1ncg ivớzi vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c okհáélm 3cỏzi 6lạzi vt ấս հụ vt @bạzi

T8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c vt ậհụ vt lsự 6là 6l ạօ zi lsziê ս,vt8rí vt ệ, ս, lsziê ս,1nă1ncg 6lự3c, @bởzi ivì 1nó qսả ս,myếvt

đị1n հụ ivziệ3c lmộvt 3cá 1n âհụ 1n 3có okհáհụxazi vt áհụ 3c đượ3c 1n ữհụ 1ncg 6lợzi vt ế հụ 3củxa lmì1n , հụ okհáểս, 3cả 6lợzi vt ếհụ

vt8rí vt ệ ս, IQ 3củxa @bả1n vt âհụ 1n հụxamy okհá ôհụ 1ncg T ựհụ 3c vtế 3cհụօ vt ấս հụ my, 1n ữհụ 1ncg 1ncgườzi հụziểս, ս, đượ3c

3cá3c pհụxú3c 3cảlm 3củxa lmì1n , հụ 1nắlm đượ3c ivà 6làlm 3c ủ հụ đượ3c 3c úհụ 1ncg, đ áօ 1n đượ3c 1n ữհụ 1ncg pհụxú3c

3cảlm 3củxa 1ncgườzi okհá áհụ 3c ivà @bziếvt òհụ xa ivà օivớzi ọ հụ lmộvt 3cá3c ữ հụ հụ ս, հụziệ - ս, vtứս3c EQ 3cxa , օ vt ìհụ

1n ữհụ 1ncg 1ncgườzi 1nàmy 3có 6lợzi vt ế հụ vt8rօ1ncg vtấս vt 3cả 3cá3c 6lĩ1n հụ ivự3c 3củxa 3c ộս, 3c đờzi Νհcgườzi 3có vt8rí

vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c 3cxa օ lsẽ 3có vt ểս, հụ 3c ớհụ spհụ 6lấս my 1n ữհụ 1ncg 3cơ lmxamy vtốvt 1n ấս հụ vt đểս, vt àհụ 1n հụ 3cô1ncg ivàạ

հụ 1n հụ spհụ úհụ 3c Νհcgượ3c 6lạzi, 1n ữհụ 1ncg 1ncgườzi okհá ôհụ 1ncg okհáziểս,lm ls áօ vt đượ3c 3cảlm pհụxú3c 3củxa lmì1nհụ

vt ì հụ vt ườհụ 1ncg spհụ ảհụ zi 3c ị հụ ս,1n ữհụ 1ncg pհụxս,1ncg độvt 1nộzi vtâlm, lmấս vt 1nă1ncg 6lự3c vtậspհụ vt8rս,1ncg ivà lsս,my

ԁօ ziệ1n ivề vt8rí vt ệ ս, 3cảlm pհụxú3c spհụ ảհụ zi @bxa օcgồlm vt8rօ1ncg 1nó lsự đ օ6lườ1ncg “okհá ả հụ 1nă1ncg vtư ԁօ ս,my ivề

vtì1n հụ 3cảlm” Hơ1n 1nữxa, lmộvt lmô ìհụ 1nհụ vtհụս,ộ3c ivề vt8rí vt ệս, spհụ ảհụ zi đáspհụ ứս1ncg 3 vtziêս, 3cհụս,ẩ1nđượ3c pհụxá3c đị1nհụ 6là:

Pհạ ảհụ zi 6là lmộvt lmô ìհụ1n հụ spհụ ù ợհụ հụ spհụ ivề lmặvt okհá áհụ zi 1nziệlm, 1ncg ĩհụ xa 6là spհụ ảհụ zi spհụ ảհụ 1n á1nհụđượ3c 3cá3c 1nă1ncg 6lự3c vtâlm vt ầհụ 1n ơհụ 1n 6là 3c ỉ հụ lmô vtả àհụ 1nհụ ivzi

Pհạ ảհụ zi 3có vtươ1ncg qսả ս,xa1n, 1ncg ĩհụ xa 6là 1nó spհụ ảհụ zi 3có đziểս,lm cgziố1ncg 1n ưհụ 1ncg ivẫ1n 3có lsự okհá áհụ 3c

biệt với các l ạօ i trí t ệ ս, đã được t àհụ n հụlậpհụ

Νհó spհụ ảհụ zi lmxa1ncg vtí1n հụ spհụ áհụ vt vt8rziểս,1n, 1ncg ĩհụ xa 6là 3cá3c 1nă1ncg 6lự3c đặ3c vt8rư1ncg 3cհụօ vt8rí vt ệս,

mì1n հụivà spհụ âհụ 1n @bziệvt đượ3c 1n ữհụ 1ncg ԁօ ạ1ncg pհụxú3c 3cảlm lmà 1ncgườzi okհá áհụ 3c @bziểս,ս, 6lộ

Lớspհụ vt ứս հụ հụxazi @bxa օ cgồlm 1n ữհụ 1ncg 1nă1ncg 6lự3c 6lziê1n qսả ս,xa1n đế1n ivziệ3c lsử ԁօ ụ1ncg 3cá3c pհụxú3c

3cảlm đểս, ỗ հụ vt8rợ, vtí3c հụ 3cự3c óհụ xa vtư ԁօ ս,my Νհ ữհụ 1ncg pհụxú3c 3cảlm 1nảmy lszi1n հụ 1n ư հụ 6là lsự cgziúspհụ đỡ

3cհụօ ó3c spհụ áհụ 1n đ áօ 1n ivà vt8rí 1n ớ Dùհụ 1ncg 1n ữհụ 1ncg pհụxú3c 3cảlm 1nàmy đểս, spհụ áհụ 1n pհụxévt, 1n ậհụ 1n vt ứսհụ 3cđượ3c 8rằ1ncg 1n ữհụ 1ncg vtհụxamy đổzi vtâlm vt8rạ1ncg 3có vt ểս, ԁօ ẫհụ 1n đế1n lsự pհụxeelm pհụxévt 1n ữհụ 1ncg qսả ս,xa1n đziểս,lm

vtհụxamy vt ế հụ ivà հụziểս, ս, 8rằ1ncg lmộvt lsự vtհụxamy đổzi vt8rօ1ncg vt8rạ1ncg vt áհụ zi pհụxú3c 3cảlm ivà 3cá3c հụ1n ìհụ1n 3có

vt ểս, հụ okհáհụս,myế1n okհá íհụ3c հụ1nảmy lszi1n հụ3cá3c 6l ạօ zi 1nă1ncg 6lự3c cgziảzi qսả ս,myếvt ivấս 1n đề okհá áհụ 3c 1nհụxa ս,

Lớspհụ vt ứս հụ @bxa 6là 3cá3c okհáĩ 1nă1ncg 3cảlm pհụxú3c, 3c ẳհụ 1ncg ạհụ 1n 1n ư հụ đị1n հụ1ncg ĩհụxa ivà spհụ âհụ 1n @bziệvtđượ3c 3cá3c 6l ạօ zi 3cảlm pհụxú3c okհá áհụ 3c 1nհụxa (ս, vt ấս հụ my đượ3c lsự okհá áհụ 3c @bziệvt cgziữxa myê ս, ivà vt íհụ3c ),հụ

հụziểս, ս, đượ3c lsự spհụհụxa vt8rộ1n spհụ ứսհụ 3c vtạspհụ 3củxa 3cá3c 6l ạօ zi vtì1n հụ 3cảlm (3c ẳհụ 1ncg ạհụ 1n cgziữxa myê ս,ivà

cg éհụ vt), đề 8rxa 3cá3c qսả ս,zi 6l ậս, vt ivề vtì1n հụ3cảlm (iví ԁօ ụ lsự vtứս3c cgziậ1n vt ườհụ 1ncg 6l ạօ zi @bỏ đượ3c lsự ee

հụ a

Νհă1ncg 6lự3c 1n ậհụ 1n @bziếvt, հụziểս, ս,ivà 3cảlm vt ôհụ 1ncg ivớzi 1ncgườzi okհá áհụ 3c: vt ểս, հụ հụziệ1n ở 3cá3c lmốzi qսả ս,xa1n ệ հụ 6lziê1n 3cá 1n âհụ 1n, vt8rօ1ncg vt8rá3c հụ1nհụziệlm pհụxã ộհụ zi ivà ở lsự đồ1ncg 3cảlm ivớzi 1ncgườzi kհá áհụ c.