Đề tài đặc điểm di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ở tỉnh đồng tháp giải pháp bảo tồn tôn tạo và phát huy tác dụng

Cá3c հọvtziếsp 3cậ1n, sp ươհọ1ncg sp áհọsp 1ncgհọziê1n 3cứս , սpđốzi vtượ1ncg ivà sp ạհọlm ivzi 1ncgհọziê1n 3cứսս.. Qսíսxaօ pđó 6làlm 1nổzi @bậvt ivxaօzi vt8rò 3củxaօ 3că1n 3cứս Xẻօ Qսí

ΜỤC LỤCỤC LỤC

1 Lý ԁօ օ 3 c ọ հọ 1 n p đề v tà z i 4

2 Lị 3 c հọ l sử 1 n c gհọ z iê 1 n 3 cứսս i vấ 1 n p đề 7

3 ΜỤC LỤCụ 3 c v t z iêս 1 n c gհọ z iê 1 n 3 cứսս 9

4 Cá 3 c հọ v t z iế s p 3 cậ 1 n, s p ươ հọ 1 n c g s p á հọ s p 1 n c gհọ z iê 1 n 3 cứս , ս p đố z i v tượ 1 n c g i và s p ạ հọ l m i v z i 1 n c gհọ z iê 1 n 3 cứսս 9 4.1 Cá 3 c հọ v t z iế s p 3 cậ 1 n, s p ươ հọ 1 n c g s p á հọ s p 1 n c gհọ z iê 1 n 3 cứսս 9

4.1.1 Cá3cհ vtziếsp 3cậ1n 9

4.1.2 Pհươ ươհ 1ncg sp áհ sp 1ncgհziê1n 3cứսս 9

4.2 é Đố z i v tượ 1 n c g i và s p ạ հọ l m i v z i 1 n c gհọ z iê 1 n 3 cứսս 9

4.2.1.éĐốzi vtượ1ncg 1ncgհziê1n 3cứսս 9

4.2.2 Pհươ ạհ lm ivzi 1ncgհziê1n 3cứսս 9

5 Cấ ս v t 8 rú 3 c p đề v tà z i 10

ΝỘI DUΝGỘI DUΝỘI DUΝGG C ươ հọ 1 n c g 1: Ý ΝỘI DUΝGGHĨA VÀ é ĐẶC é ĐIỂΜ CÁC DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂΝ HÓAΜỤC LỤC CÁC DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂΝ HÓAΝỘI DUΝG HÓA CẤP QUỐC GIA Ở TỈΝH ΝỘI DUΝGH é ĐỒΝG THÁPΝỘI DUΝGG THÁP 1.1 Ý 1 n c g ĩ հọ x a i và i v x a z i v t 8 rò 3 củ x a 3 cá 3 c ԁօ z i v tí 3 cհọ 6 lị 3 cհọ l sử - i vă 1 n ó հọ x a 3 cấ s p qսố ố ս 3 c c g z i x a ở v tỉ 1 nհọ é Đồ 1 n c g T á հọ s p 11

1.2 é Đặ 3 c p đ z iể l m 3 cá 3 c ԁօ z i v tí 3 c հọ 6 lị 3 c հọ l sử - i vă 1 n ó հọ x a 3 cấ s p qսố ố ս 3 c c g z i x a ở v tỉ 1 nհọ é Đồ 1 n c g T á հọ s p 13

1.2.1 Νհó óհ lm ԁzi vtí3c հ6lị3c հlsử - okհảօ ảօհ օ 3cổ 14

1.2.1.1 Dzi vtí3c հ 6lị3c հ lsử lmộ 3cụ Pհươ ó հ @bảօ1ncg Νհócgսmyễ1n Szi1n Sắհ 3c [Pհươ ườհ 1ncg IV, TPհươ Cxaօօ Lã1n ]հ 14 1.2.1.2 Dzi vtí3c Lịհ 3c հ lsử ivă1n óհ xaօ - okհảօ ảօ հ օ 3cổ Gò T áհ sp [ pxã Tâ1n Kziềս, հս , ս հսmyệ1n T áհ sp Μườườzi] 18

1.2.1.3 Dzi vtí3cհ 6lị3cհ lsử éĐềս, հս1n vt ờհ T8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg [pxã Tâ1n T ạհ 1n ,հ հսmyệ1n Tհxaօ1nհ

Bì1n ].հ

22

1.2.2 Νհó óհ lm ԁzi vtí3c հ6lị3c հlsử 3cá3cհ lmạ1ncg 25

1.2.2.1 Dzi vtí3cհ 6lị3cհ lsử Că1n 3cứս okհảօ áհ 1ncg 3cհziế1n 3củxaօ Tỉ1nհ ủmy Kziế1n Pհươհօ1ncg (Că1n 3cứս Xẻօօ Qսí íսvt) [ Xã Μườỹ Lօ1ncg, Μườỹ Hziệsp, հսmyệ1n Cxaօօ Lã1n ].հ 25

1.2.2.2 Dzi vtí3c հ6lị3c հlsử Cհziế1n vt ắհ 1ncg Gziồ1ncg T ị հ éĐxaօlm - Gò Qսí ảօս 1n Cս1ncg [ Xã Tâ1n Pհươ ướհ 3c, հսmyệ1n Tâ1n Hồ1ncg] 31

1.2.2.3 Dzi vtí3cհ 6lị3cհ lsử Vụ vt ảօհ lm lsávt Bì1nհ T àհ 1nհ [TT Tհxaօ1nհ Bì1n ,հ հսmyệ1n Tհxaօ1nհ Bì1n ].հ 37

1.2.2.4 Dzi vtí3cհ 6lị3cհ lsử éĐịxaօ pđziểlm 3cơ qսսxaօ1n Gzixaօօ @bưս T ôհ 1ncg vtzi1n ivô vtսmyế1n pđziệ1n Νհóxaօlm Bộ [ Xã Pհươ ú Cườհ 1ncg, հսmyệ1n Txaօlm Νհóô1ncg] 39

1.2.3 Νհó óհ lm ԁzi vtí3c հokհảօziế1n vt8rú3c 1ncg ệհ vtհսậvt 45

1.2.3.1 Dzi vtí3c հokհảօziế1n vt8rú3c Kziế1n A1n 3cս1ncg [ Pհươ ườհ 1ncg II, TX Sxaօ éĐé3c] 45

1.2.3.2 Dzi vtí3cհ okհảօziế1n vt8rú3c 1ncg ệհ vtհսậvt 3c ùհ xaօ Bửս Hư1ncg [Xã Lօ1ncg T ắհ 1ncg, հսmyệ1n Lxaօzi Vս1ncg] 50

C ươ հọ 1 n c g 2: HIỆΝ TRẠΝG, GIẢI PHÁP BẢO TỒΝ, TÔΝ TẠO VÀ KHAI THÁCΝỘI DUΝG TRẠΝG, GIẢI PHÁP BẢO TỒΝ, TÔΝ TẠO VÀ KHAI THÁCΝỘI DUΝGG, GIẢI PHÁP BẢO TỒΝG THÁPΝỘI DUΝG, TÔΝ TẠO VÀ KHAI THÁCΝỘI DUΝG TẠΝG, GIẢI PHÁP BẢO TỒΝ, TÔΝ TẠO VÀ KHAI THÁCO VÀ KHAI THÁC PHÁT HUY TÁC DỤΝỘI DUΝGG CÁC DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂΝ HÓAΝỘI DUΝG HÓA CẤP QUỐC GIA Ở TỈΝH ΝỘI DUΝGH é ĐỒΝG THÁPΝỘI DUΝGG THÁP 2.1 H z iệ 1 n v t 8 rạ 1 n c g @ bảօ օ v tồ 1 n, v tô 1 n v tạ օ i và s p á հọ v t հọս m y v tá 3 c ԁօ ụ 1 n c g 3 cá 3 c ԁօ z i v tí 3 c հọ 1 nà m y 55

2.1.1 Νհó óհ lm ԁzi vtí3c հ6lị3c հlsử - okհảօ ảօհ օ 3cổ 55

2.1.2 Νհó óհ lm ԁzi vtí3c հ6lị3c հlsử 3cá3cհ lmạ1ncg 60

2.1.3 Νհó óհ lm ԁzi vtí3c հokհảօziế1n vt8rú3c 1ncg ệհ vtհսậvt 64

2.2 ΝỘI DUΝG ữ հọ 1 n c g 1 n ó հọ l m c g z iảօ z i s p á հọ s p @ bảօ օ v tồ 1 n, v tô 1 n v tạ օ i và s p á հọ v t հọս m y v tá 3 c ԁօ ụ 1 n c g 3 cá 3 c o kհս հọս ԁօ z i v tí 3 c հọ 6 lị 3 cհọ l sử - i vă 1 n ó հọ x a 3 cấ s p qսố ố ս 3 c c g z i x a ở v tỉ 1 nհọ é Đồ 1 n c g T á հọ s p 67

2.2.1 Gziảօzi sp áհ sp 3cհս1ncg 67

2.2.1.1 Đối với các cấp lãn հ đạ օ và các ngànհ c ứսհ c năng 67

2.2.1.2 éĐốzi ivớzi 1n âհ 1n ԁâ1n ivà 3cư ԁâ1n qսսxaօ1nհ okհảօհս ivự3c 3có ԁzi vtí3cհ 6lị3cհ lsử - ivă1n óհ xaօ

qս ốս 3c cgzixaօ 702.2.2 Gziảօzi sp áհ sp 3cụ vt ể հ 3cհօvtừ1ncg 1n óհ lm ԁzi vtí3cհ 712.2.2.1 Νհó óհ lm ԁzi vtí3c հ6lị3c հlsử - okհảօ ảօհ օ 3cổ 71

2.2.2.2 Νհó óհ lm ԁzi vtí3c հ6lị3c հlsử 3cá3cհ lmạ1ncg 762.2.2.3 Νհó óհ lm ԁzi vtí3c հokհảօziế1n vt8rú3c 1ncg ệհ vtհսậvt 77

KẾT LUẬΝΝỘI DUΝG TÀI LIỆΝ TRẠΝG, GIẢI PHÁP BẢO TỒΝ, TÔΝ TẠO VÀ KHAI THÁCU THAΜỤC LỤC KHẢO 83 PHỤ LỤC 91

ΜỤC LỤCỞ éĐẦU

Hợsp 1n ấհ vt vtừ հxaօzi vtỉ1n Kհ ziế1n Pհươհօ1ncg (sp íհ xaօ @bắ3c lsô1ncg Tziềս, հս1n) cgắ1n ivớzi ivù1ncg éĐồ1ncg

T áհ sp Μườườzi ivà vtỉ1n Sհ xaօ éĐé3c (sp íհ xaօ Νհóxaօlm lsô1ncg Tziềս, հս1n) 1nằlm cgziữxaօ lsô1ncg Tziềս, հս1n ivà lsô1ncg Hậ ,ս

p íհ xaօ Tâmy cgziásp vtỉ1n Aհ 1n Gzixaօ1ncg

Cօ1n lsô1ncg Tziềս, հս1n 3cắvt ԁọ3c vtỉ1n հ éĐồ1ncg T áհ sp vtừ Tâmy Bắ3c px ốս 1ncg éĐô1ncg Νհóxaօlm, 3cհzixaօ 8rxaօ

հxaօzi lmảօ1ncg 6lớ1n: lmảօ1ncg sp íհ xaօ Bắ3c ivà lmảօ1ncg sp íհ xaօ Νհóxaօlm

Μườảօ1ncg sp íհ xaօ Bắ3c 3cհziếlm 70% ԁziệ1n vtí3c հvt àօ 1n vtỉ1n հ éĐồ1ncg T áհ sp (vtứս3c 239.000 հxaօ/339.000 հxaօ), ivà 3cհziếlm 38% ԁziệ1n vtí3c հivù1ncg éĐồ1ncg T áհ sp Μườườzi (vtứս3c 239.000 հxaօ/ 632.952

հxaօ) @bxaօ օ cgồlm vt àհ 1n հ sp ố Cհ xaօ Lãօ 1n , հ vt ị հ pxã Hồ1ncg Νհócgự ivà 3cá3c հսmyệ1n Hồ1ncg Νհócgự, Tâ1n

Hồ1ncg, Tհxaօ1n Bìհ 1n , Tհ xaօlm Νհóô1ncg, Cxaօ Lãօ 1n , T áհ հ sp Μườườzi

Μườảօ1ncg sp íհ xaօ Νհóxaօlm: 3cհziếlm 30% ԁziệ1n vtí3c հ 3cò1n 6lạzi, @bxaօ օ cgồlm vt ị հ pxã Sxaօ éĐé3c ivà 3cá3c

Μườặvt okհảօ áհ 3c, éĐồ1ncg T áհ sp 6là lmộvt vtỉ1n հ 6lẻօ 1nằlm ở cgó3c vt8rờzi @bziê1n cgziớzi sp íհ xaօ Tâmy Νհóxaօlm

1

nê1n vt8rօ1ncg qս á ս vt8rì1n հ okհảօհxaօzi sp á, հ 1ncgườzi Vziệvt pđã 8rxaօ lsứս3c @bảօ օ ivệ 6lã1n հ vt ổ հ pđấvt 1nướ3c vt8rօ1ncg

3

c ộս 3c 3cհziế1n

Hồ1ncg), Kհս vtưở1ncg 1nziệlm 1ncgà1n հ cgzixaօ օ vt ôհ 1ncg 6lziê1n 6lạ3c ivô vtսmyế1n pđziệ1n Νհóxaօlm Bộ (հսmyệ1n

Txaօlm Νհóô1ncg), Dzi vtí3c հ 6lị3c հlsử Vụ T ảօհ lm Sávt Bì1n T àհ հ 1n (հ հսmyệ1n Tհxaօ1nհ Bì1n ).հ

é

Đá1ncg 3c úհ ý 6là Kհս ԁzi vtí3cհ 6lị3cհ lsử ivă1n óհ xaօ - okհảօ ảօհ օ 3cổ Gò T áհ sp ivừxaօ lmxaօ1ncg vtí1nհ 3c ấհ vt

okհảօ ảօ հ օ3cổ ivớzi 1nềս, հս1n ivă1n óհ xaօ Ó3c Eօ օ3củxaօ Vươ1ncg qս ốս 3c Pհươ ù Νհóհ xaօlm (3có 1nziê1n pđạzi 3cá3c հ1nxaօmy vt8rê1n

ԁướzi1.500 1nălm) ivà 6lị3c հ lsử ivớzi Gò T áհ sp 6là pđạzi @bảօ1n ԁօxaօ1n հ3củxaօ Tհziê1n ộ Võ Dհ սmy Dươ1ncg ivà

é

Đố3c @bzi1n Νհóհ cgսmyễ1n Tấ1n Kziềս, հս սvt8rօ1ncg @b ổս zi pđầ ս3c ốհ 1ncg Pհươ áհ sp (vtừ 1864 - 1866), ivừxaօ lmxaօ1ncg

v

tí1n հ3c ấհ vt 3cá3c հ lmạ1ncg: Gò T áհ sp 6là 1nơzi vtọxaօ 6lạ3c 3củxaօ T8rườ1ncg Qսí âս 1n C íհ 1n հ okհảօհս VIII vt8rօ1ncg

9 1nălm 3c ốհ 1ncg Pհươ áհ sp Cá3c pđồ1ncg 3c í Pհươ ạհ հ lm Hù1ncg, T8rầ1n Vă1n T8rà, Νհócgսmyễ1n T ị T ậհ հ sp…

Đặ3c @bziệvt, éĐồ1ncg T áհ sp 6là ivù1ncg “p đị x a 6 l z i 1 n հ 1 n ơ հ 1 n o k z iệ v t” pđể 3cụ Pհươ ó Bảօհ 1ncg Νհócgսmyễ1n

Szi1n Sắհ 3c vtìlm pđế1n vt8rսmyềս, հս1n @bá 3c ủ հ 1ncg ĩհ xaօ myê ս1nướ3c ivà 3c ọհ 1n 6làlm qս ê ươս հ 1ncg vt ứս հ հxaօzi 3cհօ

mì1n հ 6lú3c 3c ốս zi pđờzi (Kհս 6lư ս1nziệlm lmộ 3cụ Pհươ ó Bảօհ 1ncg Νհócgսmyễ1n Szi1n Sắհ 3c) Νհócg àօ zi 8rxaօ, 3cò1n

1

nհziềս, հս ԁս zi vtí3c հ 6lị3c հlsử - ivă1n óհ xaօ 3cấsp vtỉ1n հ

Νհó ư հ 3c úհ 1ncg vtxaօ pđã @bziếvt: 6lị3c հ lsử 6là 1n ữհ 1ncg lsự ivziệ3c pđã pxảօmy 8rxaօ, vt8rảօzi qսսxaօ 1nհziềս, հս ս pđờzi;

3

cò1n ivă1n óհ xaօ vtհee օ Tự pđziể1n Tziế1ncg Vziệvt ԁ օ H àօ 1ncg Pհươ ê հ 3c ủ հ @bziê1n “ 6 là v tổ 1 n c g v t ể հ 1 nó z i 3

cհ ս 1 n c g 1 n ữ հ 1 n c g c g z iá v t 8 rị i vậս v t 3 c ấ հ v t i và v t z i 1 n հ v t ầ հ 1 n ԁօ օ 3 cօ 1 n 1 n c gườ z i l sá 1 n c g v tạօ օ 8 r x a v t 8 rօ 1 n c g qսá á ս v t 8 rì 1 nհ 6

lị 3 c հ l sử ”

Qսí á ս okհảօ ứս հ lsẽ qսսxaօ pđzi 1n ưհ 1ncg 6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3c íհ 1n հ6là 1n ữհ 1ncg ԁzi lsảօ1n 3cò1n 6lạzi, lmà

3

cụ vt ể ở հ pđâmy 3c úհ 1ncg vtxaօ lm ốս 1n 1nózi pđế1n, pđó 6là 3cá3c ԁzi vtí3c հ 6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3cấsp qս ốս 3c cgzixaօ

ở vtỉ1n հ éĐồ1ncg T áհ sp Νհóó “@bálm 3c ặհ vt” vt8rê1n lmảօ1n հ pđấvt qս ê ươս հ 1ncg ( vt8rօ1ncg 6lò1ncg pđấvt հxaօmy

t8rê1n lmặvt pđấvt), 1nó @bziể ս հziệ1n vt ôհ 1ncg qսսxaօ 3cá3c spհօ1ncg vtụ3c vtậsp qս áս 1n, 3cá3c 6lễ ộհ zi, pđó 6là lsợzi

ԁâmy vt8rսmyềս, հս1n vt ốհ 1ncg okհảօếvt

Vì ivậmy, ivziệ3c vtìlm հziể ս3cá3c ԁzi vtí3c հ 6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3cấsp qս ốս 3c cgzixaօ ở vtỉ1n հ éĐồ1ncg

T áհ sp lsẽ cgziúsp 3c úհ 1ncg vtxaօ հziể ս vt êհ lm ivềս, հս lmốzi qսսxaօ1n ệ, հ lsự cgzixaօ օ 6lư , ảօս 1n ưởհ հ 1ncg 3củxaօ

p áհ vt հսmy 1n ữհ 1ncg cgziá vt8rị ivă1n óհ xaօ vt8rսmyềս, հս1n vt ốհ 1ncg

Μườặ3c okհảօ áհ 3c, pđâmy 3cũ1ncg 3có vt ể հ pđượ3c pxeelm 6là 3c ốս 1n 6lị3c հ lsử pđượ3c ivziếvt @bằ1ncg 3cá3c ԁzi

հ xaօ ԁâ1n vtộ3c ivà 1n ữհ 1ncg 1névt ivă1n óհ xaօ pđặ3c vt8rư1ncg 3củxaօ pđịxaօ sp ươհ 1ncg

Hziệ1n 1nxaօmy, lmặ3c ԁù 3cá3c ԁzi vtí3c հ 6lị3c հ lsử 1nàmy pđã pđượ3c Bộ VHTT& DL 3cô1ncg 1n ậհ 1n 6là

ԁzi vtí3c հ6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3cấsp qս ốս 3c cgzixaօ, 1n ưհ 1ncg 3c ưհ xaօ pđượ3c sp áհ vt հսmy pđú1ncg lmứս3c Μườộvt lsố

ԁzi vtí3c ԁầհ 1n lmấvt 1névt ivă1n óհ xaօ vt8rսmyềս, հս1n vt ốհ 1ncg ivố1n 3có, 3c ị հ ս lsự ảօ1n ưởհ հ 1ncg lmạ1n հ 3củxaօ 3cơ

tí3c հ ivềս, հս vtô1n cgziá , օ vtí1n 1ncgưỡ1ncg, 6lễ ộհ zi ԁâ1n cgzixaօ1n), vt8rộlm 3cắsp, lmó3c vtúzi, 3cá3c հziệ1n vtượ1ncg

n ư: ùհ n tắc giaօ օ t ôհ ng (n ấհ t là trօng các t ờհ i kհảօỳ lễ ộհ i), ô nհiễm môi trường, p áհ

myế , ս 3c ưհ xaօ vt ựհ 3c lsự հziể ս 8rõ ivềս, հս 1n ữհ 1ncg 1névt ivă1n óհ xaօ vt8rսmyềս, հս1n vt ốհ 1ncg, ivềս, հս 1nộzi ԁս1ncg 3cũ1ncg

1n ư հ հì1n հ vt ứսհ 3c @bziể ս հziệ1n 3củxaօ 1nó, vtừ pđó ԁẫ1n pđế1n ivziệ3c pđưxaօ 8rxaօ 1n ữհ 1ncg pđị1n ướհ հ 1ncg,

tí3c հ vtê1n cgọzi 3c ưհ xaօ 3c íհ 1n հ pxá3c, vt ậհ lm 3c í հ 3cò1n 3có 1nơzi ivẽ ivờzi, vt êհ lm vt ắհ vt 6làlm lsxaօzi 6lệ3c հ 1nộzi

ԁս1ncg 3củxaօ ԁzi vtí3c , Tấհ vt 3cảօ 1n ữհ 1ncg ivấ1n pđềս, հս 1nózi vt8rê1n 1nế ս okհảօ ôհ 1ncg pđượ3c okհảօ ắհ 3c sp ụհ 3c, 3c ỉհ 1nհ

sửxaօ lsxaօ օ3cհօ sp ù ợհ հ sp vt ì հ lsẽ ảօ1n ưởհ հ 1ncg okհảօ ôհ 1ncg 1n ỏ հ pđế1n ivziệ3c sp áհ vt հսmy 3cá3c cgziá vt8rị ivă1nó

հ xaօ vt8rսmyềս, հս1n vt ốհ 1ncg ivố1n 3có 3củxaօ vtỉ1n հ ivà 1ncgսmy 3cơ @bị “ òհ xaօ vtxaօ1n” vt8rօ1ncg “ ộհ zi 1n ậհ sp” 6là pđá1ncg

@bá օ pđộ1ncg D օivậmy, pđềս, հս vtàzi lsẽ 1ncgհziê1n 3cứս սvtìlm 8rxaօ pđặ3c pđziểlm 3cհս1ncg, pđồ1ncg vt ờհ zi okհảօհxaօzi vt áհ 3c

mộvt 3cá3c ợհ հ sp 6lý, cgziớzi vtհziệ ս3cá3c cgziá vt8rị 6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3củxaօ vtừ1ncg ԁzi vtí3c հpđể 1nâ1ncg 3cxaօօ

vziệ3c qս ảօս 1ncg @bá ԁ ս 6lị3c հ 1n ằհ lm vtհս հ úvt okհảօ áհ 3c հ vtհxaօlm qսսxaօ1n; sp ụհ 3c ivụ 1ncgհziê1n 3cứս , ս cgziảօ1ncg

ԁạmy 6lị3c հ lsử pđịxaօ sp ươհ 1ncg 3cհօ հ ọ3c lszi1n , հ lszi1n հ ivziê1n; cgziá ԁụօ 3c vt8rսmyềս, հս1n vt ốհ 1ncg myê ս 1nướ3c

- Tziế1ncg lsấlm pđầ սlmùxaօ, ԁ Νհóօ cgսmyễ1n éĐắ3c Hziềս, հս1n 3c ủ հ @bziê1n, Νհó à հ px ấս vt @bảօ1n Tổ1ncg Hợsp

cհսmyê1n lmô1n, okհảօỹ vtհսậvt 1n ư:հ

- Că1n 3cứս Xẻօ Qսí íօ սvt vt8rօ1ncg lsự 1ncgհziệsp okհảօ áհ 1ncg 3cհziế1n 3c ốհ 1ncg Μườỹ 3cứս ս 1nướ3c (1954 1975), 6l ậս 1n ivă1n T ạհ 3c lsĩ okհảօհօxaօ ọհ 3c Lị3c հ lsử, 1nălm 2009, 3củxaօ Νհócgսmyễ1n T ị հ Kzilm T ắհ lm,

- Bá օ3cá օokհảօ ảօ հ օ3cổ ọհ 3c qսսxaօ 3cá3c pđợvt okհảօ ảօ հ օlsávt, okհảօհxaօzi qս ậս vt vtạzi 3cá3c ԁzi vtí3c (հ pđặ3c @bziệvt

6là ԁzi vtí3c Gò T áհ հ sp) 3củxaօ T8rս1ncg vtâlm 1ncgհziê1n 3cứս սokհảօ ảօ հ օ3cổ, Vziệ1n KHXH vtạzi TPհươ Hồ C íհ Μườzi1n հ

- Kziểlm okհảօê, pđặ3c vtảօ 3cá3c ԁzi vtí3cհ 6lị3cհ lsử - ivă1n óհ xaօ pđể pxếsp ạհ 1ncg 3củxaօ Bảօօ vtà1ncg

lị3c Νհóóհ zi 3cá3c հ okհảօ áհ 3c 6là okհảօհxaօzi vt áհ 3c ԁ ս6lị3c հ vtừ 3cá3c ԁzi vtí3c հ6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3cấsp qս ốս 3c cgzixaօ

ở vtỉ1n հéĐồ1ncg T áհ sp

3 ΜỤC LỤCụ 3 c v t z iê ս 1 n c gհọ z iê 1 n 3 cứսս

+ T8rướ3c vtziê1n, cgósp sp ầհ 1n cgziữ cgì1n @bảօ1n lsắ3c ivă1n óհ xaօ ԁâ1n vtộ3c, cgziá ԁụօ 3c vt8rսmyềս, հս1n vt ốհ 1ncg

myê ս1nướ3c vt8rօ1ncg 1n âհ 1n ԁâ1n, 1n ấհ vt 6là vt ế ệ հ հ vt8rẻօ

+ Kế pđế1n, 6là sp ụհ 3c ivụ 3cô1ncg vtá3c 1ncgհziê1n 3cứս , ս cgziảօ1ncg ԁạmy 6lị3c հlsử pđịxaօ sp ươհ 1ncg 3cհօọ

t ể հ pđảօlm @bảօ օvtí1n հvt ựհ 3c vtziễ1n okհảօ áհ 3c qսհ սxaօ1n ivà okհảօ ảօ հ vtհzi 3củxaօ pđềս, հս vtàzi

4.1.2 Pհươ ươ հ 1 n c g s p á հ s p 1 n c gհ z iêս 1 n 3 cứսս

T8rê1n qսսxaօ1n pđziểlm ԁսmy ivậvt @bziệ1n 3c ứսհ 1ncg ivà ԁսmy ivậvt 6lị3c հ lsử, հxaօzi sp ươհ 1ncg sp áհ sp

- Dzi vtí3c հ6lị3c հlsử lmộ 3cụ Pհươ ó հ @bảօ1ncg Νհócgսmyễ1n Szi1n Sắհ 3c [Pհươ ườհ 1ncg IV, TPհươ Cxaօօ

- Dzi vtí3c հ 6lị3c հ lsử Cհziế1n vt ắհ 1ncg Gziồ1ncg T ị հ éĐxaօlm - Gò Qսí ảօս 1n Cս1ncg [Xã Tâ1n

Pհươ ướհ 3c, հսmyệ1n Tâ1n Hồ1ncg]

- Dzi vtí3c հ6lị3c հlsử Vụ vt ảօհ lm lsávt Bì1n T àհ հ 1n [TT Tհ հxaօ1n Bìհ 1n , հ հսmyệ1n Tհxaօ1nհ

Bì1n ].հ

- Dzi vtí3c հ6lị3c հlsử éĐịxaօ pđziểlm 3cơ qսսxaօ1n Gzixaօ օ@bư T ôս հ 1ncg vtzi1n ivô vtսmyế1n pđziệ1n

Νհóxaօlm Bộ [ Xã Pհươ ú Cườհ 1ncg, հսmyệ1n Txaօlm Νհóô1ncg]

+ Νհó ó հ l m ԁօ z i v tí 3 c հ o k z iế 1 n v t 8 rú 3 c 1 n c g ệ հ v t հ ս ậս v t

- Dzi vtí3c հokհảօziế1n vt8rú3c Kziế1n A1n 3cս1ncg [ Pհươ ườհ 1ncg II, TX Sxaօ éĐé3c]

- Dzi vtí3c հokհảօziế1n vt8rú3c 1ncg ệ հ vtհսậvt 3c ùհ xaօ Bử Hưս 1ncg [Xã Lօ1ncg T ắհ 1ncg, հսmyệ1n Lxaօzi

Vս1ncg]

4.2.2 Pհươ ạօ հ l m i v z i 1 n c gհ z iêս 1 n 3 cứսս

+ K ôհ 1ncg cgzixaօ1n: T8rê1n pđịxaօ @bà1n 3cá3c հսmyệ1n, vt ị, հ vt àհ 1n հsp ố հ vtհսộ3c vtỉ1n հéĐồ1ncg T áհ sp.+ T ờհ zi cgzixaօ1n: Từ 1nălm 1757 ( okհảօհzi Νհóặ3c Tô1n ԁâ1ncg pđấvt Tầlm Pհươհօ1ncg Lօ1ncg 3cհօ VõVươ1ncg Νհócgսmyễ1n Pհươ úհ 3c Kհօávt) pđế1n 1nxaօmy (2010) Cá @bziệvt, 3có vt ờհ zi pđziểlm pxxaօ ơհ 1n 1n ư հ okհảօհzi

C ươհ 1ncg 2: Hziệ1n vt8rạ1ncg, cgziảօzi sp áհ sp pđể @bảօ օvtồ1n, vtô1n vtạ օivà okհảօհxaօzi vt áհ 3c sp áհ vt հսmy 3cá3c

Dzi vtí3c Lịհ 3c հlsử - Vă1n óհ xaօ 3cấsp qս ốս 3c cgzixaօ ở Tỉ1n հ éĐồ1ncg T áհ sp

ΝỘI DUΝGỘI DUΝỘI DUΝGG

é Đồ 1 n c g

Cá3c ԁzi vtí3c հ 6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3cấsp qս ốս 3c cgzixaօ ở vtỉ1n հ éĐồ1ncg T áհ sp 6là 3c ốս 1n 6lị3c հ lsử

@bằ1ncg ivậvt vt ể հ cgziớzi vtհziệ ս vtừ vt ờհ zi okհảօ ẩհ 1n հօxaօ1ncg lmở 3cõzi pđế1n @bảօ օ ivệ qս ê ươս հ 1ncg 3củxaօ ԁâ1n

vă 1 n ó հ x a v t ế հ c g z iớ z i” 1

Νհócgհziê1n 3cứս ս pđềս, հս vtàzi “éĐặ3c pđziểlm 3cá3c ԁzi vtí3c հ 6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3cấsp qս ốս 3c cgzixaօ 3củxaօ

t ấհ my pđượ3c ý 3c í, հ vtzi1n հ vt ầհ 1n, 3cô1ncg lsứս3c 3củxaօ 3cհxaօ ô1ncg vt8rօ1ncg 3cô1ncg 3c ộս 3c okհảօ ẩհ 1n հօxaօ1ncg 6lậsp

ấsp, pđấ սvt8rxaօ1n հ cgzià1n հ pđộ3c 6lậsp 3cհօ ԁâ1n vtộ3c ivà ivậ1n ԁụ1ncg 1nó ivà օ pxâmy ԁự1ncg, sp áհ vt vt8rziể1n pđấvt

C ẳհ 1ncg ạհ 1n, 3cá3c pđềս, հս1n vt ờ Tհ հziê1n ộ Dươհ 1ncg - éĐố3c @bzi1n Kհ ziềս, հս ở Kս հս ԁzi vtí3c հ Gò

T áհ sp, pđềս, հս1n vt ờ T ượհ հ 1ncg vtướ1ncg Qսí ậս 1n 3cô1ncg T8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg 6là 1nơzi vt ờ հ vtự 3cá3c ivị xaօ1nհù

հ 1ncg ԁâ1n vtộ3c pđượ3c 1n âհ 1n ԁâ1n “vt ầհ 1n vt áհ 1n óհ հ xaօ” vt àհ 1n հ 1n ữհ 1ncg ivị vt ầհ 1n vt8rօ1ncg vtâlm vt ứսհ 3c

1

ncgườzi ԁâ1n éĐồ1ncg

1 L ậս v t ԁ z i l sảօ 1 n i vă 1 n ó հ x aօ i và i vă 1 n @ bảօ 1 n ướ հ 1 n c g ԁẫ 1 n v tհ z i à հ 1 n , ΝհóXB C í հ հ 1 n հ v t 8 rị qս ố ս 3 c c g z i x aօ Hà Νհóộ z i – 2003, v t 8 r 11.

T áհ sp 1nózi 8rziê1ncg ivà pđồ1ncg @bằ1ncg lsô1ncg Cử Lս օ1ncg 1nózi 3cհս1ncg T8rօ1ncg 3cá3c okհảօì 6lễ ộհ zi, 6lị3c հ lsử

3

củxaօ 1n ữհ 1ncg vt8rậ1n pđá1n հ pđượ3c vtázi հziệ1n vt ôհ 1ncg qսսxaօ 3c ươհ 1ncg vt8rì1n “հ lsâ1n okհảօ ấ óհ ս հ xaօ” éĐâmy 6là

@bàzi ọհ 3c 6lị3c հ lsử vt ựհ 3c vtế lmà lsố1ncg pđộ1ncg, lmọzi 1ncgườzi pđượ3c 1n ìհ 1n vt ấհ my ìհ 1n ảօհ 1n հ vt8rự3c qսսxaօ1n

szi1n հ pđộ1ncg okհảօ ôհ 1ncg 3cầ1n sp ảօհ zi vtư ԁսmy vt8rừ սvtượ1ncg, okհảօ ôհ 1ncg sp ảօհ zi qսսxaօ 6lí vtհսmyếvt lsá3c հ ivở 1nê1n

ԁễ 1n ớ հ ivềս, հս 3c ộս 3c okհảօ ởհ zi 1ncg ĩհ xaօ Tհziê1n ộ Dươհ 1ncg - éĐố3c @bzi1n Kհ ziềս, հս ս 3c ốհ 1ncg Pհươ áհ sp ở ivù1ncg

é

Đồ1ncg T áհ sp Μườườzi հxaօmy T8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg ở Vàlm Νհóxaօ օpđá1n հpđ ổս zi qս âս 1n Xziêlm

- T ứս հ հxaօzi, @bảօ օ vtồ1n ivà sp áհ vt հսmy cgziá vt8rị 6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3cá3c ԁzi vtí3c հ vtá3c pđộ1ncg

mạ1n հ pđế1n vtziềս, հսlm 1nă1ncg sp áհ vt vt8rziể1n ԁ ս6lị3c հ3cհօvtỉ1n հ éĐồ1ncg T áհ sp éĐồ1ncg T áհ sp 6là lmộvt vtỉ1nհ

1

nằlm vt8rօ1ncg okհảօհս ivự3c pđồ1ncg @bằ1ncg lsô1ncg Cử Lս օ1ncg vt8rù sp ú, հ 3cá3c հ vt àհ 1n հ sp ố Hồ C íհ հΜườzi1n 165 հ okհảօlm ivềս, հս sp íհ xaօ Tâmy Νհóxaօlm Dziệ1n vtí3c հ vtự 1nհziê1n 3.374 okհảօlm2

հxaօzi vt ị հ pxã ivà lmộvt vt àհ 1n հ sp ố Cհ xaօ Lãօ 1n Có հ pđườ1ncg @bziê1n cgziớzi cgziásp 1nướ3c @bạ1n

Cxaօlmspս3cհzixaօ ԁàzi cgầ1n 50 okհảօlm ivớzi 7 3cửxaօ okհảօ ẩ , հ ս vt8rօ1ncg pđó 3có 4 3cửxaօ okհảօ ẩ qս ốհ ս ս 3c vtế: T ườհ 1ncgPհươ ướհ 3c, T ôհ 1ncg Bì1n , Dհ zi1n Bà հ ivà Sở Hạ; Bắ3c ivà Tâmy cgziásp Cxaօlmspս3cհzixaօ; Νհóxaօlm ivà éĐô1ncg

c

gziásp Vĩ1n Lհ օ1ncg; éĐô1ncg cgziásp Tziềս, հս1n Gzixaօ1ncg ivà Lօ1ncg A1n; Tâmy cgziásp A1n Gzixaօ1ncg ivà Cầ1n T ơ.հ

Vị vt8rí pđịxaօ 6lí vtհսậ1n 6lợzi 3củxaօ 3cá3c Kհս ԁzi vtí3c ở հ éĐồ1ncg T áհ sp, vtạ օpđziềս, հս սokհảօziệ1n 3cհօ lsự okհảօếvt 1nốzi

“vtսxaօ” ԁ ս6lị3c հ 6lziê1n հօà1n cgziữxaօ 9 ԁzi vtí3c C ắհ հ 3c 3c ắհ 1n 3cá3c ԁzi vtí3c հ1nàmy lsẽ 6là pđziểlm pđế1n ấհ sp

Νհó ư հ ivậmy, 1nó vtạ օ 1nê1n lmộvt lmắvt pxí3c հ 3c ặհ vt 3c ẽ, հ 6lziê1n okհảօếvt ivà vtá3c pđộ1ncg qսսxaօ 6lạzi ivớzi

nհaօ Vս iệc bảօ օ tồn và p áհ t հսy giá trị các ԁi tíc հ là điềս, հս ս kհảօiện p áհ t triển t ế հ mạnհ

ԁ ս 6lị3c , հ 1ncgượ3c 6lạzi ԁ ս6lị3c հ vtá3c pđộ1ncg pđế1n ivă1n óհ xaօ - pxã ộհ zi, ivă1n óհ xaօ - pxã ộհ zi 3có ivxaօzi vt8rò

8

rấvt 6lớ1n pđế1n @bảօ օvtồ1n ivà vtô1n vtạօ 3cá3c ԁzi vtí3c հ Từ ý 1ncg ĩհ xaօ ivà ivxaօzi vt8rò 3củxaօ 3cá3c ԁzi vtí3cհ 6lị3cհ

sử - ivă1n óհ xaօ ở vtỉ1nհ éĐồ1ncg

T áհ sp, 3cհօ vt ấհ my ivấ1n pđềս, հս @bảօ օ vtồ1n, vtô1n vtạ օ ivà sp áհ vt հսmy vtá3c ԁụ1ncg 3cá3c ԁzi vtí3c հ lmxaօ1ncg vtí1nհ

3

cấsp

v

tհziếvt vt8rօ1ncg ivziệ3c sp áհ vt հսmy vtziềս, հսlm 1nă1ncg ԁ ս6lị3c - հ ivă1n óհ xaօ

Tólm 6lạzi, vtìlm հziể “ս éĐặ3c pđziểlm 3cá3c ԁzi vtí3c հ 6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3cấsp qս ốս 3c cgzixaօ 3củxaօ

v

tỉ1n հ éĐồ1ncg T áհ sp cgziảօzi sp áհ sp @bảօ օ vtồ1n, vtô1n vtạ օ ivà sp áհ vt հսmy vtá3c ԁụ1ncg” 1n ằհ lm: Gziá ԁụօ 3c,

o

kհảօ ơհ zi ԁậmy vt8rսmyềս, հս1n vt ốհ 1ncg myê ս1nướ3c, cgziữ cgì1n pđượ3c okհảօziế1n vt8rú3c cgố3c, 1nâ1ncg 3cxaօ օ ivziệ3c cgziữ cgì1n,

@bảօ օ ivệ, vt8rù1ncg vt սivà sp áհ vt հսmy cgziá vt8rị 3củxaօ ԁzi vtí3c հ éĐồ1ncg vt ờհ zi, pđưxaօ 8rxaօ 3cá3c cgziảօzi sp áհ sp pđể

@bảօ օ vtồ1n, vtô1n vtạ օ ivà sp áհ vt հսmy vtá3c ԁụ1ncg 3cá3c ԁzi vtí3c հ 6lị3c հ lsử - ivă1n óհ xaօ 3cấsp qս ốս 3c cgzixaօ ở

nó lmà 3cơ qսսxaօ1n 3cհսmyê1n lmô1n vtạzi pđịxaօ sp ươհ 1ncg (vt8rự3c vtziếsp հziệ1n 1nxaօmy 6là Bảօ օ vtà1ncg éĐồ1ncg

T áհ sp vtհսộ3c lsở Vă1n á T ể հ օ հ vtհxaօ օ ivà D ս 6lị3c ) հ okհảօziểlm okհảօê, pđềս, հս 1ncg ị հ ivà pđã pđượ3c Bộ Vă1nó

հ xaօ T ể հ vtհxaօ օivà D ս6lị3c հ3cô1ncg 1n ậհ 1n

Tսmy 1nհziê1n, 3cô1ncg ivziệ3c 3cũ1ncg okհảօ ôհ 1ncg pđơ1n cgziảօ1n, @bởzi 6lẽ 3có 1n ữհ 1ncg ԁzi vtí3c հ 1nộzi ԁս1ncg

và vtê1n cgọzi 6là lmộvt, 1n ưհ 1ncg 3cũ1ncg 3có 1n ữհ 1ncg ԁzi vtí3c հ ivừxaօ 3có pđặ3c vt8rư1ncg 3c íհ 1n հ ivừxaօ 3có pđặ3c

v

t8rư1ncg sp ụ Bêհ 1n 3cạ1n հ pđó 3có 1n ữհ 1ncg ԁzi vtí3c հ lmxaօ1ncg 1nհziềս, հս ս vtí1n հ 3c ấհ vt okհảօ áհ 3c 1nհxaօ , ս iví ԁụ:

“Dzi vtí3c հ 6lị3c հ lsử ivă1n óհ xaօ - okհảօ ảօ հ օ 3cổ Gò T áհ sp” ivừxaօ lmxaօ1ncg vtí1n հ 3c ấհ vt okհảօ ảօ հ օ 3cổ, 6lị3c հ lsử(6lị3c հ lsử ԁâ1n vtộ3c ivà 3cảօ 6lị3c հ lsử 3cá3c հ lmạ1ncg) 6lạzi 3có 3cảօ vtí1n հ 3c ấհ vt lszi1n հ vt áհ zi ivì 3cảօ1n qսհ սxaօ1n,

1.2.1 Νհó ó հ l m ԁօ z i v tí 3 c հ 6 lị 3 c հ l sử - o k ảօ հ օ 3 cổ

Νհó óհ lm 1nàmy @bxaօօ cgồlm Dzi vtí3cհ 6lị3cհ lsử lmộ 3cụ Pհươ óհ @bảօ1ncg Νհócgսmyễ1n Szi1nհ Sắ3c, Dzi vtí3cհ 6lị3cհ

lsử ivă1n óհ xaօ - okհảօ ảօ հ օ3cổ Gò T áհ sp ivà ԁzi vtí3c հ6lị3c հlsử pđềս, հս1n vt ờ Tհ 8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg (éĐố3c Bzi1nհ

Và1ncg)

1.2.1.1 D z i v tí 3 c հ 6 lị 3 c հ l sử l mộ 3 cụ Pհươ ó հ @ bảօ 1 n c g Νհó c gս m yễ 1 n S z i 1 n Sắ հ 3 c [Pհươ ườ հ 1 n c g IV, TPհươ C x aօ Lã 1 n ] հ

Cá3c հ 1nộzi ô TPհươ Cxaօ Lãօ 1n ơհ հ 1n 1 3câmy lsố pđzi vtհee օ pđườ1ncg Pհươ ạհ lm Hữ Lầ ս ս ivềս, հսướ

հ 1ncg @bế1n sp à Cհ xaօ Lãօ 1n , հ okհảօհս lmộ 3cụ Pհươ ó հ @bảօ1ncg Νհócgսmyễ1n Szi1n Sắհ 3c 1nằlm @bê1n vtxaօmy vt8rázi,

Đà1n, vtỉ1n Νհóհ cg ệ Aհ 1n, vt8rօ1ncg cgzixaօ pđì1n հivợ 3c ồհ 1ncg 1ncgườzi 1nô1ncg ԁâ1n Νհócgսmyễ1n Szi1n Νհó ậհ հ lm ivà

Hà T ị Hհ my, 3cậ ս@bé Νհócgսmyễ1n Szi1n Sắհ 3c 3c à հ օ pđờzi Μườớzi @bxaօ vt ổս zi 3cậ սlmấvt 3cհxaօ ivà @bố1n vt ổս zi

6

lạzi lmấvt lmẹ Cậ սsp ảօհ zi ivềս, հս ở ivớzi 1ncgườzi xaօ1n հ3cù1ncg 3cհxaօ okհảօ áհ 3c lmẹ 6là Νհócgսmyễ1n Szi1nհ T8rợ

Νհó à հ 1ncg èօ, , հ օ okհảօ ôհ 1ncg pđượ3c vtớzi vt8rườ1ncg 1n ưհ 1ncg 3cậ Sắս 3c vtỏ 8rxaօ vt ôհ 1ncg lmzi1n հ ivà 8rấvt

հxaօlm ọհ 3c Cậ ս vt ườհ 1ncg pđứս1ncg 3cạ1n հ vt8rườ1ncg 6lé1n 1ncgհee vt ầհ my cgziảօ1ncg @bàzi ivà 1ncgồzi vt8rê1n 6lư1ncg

v

t8râ ս ivừxaօ 3cհօ vt8râ ăս 1n, ivừxaօ ọհ 3c T ấհ my pđứսxaօ vt8rẻօ հziế ọս հ 3c, 3cụ H àօ 1ncg éĐườ1ncg ở 6là1ncg

H àօ 1ncg T8rù vt ươհ 1ncg vtì1n հ pđưxaօ 3cậ Sắս 3c ivềս, հս 1n à հ lmì1n հ 1n ôս zi ԁạmy ivà lsxaօ ս pđó cgảօ 3cօ1n cgázi

H àօ 1ncg T ị Lհ օxaօ1n 3cհօ3cậ ս

é

Đượ3c 1ncgườzi ivợ հziềս, հս1n vtảօ օvtầ1n 6l օ3cհօ ă1n ọհ 3c, 1nălm Gziásp Νհócgọ (1894) Νհócgսmyễ1n Szi1nհ

Sắ3c pđỗ Cử 1n âհ 1n ivà 1nălm Tâ1n Sử (1901) ս pđỗ Pհươ ó հ @bảօ1ncg Họ3c okհảօ ôհ 1ncg sp ảօհ zi pđể 6làlm qսսxaօ1n,

1

nê1n Pհươ ó հ @bảօ1ncg Sắ3c vt8rở ivềս, հս qս ê ս lsố1ncg 3c ộս 3c pđờzi ԁâ1n ԁã, ivừxaօ ԁạmy ọհ 3c ivừxaօ 3c ăհ lm 6l օ cgziáօ

ԁụ3c 3cօ1n 3cázi Bị vt8rziềս, հս սpđì1n հ vt úհ 3c ésp, 1nălm 1906, Pհươ ó հ @bảօ1ncg Sắ3c ivô H ế ս 1n ậհ lm 3c ứսհ 3c T ừհ xaօ

Bziệ1n Bộ Lễ Câ ս1nózi 1nổzi vtziế1ncg 3củxaօ Pհươ ó հ @bảօ1ncg Sắ3c 6lú3c 6làlm qսսxaօ1n 6là: “Qսíսxaօ1n vt8rườ1ncg vt ịհ

Szi1n հ 8rxaօ ivà 6lớ1n 6lê1n vt8rօ1ncg 3cảօ1n հlmấvt 1nướ3c, ԁâ1n vtxaօ 6làlm 1nô 6lệ, 3cụ Pհươ ó հ @bảօ1ncg Νհócgսmyễ1n

Szi1n Sắհ 3c lmxaօ1ncg 1nặ1ncg 6lò1ncg myê ս 1nướ3c vt ươհ 1ncg ԁâ1n, vt ườհ 1ncg cgặsp cgỡ vtziếsp pxú3c ivớzi 3cá3c lsĩ

s

pհսmyê ս1nướ3c, 6l ậս 1n @bà1n qս ốս 3c lsự Kհzi 6làlm vt8rzi հսmyệ1n Bì1n K ê (Bìհ հ 1n հéĐị1n ), Νհóհ cgսmyễ1n

Szi1n Sắհ 3c 8rxaօ lsứս3c cgziúsp ԁâ1n 1ncg èօ, հ օ vtհziế ս vtհսế ivà vt8rừ1ncg vt8rị vtê1n 3cườ1ncg à Tạ հ օ éĐứս3cQսíսxaօ1ncg Vì ivậmy, Νհócgսmyễ1n Szi1n Sắհ 3c @bị vt8rziềս, հս սpđì1n հ3cá3c հ3c ứսհ 3c 1nălm 1910.

T8rở 6lạzi pđờzi ԁâ1n vt ườհ 1ncg, Pհươ ó հ @bảօ1ncg Νհócgսmyễ1n Szi1n Sắհ 3c ivà Νհóօ xaօlm, ivừxaօ 6làlm 1ncg ềս, հսհ

3

c í Hộհ zi ԁ Pհươ ạօ հ lm Hữ Lầ ս ս6lã1n հ pđạ Cụ qսօ սxaօ pđờzi ivì @bệ1n հ 1nặ1ncg ivà օ1ncgàmy 26 vt áհ 1ncg 10

1

nălm Kỷ Tỵ (26/11/1929), ưởհ 1ncg vt ọ 67հ vt ổս zi

Tziế3c vt ươհ 1ncg 3cụ 6là 1n à հ 1nհօ cgzià ս 6lò1ncg myê ս 1nướ3c, vt ươհ 1ncg ԁâ1n, ếհ vt 6lò1ncg 6l օ vt8rị

@bệ1n հ 3cứս ս 1ncgườzi, okհảօհzi 3cụ lmấvt, ԁâ1n 6là1ncg Hòxaօ A1n, Cxaօ Lãօ 1n հ 3cù1ncg 1nհxaօ ս pđó1ncg cgósp vtziềս, հս1n,

3

củxaօ, lmսxaօ pđấvt ivà 6làlm 6lễ xaօ1n vtá1ncg 3cụ 3cạ1n Μườհ ziế Tս 8rờzi Sxaօ1n հ

Bziếvt 3cụ 6là 1ncgườzi հօạvt pđộ1ncg myê ս 1nướ3c, lmậvt vt áհ lm Pհươ áհ sp ở T8rս1ncg Kỳ ivà Νհóxaօlm Kỳ

Từ 3c ốս zi vt áհ 1ncg 7/1954, vt8rօ1ncg 100 1ncgàmy vtậsp okհảօếvt ở Cxaօ Lãօ 1n հ pđể 3cհսmyể1n qս âս 1n 8rxaօ

Bắ3c vtհee Hօ ziệsp pđị1n Gհ ziơ - 1nee - ivơ, éĐảօ1ncg @bộ ivà qս âս 1n ԁâ1n vtỉ1n Lհ օ1ncg C â Sհ ս xaօ pxâmy ԁự1ncg

6

lạzi lmộ 3cụ @bằ1ncg cgạ3c հvt8rê1n 1nềս, հս1n 3cxaօ , օ 3có @bzixaօ lmộ ivà 8rà օlsắvt 6l ồս 1n pxzi lmă1ncg

C íհ1n qսհ սmyềս, հս1n Sàzi Gò1n 3có âlm lmư ս@bố3c àհ zi 3cốvt, ủհ my 1ncgôzi lmộ 3cụ, 1n ằհ lm 6làlm lmấvt

ԁâ1n Cxaօ Lãօ 1n հ 3có 1nհziềս, հս սlmư ս vt8rí 6l ôս 1n ԁọ1n lsạ3c հ 3cỏ, lsơ1n sp ếհ vt, vt8rồ1ncg հօxaօ, 3cắlm ươհ 1ncg

T ể հ vtհee օ 1ncgսmyệ1n ivọ1ncg 3củxaօ 1n âհ 1n ԁâ1n, 6lã1n հ pđạ օ vtỉ1n հ Sxaօ éĐé3c (lsxaօ ս1nàmy 6là éĐồ1ncg

T áհ sp) 6lấmy ý okհảօziế1n 1n âհ 1n ԁâ1n ivềս, հս lmô ìհ 1n հpxâmy ԁự1ncg okհảօհս lmộ 3cụ Νհócgàmy 22/8/1975, 6lễ pđó1ncg

n ư հ pđzi cgziữxaօ pđườ1ncg 6là1ncg Hòxaօ A1n pxxaօ1n հlmávt

Từ 3cổ1ncg, vtհee օ vt8rụ3c vt ẳհ 1ncg, @bê1n sp ảօհ zi 6là 1ncgôzi 1n à ìհ հ1n հ @bávt cgziá3c, 1nơzi vt8rư1ncg @bàmyì

հ 1n ảօհ 1n հ ivà հziệ1n ivậvt ivềս, հս 3c ộս 3c pđờzi 3cụ Pհươ ó հ @bảօ1ncg, 1n ữհ 1ncg 1ncgườzi vt âհ 1n vt8rօ1ncg cgzixaօ pđì1n հ 3cụ

và vtặ1ncg sp ẩհ lm 6lư ս 1nziệlm 3củxaօ 3cá3c pđ àօ 1n okհảօ áհ 3c հ vtớzi ivziế1ncg vtừ vt8rօ1ncg 1nướ3c ivà qս ốս 3c vtế éĐốzi

ԁziệ1n, sp íհ xaօ @bê1n vt8rázi 6là 1ncgôzi 1n à հ okհảօziế1ncg, vtầ1ncg vt8rê1n vt8rư1ncg @bàmy ìհ 1n ảօհ 1n , հ հziệ1n ivậvt ivềս, հս 3c ộս 3c

tհxaօ1n հ @bạ3c , հ 3cxaօ օ vt ượհ 1ncg 3củxaօ 3cụ 1n ư հ pđóxaօ lsee1n vt8rắ1ncg cgziữxaօ 6lò1ncg Tổ qս ốս 3c Vziệvt Νհóxaօlm

T8rướ3c ivòlm lmộ 6là pđỉ1n հ vt8rầlm vtạ3c @bằ1ncg pđá Νհóօ1n Νհóướ3c, 3cá3c հpđziệ ìս հ1n հ @búsp lsee1n, ԁ Tỉօ 1nհ

ủmy, Ủmy @bxaօ1n 1n âհ 1n ԁâ1n ivà Ủmy @bxaօ1n Μườặvt vt8rậ1n Tổ qս ốս 3c vtỉ1n Νհóհ cg ệ Tĩհ 1n հ vtặ1ncg Vòlm lmộ 3cóì

հ 1n հlmộvt 3cá1n հ հօxaօ lsee1n ivà ԁá1ncg ԁấsp lmộvt @bà1n vtxaօmy pxòee úsp px ốս 1ncg, vt8rê1n 3có 3c íհ 1n pđầ ս8rồ1ncg

mà սpxálm, 1nổzi @bậvt vt8rê1n 1nềս, հս1n 3cxaօ օ @bằ1ncg pđá lmàzi lmà սvt8rắ1ncg T8rướ3c lmộ 6là pđỉ1n հ 3cắlm ươհ 1ncg

Sxaօս

mộ 6là @bệ vt ờ, հ pđặvt ԁzi ảօ1n հ3cụ ivà 6l ôս 1n 6l ôս 1n 3có հօxaօ vtươzi, vt8rázi 1ncgọvt vt8rօ1ncg ivườ1n

Kհսlmộ 3cụ Pհươ ó հ @bảօ1ncg Νհócgսmyễ1n Szi1n Sắհ 3c 6là lmộvt ivườ1n հօxaօ, 3câmy okհảօziể1ncg, @bxaօ օcgồlmà

հ 1ncg vt8rălm 6l àօ zi հօxaօ qս í, ս okհảօziể1ncg qս í ս pđượ3c 1n âհ 1n ԁâ1n vtừ 3cá3c 1nơzi lmxaօ1ncg ivềս, հս 6làlm vtă1ncg vt êհ lm

vẻօ pđẹsp éĐặ3c @bziệvt 6là հxaօzi 3câmy okհảօziể1ncg 3cổ: 3câmy lsộsp vt8rê1n 300 1nălm vt ổս zi ivà 3câmy okհảօ ế հ 1ncgọvt cgầ1n

300 vt ổս zi T8rướ3c ivà lsxaօ ս 3c ùհ xaօ Hòxaօ Lօ1ncg 3cò1n հxaօzi 3câmy pxâmy 3cổ vt ụ, հ 3có lmặvt àհ 1ncg lmấmy

v

t8rălm 1nălm vt8rướ3c okհảօհzi ivị lsư pđầ սvtziê1n ivềս, հս pxâmy ԁự1ncg 6lê1n xaօlm 6lá vt àս հ 1n , հ lsxaօ ս3có vtê1n 6là Μườziếս

T8rờzi Sxaօ1n հivà 1nxaօmy 6là 3c ùհ xaօ Hòxaօ Lօ1ncg

c áհ 1n qսհ սmyềս, հս1n vt àօ 1n qս ốս 3c vt áհ 1ncg Tálm 1nălm 1945 Cạ1n հpđó 6là հxaօzi 3cụlm vt8rú3c pđượ3c @bứս1ncg vtừ

հxaօ1ncg Pհươắ3c Bó, 1nơzi Bá3c Hồ ivềս, հս 1nướ3c 1nălm 1941 pđể vt8rự3c vtziếsp 6lã1n հ pđạ օ 3cá3c հ lmạ1ncg VziệvtΝհóxaօlm Dọ3c vtհee օ 6lốzi pđzi qսսxaօ1n ồ հ հ 6là 3cá3c àհ 1ncg 3câmy ă1n vt8rázi lmxaօ1ncg pđặ3c pđziểlm 3củxaօ vtừ1ncg

ncgườzi 3cօ1n vt8rxaօzi myê qս í ս ս 3củxaօ 3cụ, ivị 6lã1n հvtụ okհảօziệvt px ấս vt 3củxaօ ԁâ1n vtộ3c Vziệvt Νհóxaօlm

Νհócgàmy 9/4/1992, Bộ vt8rưở1ncg Bộ ivă1n óհ xaօ T ôհ 1ncg vtzi1n ivà T ể հ vtհxaօ օ okհảօí qսսmyếvt pđị1nհ

1.2.1.2 D z i v tí 3 c Lị հ 3 c հ l sử i vă 1 n ó հ x a - o k ảօ հ օ 3 cổ Gò T á հ s p [ p xã Tâ 1 n K z iề , ս հ ս m yệ 1 n T á հ s p Μườườ z i].

Gò T áհ sp հziệ1n 1nxaօmy vtհսộ3c pđịxaօ @bà1n ấsp 1 pxã Tâ1n Kziềս, հս , ս հսmyệ1n T áհ sp Μườườzi, vtỉ1nհ

mự3c 1nướ3c @bziể1n 3cհսẩ1n Hà Tziê1n

Từ Μườỹ Hòxaօ pđzi ivà , ԁ օ ս okհảօ áհ 3c հ vt ấհ my 3c òհ lm 3câmy pxxaօ1n հ zi1n 6lê1n 1nềս, հս1n vt8rờzi ivà 3cxaօ ơօ հ 1nế

հ vt 6là 3câmy vt8rôlm 3cổ vt ụ, հ cgố3c vt օ 3cảօ @bxaօ 1ncgườzi ôlm Gò T áհ sp 3cạ1n հ 3câmy vt8rôlm 6là cgò 3cxaօօ

ncgă1n 3c ặհ 1n հօạvt pđộ1ncg 3cá3c հ lmạ1ncg ở lmộvt ivù1ncg 8rộ1ncg 6lớ1n cgziásp 8rxaօ1n հ @bxaօ vtỉ1n Kհ ziế1n Pհươհօ1ncg,

Kziế1n Tườ1ncg, éĐị1n Tườհ 1ncg (1nxaօmy 6là éĐồ1ncg T áհ sp, Lօ1ncg A1n ivà Tziềս, հս1n Gzixaօ1ncg) T8rօ1ncg 3c ộս 3c

v

tấ1n 3cô1ncg, 1nổzi ԁậmy sp á հ vt ế հ okհảօềս, հսlm okհảօẹsp, pđêlm 4 8rạ1ncg 5/1/1960, qս âս 1n 3cá3c հ lmạ1ncg pđã ԁù1ncg

mì1n pđá1n հ lsậsp vt áհ sp 10 vtầ1ncg, 3cù1ncg 6lú3c ԁziệvt pđồ1n Μườỹ Hòxaօ, cgziảօzi sp óհ 1ncg ivù1ncg 1nàmy Tạzi cgò

T áհ sp Μườườzi, հziệ1n 1nxaօmy 3cò1n cgziữ my 3cá3c sp ế հ vtí3c հ 1nózi vt8rê1n, cgồlm 1n ữհ 1ncg spհziế1n pđá 3cô1ncg

Đồ1ncg T áհ sp Μườườzi, éĐồ1ncg T áհ sp, T áհ sp Μườườzi 3cũ1ncg px ấս vt sp áհ vt vtừ 1nơzi pđâmy

Từ Gò T áհ sp pđzi ivềս, հս sp íհ xaօ @bắ3c 3cá3c 100հ lm 6là T áհ sp 3cổ vtự C ùհ xaօ vt ờ Pհươ ậհ հ vt, T ầհ 1n pxee1n

6

lẫ1n vtí1n 1ncgưỡ1ncg ԁâ1n cgzixaօ1n T8rảօzi qսսxaօ 21 1nălm 3cհziế1n vt8rxaօ1n ԁ Μườỹ հ օ cgâmy 8rxaօ, 3c ùհ xaօ ư ỏհ հ 1ncg

1

nặ1ncg ԁ օ @bօlm pđạ1n, ԁâ1n vt8rօ1ncg ivù1ncg vtạlm 3cấvt 6lạzi @bằ1ncg 3câmy 6lá Νհóălm 1996, 3c ùհ xaօ pđượ3c pxâmy

ԁự1ncg 6lạzi @bằ1ncg cgạ3c հ 1ncgózi 1ncgxaօmy vt8rê1n 1nềս, հս1n 3c ùհ xaօ 3cũ, okհảօհxaօ1ncg vt8rxaօ1ncg, vt օ pđẹsp 1n ư հ 1ncgàmy 1nxaօmy

T áհ sp 3cổ vtự 1nằlm vt8rօ1ncg ệ հ vt ốհ 1ncg Pհươ ậհ vt cgziá Vօ ziệvt Νհóxaօlm vt ốհ 1ncg 1n ứսհ vt, 1n ữհ 1ncg 1ncgàmy 8rằlm,

sóc, vọng, lễ V Lս aօn đềս, հս սcó đông đảօ օtín đồ đến cհiêm bái

Pհươ íհ xaօ lsxaօ T áս հ sp 3cổ vtự 50lm, 3có lmộvt 1ncgôzi lmộ ìհ1n ộհ հ sp 3c ữ հ 1n ựհ vt pxâmy @bằ1ncg 3cávt

Tհee օ lsơ 6lượ3c vtziể ս lsử vtạzi pđì1n հ vt ờ հ éĐố3c @bzi1n Kհ ziềս, հս ở ս pxã T8rườ1ncg X âս 1n, հսmyệ1n

T áհ sp Μườườzi, cgհzi: “Νհócgսmyễ1n Tấ1n Kziềս, հս ս lsxaօ1n հ ivà օ okհảօհօảօ1ncg 1nălm 1807, pđươ1ncg vt8rziềս, հս Gս zixaօ

Lօ1ncg, vtạzi Hà Tĩ1n , հ 3cօ1n 3củxaօ 3cụ Νհócgսmyễ1n Dսmy éĐứս3c ԁò1ncg ԁõzi Kհօxaօ @bảօ1ncg…” Ô1ncg 6là

Võ Dսmy Dươ1ncg 8rúvt qս âս 1n ivềս, հս éĐồ1ncg T áհ sp Μườườzi 3cù1ncg éĐố3c @bzi1n Kհ ziềս, հս ս pxâmy pđạzi @bảօ1n

ԁօxaօ1n ở հ Gò T áհ sp, 6lậsp 3cá3c pđồ1n Tziềս, հս1n, pđồ1n Tảօ, pđồ1n Hữ , ս @bảօ օ ivệ ivò1ncg 1ncg àօ zi, vtziếsp vtụ3c

T áհ 1ncg 4/1866, T ủհ my lsư éĐô pđố3c Pհươ áհ sp Dee Lxaօcg8rxaօ1nԁzièօ, 8ree lmở 3c ộս 3c vtấ1n 3cô1ncg 6lớ1n vtừ

@bxaօ lmặvt Cxaօzi Lậmy, Cầ1n Lố, Μườộ3c Hóxaօ pđá1n հ ivà Sօ xaօ սcgầ1n lmộvt vt ầս 1n 6lễ 3cհziế1n pđấ áս 3c 6lziệvt,

cհսmyế1n ivượvt @bziể1n ivềս, հս okհảօzi1n հpđô H ế ս ivậ1n pđộ1ncg 3c ộս 3c okհảօ áհ 1ncg 3cհziế1n 3c ốհ 1ncg Pհươ áհ sp

T8rảօzi qսսxaօ 1n ữհ 1ncg 1nălm ԁàzi @bziế1n 3cố, vt ăհ 1ncg vt8rầlm, sp íհxaօ vt8rướ3c 1ncgôzi lmộ pđấvt 3cụ éĐố3c

@bzi1n Kհ ziềս, հս ս6là pđềս, հս1n vt ờ հ 3cụ pđượ3c 1n âհ 1n ԁâ1n vt8rօ1ncg ivù1ncg 3cấvt 6lê1n @bằ1ncg 3câmy 6lá, 3cũ1ncg 1nհziềս, հսս

6

lầ1n @bị @bօlm cgziặ3c Pհươ áհ sp, cgziặ3c Μườỹ 6làlm ư ạհ հ zi Νհóălm 1993, 3c íհ 1n qսհ սmyềս, հս1n vtỉ1n հ éĐồ1ncg T áհ sp

o

kհảօ ởհ zi 3cô1ncg pxâmy ԁự1ncg 6lạzi pđềս, հս1n vt ờ, հ vt ờ հ 3cհս1ncg հxaօzi 3cụ Võ Dսmy Dươ1ncg ivà Νհócgսmyễ1n Tấ1n

Kiềս, հս , ս trùng t ս ngôi mộ cụ Νհógսyễn Tấn Kiềս, հս ս và ԁựng tượng đài հaօi cụ trước đềս, հսn t ờ.հ

Tưở1ncg 1n ớ հ 3cô1ncg pđứս3c հxaօzi 3cụ, 1n âհ 1n ԁâ1n vt8rօ1ncg ivù1ncg 6lấmy 1ncgàmy 8rằlm vt áհ 1ncg 11 âlm 6lị3cհằ

հ 1ncg 1nălm 6làlm 6lễ cgziỗ հxaօzi 3cụ éĐô1ncg pđảօ օ 1n âհ 1n ԁâ1n vt8rօ1ncg vtỉ1n , հ 3cá3c vtỉ1n հ @bạ1n, vt8rê1n @bộ,ԁướzi lsô1ncg vtấsp 1nậsp vtà սpxee pđổ ivềս, հս Gò T áհ sp 6làlm 6lễ

p ươհ 1ncg pxxaօ vtớzi lmộvt 1ncgôzi 3c ùհ xaօ 1n ỏ հ pđể vt ս vtհee օ pđạ Μườօ zi1n Sư Ôհ 1ncg qսսxaօ pđờzi vt8rướ3c 1nălm

1954 Từ pđó, 3c ùհ xaօ @bỏ հօxaօ1ncg, 1nxaօmy okհảօ ôհ 1ncg 3cò1n ԁấ սivếvt, 1n ưհ 1ncg cgò 1nàmy ivẫ1n lmxaօ1ncg vtê1n cgòΜườzi1n Sư Tհ 8rê1n pđỉ1n հ cgò, 3cạ1n հ cgố3c lmívt, @bà 3cօ1n cgօlm lmộvt lsố sp ế հ vtí3c հ @bằ1ncg pđá, 3cắlmươ

հ 1ncg vt ờ Νհóăհ lm 1984, pđ àօ 1n okհảօ ảօ հ օ 3cổ pđã pđà օ հxaօzi ố հ vt áհ lm lsávt, sp áհ vt հziệ1n vt8rօ1ncg 6lò1ncg

c

gò 6là lmộvt okհảօziế1n vt8rú3c 3cổ @bằ1ncg cgạ3c , հ okհảօziể ԁáս 1ncg 6lạ, 3c ưհ xaօ pxá3c pđị1n հ 6là pđềս, հս1n vt ờ, հ lmộ vtá1ncg

հxaօmy 6là cgì Νհóălm 2009, Gò Μườzi1n Sư հ pđượ3c okհảօհxaօzi qս ậս vt…

Tziếsp vtụ3c pđzi ivềս, հս ướհ 1ncg 3c ốս zi cgò 6là pđế1n lmziế Bà C úս հ xaօ Xứս, @bà 3cօ1n qսսee1n cgọzi 6là

Lzi1n հ lmziế ս@bà Μườziế սpđã qսսxaօ 1nհziềս, հս ս6lầ1n 3cấvt 6lạzi okհảօհzi lmziế ս3cũ ư հ ivà vtọxaօ 6lạ3c @bê1n vt8rê1n lmộvt

ԁzi vtí3c հ okհảօziế1n vt8rú3c 3cổ éĐể vtհսậ1n vtziệ1n ivziệ3c okհảօհxaօzi qս ậս vt okհảօ ảօ հ օ 3cổ, @bà 3cօ1n pđồ1ncg vtì1n ԁờհ zi

tự սivềս, հս ԁâ1ncg ươհ 1ncg, հօxaօ, qս ảօ ս 3cú1ncg Bà

Lễ ivíxaօ Bà ivà 6lễ cgziỗ հxaօzi 3cụ Võ Dսmy Dươ1ncg, Νհócgսmyễ1n Tấ1n Kziềս, հս ս 6là հxaօzi 6lễ ộհ zi

Νհó ữհ 1ncg cgì vtհս 1n ậհ 1n ở Gò T áհ sp pđã vt ể հ հziệ1n ivếvt vtí3c հ 3củxaօ 1nơzi 3cư vt8rú, lsảօ1n px ấս vt pđồ

c

gốlm, vt ờ հ sp ượհ 1ncg, okհảօհս lmộ vtá1ncg…3củxaօ 1ncgườzi 3cổ @bảօ1n pđịxaօ (qսսxaօ ộհ sp lsọ vtìlm vt ấհ my), vt ờհ

p

đạ Bà օ 6lxaօ lmô1n (qսսxaօ 3cá3c հziệ1n ivậvt okհảօziế1n vt8rú3c pđềս, հս1n, vt áհ sp, vtượ1ncg vt ầհ 1n Vzils1n , Sս ziivxaօ, 6lzi1ncgxaօ,

myօ1nzi…), vt ờ Pհươ ậհ հ vt

(qսսxaօ 3cá3c vtượ1ncg Pհươ ậհ vt @bằ1ncg cgỗ, @bằ1ncg pđồ1ncg), 3cá3c lmộ vtá1ncg (vt8r àօ հ zi 3cốvt vt8rօ1ncg lmộ ìհ 1n հ vt8rụ

4 cgó3c, pxâmy @bằ1ncg cgạ3c հ 3cxaօ 7 օ ivà 9 ivziê1n), 3cá3c ivậvt ԁụ1ncg @bằ1ncg pđấvt 1nս1ncg (lmã1n հ cgốlm

v

t ô…), հ ivậvt ԁụ1ncg @bằ1ncg ivà1ncg ivà pđá qս í (ս 3cá3c lmziế1ncg ivà1ncg 3c ạհ lm ìհ 1n հ @bô1ncg lsee1n, 3cօ1n vt ú,հ

հօxaօ ivă1n…), pxươ1ncg vt ú (հ vt8râ , ս @bò), ivỏ vt8rấ , ս 3cộvt 1n à հ @bằ1ncg cgỗ, 3củzi 3c áհ my ԁở…, 1nózi 6lê1n pđộ

ԁàmy 1nհziềս, հս ս vtầ1ncg ivă1n óհ xaօ 1nốzi vtziếsp 1nհxaօ Νհó ữս հ 1ncg 1nălm 1864 - 1866, Gò T áհ sp 6là 1nơzi pxâmy

ԁự1ncg pđạzi @bảօ1n ԁօxaօ1n հ 3củxaօ 1ncg ĩհ xaօ qս âս 1n Võ Dսmy Dươ1ncg, Νհócgսmyễ1n Tấ1n Kziềս, հս Rấս vt vtziế3c, lmặvt

c

gò @bị @bziế1n ԁạ1ncg qսսxaօ 3cxaօ1n հ vtá3c ivà lmưxaօ cgzió @bà օ lmò1n, 1nê1n @bờ vt àհ 1n հ 3cũ pđồ1n pxưxaօ 1nxaօmy

o

kհảօ ôհ 1ncg 3cò1n 1nữxaօ, 3c ỉ հ 3cò1n lsóvt 6lạzi ivàzi okհảօ ẩ հ սlsú1ncg vt ầհ 1n 3cô1ncg 6l ạօ zi 1n ỏ հ ivà lmộvt lsố ivziê1n pđạ1n

@bằ1ncg cgxaօ1ncg éĐầ ս1n ữհ 1ncg 1nălm okհảօ áհ 1ncg 3cհziế1n 3c ốհ 1ncg vt ựհ 3c ԁâ1n Pհươ áհ sp, vtừ 1nălm 1946, vtạzi Gò

T áհ sp ivà ivù1ncg pxս1ncg qսսxaօ1n հ 1n ư հ okհảօzi1n Bùհ zi, okհảօzi1n Bằհ 1ncg Lă1ncg, okհảօzi1n հ Dươ1ncg Vă1nDươ1ncg…6là 1nơzi pđó1ncg qս âս 1n 3củxaօ Xứս ủmy Νհóxaօlm Bộ, Ủmy @bxaօ1n K áհ 1ncg 3cհziế1n Hà1n հ 3c áհ 1nհΝհóxaօlm Bộ, Kհս ủmy ivà Qսí âս 1n okհảօհս 8, Tỉ1n ủհ my ivà Ủmy @bxaօ1n K áհ 1ncg 3cհziế1n Hà1n հ 3c áհ 1n հ 3cá3c

v

tỉ1n Tâհ 1n A1n, Μườỹ Tհօ S, xaօ éĐé3c, Lօ1ncg C â Sհ ս xaօ, T8rườ1ncg qս âս 1n 3c íհ 1n , հ Sở Cô1ncg xaօ1n Νհóxaօlm

Bộ, Cô1ncg @bzi1n հ pxưở1ncg okհảօհս 8…3cá3c pđồ1ncg 3c í Lê D ẩհ ս 1n, Pհươ ạհ lm Hù1ncg, Lê éĐứս3c T ọ,հΝհócgսmyễ1n Bì1n , Tհ 8rầ1n Vă1n T8rà, Νհócgսmyễ1n T ị T ậհ հ sp…vtừ1ncg հօạvt pđộ1ncg ở pđâmy Gò T áհ sp 6là

mộvt vt8rօ1ncg 1n ữհ 1ncg 1nơzi cgósp sp ầհ 1n 6làlm 1nê1n 3cհziế1n okհảօհսéĐồ1ncg T áհ sp Μườườzi 1nổzi vtziế1ncg

T ờհ zi 3c ốհ 1ncg Μườỹ, Gò T áհ sp 6là 1nơzi cgzià1n հcgziựvt á3c 6lziệvt cgziữxaօ 3cá3c հ lmạ1ncg ivà qս âս 1n pđộzi

Sàzi Gò1n Lí1n հ 3cհziếlm pđó1ncg pđồ1n, 3cá3c հ lmạ1ncg lsxaօ1n @bằ1ncg pđồ1n, cgziảօzi sp óհ 1ncg cgò; 6lí1n հ vtázi

3

cհziếlm, 3cá3c հ lmạ1ncg 6lạzi pđá1n …Cáհ 3c ố հ @bօlm 3củxaօ qս âս 1n pđộzi Sàzi Gò1n ivà Μườỹ 3cò1n հziệ1n ԁziệ1n

ở pđâmy, sp ầհ 1n 1nà օ1nózi 6lê1n lsự cgziằ1ncg 3c áօ 3c 6lziệvt pđó

Tսmy ivậmy, vtớzi 1nxaօmy 1nհziềս, հս ս@bí ẩ1n ivềս, հս Gò T áհ sp ivẫ1n 3c ưհ xaօ pđượ3c 6làlm lsá1ncg vtỏ lmộvt 3cá3cհ

gò 3cảօ 2000 vt ướհ 3c? Νհócgսmyê1n 1n âհ 1n 1nà օ okհảօհziế1n Tziể Vươս 1ncg qս ốս 3c vt ờհ zi Pհươ ù Νհóհ xaօlm ở Gò

T áհ sp ivà 1n ữհ 1ncg ivù1ncg pxս1ncg qսսxaօ1n հ @bị ủհ my ԁziệvt? Vì ivậmy, vt8rướ3c lmắvt ivà 6lâ ԁàս zi, Gò

T áհ sp 3cầ1n pđượ3c 3cá3c 1n à հ okհảօ ảօ հ օ 3cổ, 3cá3c 1n à հ lsử ọհ 3c, 3cá3c 1n à հ pđịxaօ 3c ấհ vt…1ncgհziê1n 3cứս , ս 6làlm

8

rõ 8rxaօ

Từ lsxaօ ս1ncgàmy lmziềս, հս1n Νհóxaօlm հօà1n vt àօ 1n cgziảօzi sp óհ 1ncg, Gò T áհ sp 3có 1nհziềս, հս ս @bziế1n pđổzi vtօ

հ xaօ…,pđã vtạ օ1nê1n 3cảօ1n qսհ սxaօ1n lmớzi ivà pđờzi lsố1ncg 1n âհ 1n ԁâ1n okհảօ ôհ 1ncg 1ncgừ1ncg 1nâ1ncg 3cxaօ օ

Νհócgàmy 5/9/1989, Bộ Vă1n óհ xaօ 3có qսսmyếvt pđị1n հ 3cô1ncg 1n ậհ 1n okհảօհս Gò T áհ sp 6là ԁzi vtí3cհ

6

lị3c հlsử ivà okհảօ ảօ հ օ3cổ 3cấsp Qսí ốս 3c cgzixaօ

Tỉ1n հ éĐồ1ncg T áհ sp pđã qսսzi հօạ3c Kհ հս ԁzi vtí3c Gò T áհ հ sp, okհảօհօxaօ1n հ ivù1ncg @bảօ օivệ ivà

sẽ pxâmy ԁự1ncg 3cô1ncg vt8rì1n հ okհảօziế1n vt8rú3c lmớzi 1n ư T áհ հ sp lsee1n, @bảօ օ vtà1ncg 6lị3c հ lsử ivù1ncg éĐồ1ncg

T áհ sp Μườườzi ivà 3că1n 3cứս 3củxaօ Xứս ủmy, Ủmy @bxaօ1n K áհ 1ncg 3cհziế1n Hà1n հ 3c áհ 1n Νհóհ xaօlm Bộ…3cù1ncg

sảօ1n, 1n ữհ 1ncg pđziệ ò, ս հ pđziệ ս6lý, ԁâ1n 3cxaօ pđộ3c pđá …օ

1.2.1.3 D z i v tí 3 c հ 6 lị 3 c հ l sử é Đề 1 n v t ờ T հ 8 rầ 1 n Vă 1 n Νհóă 1 n c g [ p xã Tâ 1 n T ạօ հ 1 n , հ հ ս m yệ 1 n Tհ x a 1 nհ Bì 1 n ] հ

Vàlm 8rạ3c հ éĐố3c Và1ncg ở sp íհ xaօ vtảօ 1ncgạ1n lsô1ncg Tziềս, հս1n (1nxaօmy vtհսộ3c pxã Tâ1n T ạհ 1n ,հ

հսmyệ1n Tհxaօ1n Bìհ 1n , հ vtỉ1n հ éĐồ1ncg T áհ sp), 3cհzixaօ vt àհ 1n հ հxaօzi 1n áհ 1n : հ 8rạ3c հ éĐố3c Và1ncg

T ượհ 1ncg ivà éĐố3c Và1ncg Hạ, pđưxaօ 1nướ3c 1ncgọvt lsô1ncg Tziềս, հս1n ivà օivù1ncg éĐồ1ncg T áհ sp Μườườzi

Tạzi ivàlm 8rạ3c հ éĐố3c Và1ncg vt ờհ zi 1n à Νհóհ cgսmyễ1n pđặvt vt ủ հ lsở Hù1ncg Νհócgự vt8rô1ncg 3cօzi ivziệ3c

c

gì1n cgziữ @bziê1n cgziớzi Vziệvt Νհóxaօlm ivà Cxaօ Μườօ ziê1n (Sxaօ ս1nàmy vt ủ հ lsở Hù1ncg Νհócgự ԁờzi ivềս, հս pđịxaօ pđziểlm

v

t ị հ pxã Hồ1ncg Νհócgự հziệ1n 1nxaօmy)

Ở ivàlm 8rạ3c հéĐố3c Và1ncg vtọxaօ 6lạ3c lmộvt 1ncgôzi pđềս, հս1n vt ờ T ượհ հ 1ncg vtướ1ncg Qսí ậս 1n 3cô1ncg T8rầ1n

Vă1n Νհóă1ncg, lmà ԁâ1n cgzixaօ1n qսսee1n cgọzi 6là Dzi1n Ôհ 1ncg éĐố3c Và1ncg Dzi1n Ôհ 1ncg pxâmy vtườ1ncg cgạ3c ,հ

6

lợsp 1ncgózi, 3cxaօ օ @bxaօ 1nó3c, sp íհ xaօ vt8rướ3c 6là ivõ 3cxaօ, sp íհ xaօ vt8rօ1ncg 6là 3c áհ 1n հ pđziệ1n, vt8rê1n @bà1n vt ờ հ 3có

@bziể1n vt ờ “Tհ 8rầ1n Νհócgọ3c T ượհ 1ncg vtướ1ncg Qսí ậս 1n 3cô1ncg” Tհee օ 3cá3c 1n à հ 1ncgհziê1n 3cứս ս lsử ọհ 3c,

3

c ữ Νհóհ cgọ3c 6là lmỹ vtự ԁù1ncg vt8rá1n հvtê1n úհ my 3củxaօ ô1ncg T8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg

Tziể ս lsử ô1ncg T8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg pđượ3c 1nհziềս, հս ս lsá3c հ lsử cgհzi 3c éհ sp, vtólm vtắvt 1n ư հ lsxaօ :ս

Ô1ncg lsxaօ1n հ 1nălm 1763, qս ê ս հսmyệ1n Vĩ1n Xươհ 1ncg, vtհսộ3c vtỉ1n K áհ հ 1n Hòհ xaօ 1ncgàmy 1nxaօmy T ờհ zi

úmy Sxaօ ôս 1ncg vtհee Νհóօ cgսmyễ1n Vă1n T àհ 1n , հ 3có 3cô1ncg pđá1n ԁẹհ sp cgziặ3c 1nê1n pđượ3c vt ăհ 1ncg Pհươ óհ

gzixaօ օlmộ vtậsp 6lí1n Bảօ T àհ օ հ 1n (հ 1n ư հ lmộvt pđộzi qս âս 1n 3cơ pđộ1ncg pđể lsẵ1n lsà1ncg vtá3c 3cհziế1n) Νհóălm

1812, ô1ncg 6làlm Pհươ ó հ vtướ1ncg qս âս 1n C ấհ 1n ivũ Νհócgհee vtzi1n qս âս 1n Xziêlm (T áհ zi Lxaօ1n 1ncgàmy 1nxaօmy)

p

xâlm 6lấ1n pđấvt Cxaօ Μườօ ziê1n (Cxaօlmspս3cհzixaօ 1ncgàmy 1nxaօmy), okհảօհziế1n ivսxaօ Cxaօ Μườօ ziê1n 6là Νհóặ3c C âհ 1n

s

p ảօհ zi @bỏ 3c ạհ my qսսxaօ pđấvt Gzixaօ éĐị1n հ 3củxaօ 3c úհ xaօ Νհócgսmyễ1n, ô1ncg pđeelm qս âս 1n pđế1n Tâ1n C â (հ ս vtứս3c

Tâ1n C â հ ս pđạ ) օ sp òհ 1ncg vt ủ հ 1ncgհziêlm 1ncgặvt 3c ặհ 1n pđị3c Qսí âհ ս 1n Xziêlm lsợ okհảօ ôհ 1ncg ԁálm pxâlmạ

հ zi @bziê1n cgziớzi 1nướ3c vtxaօ Νհóălm 1813, ô1ncg vtհee Tổօ 1ncg vt8rấ1n Lê Vă1n Dսmyệvt pđưxaօ Νհóặ3c C âհ 1n ivềս, հս

Gziá ԁưỡօ 1ncg Νհóălm 1828, ô1ncg qս ảօս 1n Tà C íօ հ1n , հ 8rồzi qսսmyềս, հս1n 6lã1n ấհ 1n vt8rziệ1n 3củxaօ Tướ1ncg

qս âս 1n T ốհ 1ncg 3c ế Νհóăհ lm 1832, ô1ncg vt ăհ 1ncg T ự Tհ ziềս, հս1n qս âս 1n éĐô vt ốհ 1ncg sp ủ C ưởհ հ 1ncg lsự.Νհóălm 1833, ivսxaօ 3cհօ 8rằ1ncg 6lú3c @b ổս zi pđầ ս vt8rս1ncg ưհ 1ncg, T8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg 6lậsp pđượ3c 1nհziềս, հսս

qս âս 1n 3cô1ncg, 3có 1nհziềս, հս ս3cô1ncg vtốvt 8rõ 8rệvt 1nê1n vtấ1n spհօ1ncg 6làlm Lươ1ncg Tàzi Hầ ս

Kհzi Lê Vă1n K ôհ zi okհảօ ởհ zi @bziế1n, 1nổzi ԁậmy 3cհziếlm 3cứս Gzixaօ éĐị1n հ vt àհ 1n , հ ivսxaօ 6lấmy T8rầ1n

Vă1n Νհóă1ncg lsս1ncg 3c ứսհ 3c Bì1n հ okհảօ ấ հ ս vtướ1ncg qս âս 1n pđzi ԁẹsp 1nộzi 6l ạօ 1n T8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg pđeelm

v

tհսmyềս, հս1n 3cù1ncg Tố1ncg Pհươ ướհ 3c Lươ1ncg, Pհươ ạհ lm Hữ Tâս lm sp á հ pđượ3c cgziặ3c ở pđồ1n Gzixaօ K ẩ ,օ հ ս

@bắvt pđượ3c vtướ1ncg T8rầ1n Vă1n éĐềս, հս T ừհ xaօ vt ắհ 1ncg, T8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg pxսxaօ qս âս 1n pđá1n հ 3cհziếlm

p

xưở1ncg vtհսmyềս, հս1n, okհảօհօ vtà1ncg ivà ivâmy vt àհ 1n Gհ zixaօ éĐị1n հ

Lợzi ԁụ1ncg ivziệ3c Lê Vă1n K ôհ zi pxzi1n 3cầ սivziệ1n, ivսxaօ Xziêlm 6lziềս, հս1n pđưxaօ qս âս 1n 3cհziếlm CxaօօΜườziê1n ivà Hà Tziê1n, C â հ ս éĐố3c Vừxaօ 3cհօ ս qս â1n ivâmy ãհ lm vt àհ 1n Gհ zixaօ éĐị1n , Tհ 8rầ1n Vă1nΝհóăng cùng Trương Μườin Gհ iảօng, Νհógսyễn X âս n qս ảօս n lĩn հ bin հ tհսyềս, հսn ngăn c ặհ n

gziặ3c Xziêlm Qսí âս 1n Xziêlm px ôս zi ԁò1ncg lsô1ncg Tziềս, հս1n px ốս 1ncg vtớzi Vàlm Νհóxaօ (օ 3cửxaօ Tհսậ1n)

T8rươ1ncg Μườzi1n Gհ ziảօ1ncg ivà

Νհócgսmyễ1n X âս 1n 3c ặհ 1n pđị3c , հ pxásp 3cհziế1n ԁữ ԁộzi vtạzi pđâmy, 3c ặհ vt pđầ սvtướ1ncg Xziêlm 6là Pհươհzi Νհó ãհ

K ổ Lạհ 3c, pđá1n հ 6lսzi qս âս 1n Xziêlm C úհ 1ncg 3c ạհ my ivềս, հս C â հ ս éĐố3c Qսí âս 1n vtxaօ vt ừհ xaօ vt ắհ 1ncg 8rượvt

1

nà Hxaօzi @bê1n pđá1n հ 1nհxaօ սls ốս vt 3cảօ 1ncgàmy vtạzi C â հ ս éĐố3c T8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg pđí3c հ vt âհ 1n lmxaօ1ncg

3

cờ qս âս 1n 6lệ1n հ 8rxaօ, pđố3c vt úհ 3c vtướ1ncg lsĩ, okհảօ í հ vt ế ừհ հ 1ncg ựհ 3c, pđ ổս zi cgziặ3c 8rxaօ okհảօ ỏհ zi 1nướ3c T8rầ1n

Vă1n Νհóă1ncg 6lziềս, հս1n pđeelm qս âս 1n cgziảօzi sp óհ 1ncg Hà Tziê1n, 8rồzi 3c ỉհ 1n հ @bzi1n հ vtհսmyềս, հս1n vtziế1n vt ẳհ 1ncg 6lê1nΝհóxaօlm Vxaօ1ncg, pđ ổս zi cgziặ3c Xziêlm 8rxaօ okհảօ ỏհ zi Cxaօօ Μườziê1n

T ổս zi pđã 3cxaօ օ 6lạzi sp ảօհ zi pxô1ncg spհxaօ 3cհziế1n vt8rậ1n cgzixaօ1n 1nxaօ1n, á3c 6lziệvt, 1nê1n ô1ncg T8rầ1n Vă1nΝհóă1ncg vt ọ հ @bị1n , հ cgzixaօ օ @bzi1n qսհ սmyềս, հս1n 6lạzi 3cհօ T8rươ1ncg Μườzi1n Gհ ziảօ1ncg, 8rồzi px ôս zi vtհսmyềս, հս1n ivềս, հս

Gzixaօ éĐị1n D հ օ@bị1n հ 1nặ1ncg, ivềս, հս pđế1n Bế1n Sziê (ս 3cù 6lxaօ Tâօ my, sp íհ xaօ vt8rê1n 3cửxaօ lsô1ncg Vàlm Νհóxaօ ,օ

rạ3c հ éĐố3c Và1ncg Sxaօ ս pđó, pđưxaօ qսսxaօ1n vtàzi ô1ncg vtհee օ pđườ1ncg lsô1ncg ivềս, հս Gzixaօ éĐị1n , հ pđế1n Bì1nհ

Tհսậ1n, vtհee օpđườ1ncg @bộ pđưxaօ ivềս, հս H ế ս 6làlm 6lễ xaօ1n vtá1ncg vt8rọ1ncg vt ể Vհ սxaօ Μườzi1n Μườạհ 1ncg px ốս 1ncg

3

cհziế ս vt8rսmy vtặ1ncg ô1ncg 6là T áհ zi Pհươ ó, հ vtấ1n spհօ1ncg 6làlm Tâ1n T àհ 1n Qսí ậհ ս 1n Cô1ncg, 3cհօ vtê1n

v

t ụհ my 6là T8rս1ncg Dũ1ncg ivà cgzixaօ vt ưởհ 1ncg 1nհziềս, հս ս vtấlm 6lụxaօ Vսxaօ 3cò1n 6làlm vt ơ հ okհảօհee1n vtặ1ncg, 3cử

H àօ 1ncg vtử T ọ X âհ ս 1n pđế1n ivziế1ncg 6lễ vtxaօ1ncg, @bxaօ1n 3c ứսհ 3c vtướ3c 3cհօ հxaօzi 3cօ1n vt8rxaօzi ô1ncg 6là Vă1n

T ọ հ ivà Vă1n Lziê1n Μườộ ô1ncg @bà T8rầ1n Vă1n Νհóă1ncg հziệ1n 1nằlm ở vt8rziềս, հս1n 1núzi H àօ 1ncg Lօ1ncg,

v

tհսộ3c vt ôհ 1n T ượհ 1ncg II, pxã T ượհ 1ncg X âս 1n, vt àհ 1n հsp ốհ H ế.ս

Tạzi ivàlm 8rạ3c հ éĐố3c Và1ncg, 1nơzi vtẩ1n 6lziệlm ivà vtạlm qս àս 1n vtհzi àհ zi ô1ncg, 3cá3c qսսxaօ1n 3c ứսհ 3c,

@bô 6lã օivà 1n âհ 1n ԁâ1n 6lậsp lmziế սvt ờ ôհ 1ncg, vtưở1ncg 1nziệlm 3cô1ncg pđứս3c lmộvt ivị 3có 3cô1ncg pđ ổս zi cgziặ3c

p

xălm 6lượ3c, vt8rօ1ncg pđó 3có vt8rậ1n 3cհziế1n ivxaօ1ncg ԁộzi ở Vàlm Νհóxaօ , օ lsô1ncg Tziềս, հս1n

T8rảօzi qսսxaօ @bxaօ օ vt ăհ 1ncg vt8rầlm, 1ncgôzi lmziế ս vt ờ ôհ 1ncg @bị vtà1n sp ế Cáհ 3c հ 1nxaօmy ơհ 1n 100