phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất với ý thức từ đó xây dựng ý nghĩa phương pháp luận chung và liên hệ với thực tiễn

Mặt khác, ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo thế giới, do nhu cầu cải tạo giới tính tự nhiên của con người quyết định và được thực hiện thông qua hoạt động lao động.. Trong mối qu

Trường Đại học kinh tế Quốc dân

BÀI TẬP LỚN

TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

Đề tài số 03:

“Phân tích quan niệm duy vật biện chứng về mồi quan hệ giữa vật chát với ý thức

Từ đó xây dựng ý nghĩa phương pháp luận chung và liên hệ với thực tiên”

Họ, tên SV

Ma SV

Lớp

Khóa

Hà Nội-4,2022

MỤC LỤC

000 908)/(06097 1000 -4d 1

0 908)19)890)62115 1

1.Quan niém triét hoc Mac- Lénin vé vat chat va y thức - 5s cssa 1

a)Quan niém triết học Mác- Lénin vé vat ChOtecccccccccccccsccscsscsscsscseessccssesseses 1 b)Quan niệm triết học Mác- Lênin VỀ ý fÏHỨC - 5-5 SE +E+E+++EEeEseeeei 2 2.Quan điêm của chủ nghĩa duy vật biện chứng vê môi quan hệ giữa vật chât

a Hai trò của vật chất đối với ý FÏHỨC - se Set kE SE rrreerrkg 3 b.Ý thúc tác động trở lại 18157 ¡17/71 RERRNNNNMAIADẠIAẶIỔ 7 3.Y nghĩa phương pháp luận chung ¿- - s+k+E+ESESEE+E+E£keEeEEkEkrkrkekrees 9

4.Liên hệ với thyrc tie ceceeceecessesseeeeseesesneeessesseceesseeesesucseeseeeecneeeeneaeeneeeees II

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 2 + S2 Se E3 E23 ESES8ESEE+EE+EEeEseEseesez 12

PHẢN MỞ ĐẦU

Thế giới xung quanh ta có vô vàn sự vật và hiện tượng phong phú và đa dạng Nhưng dù phong phú và đa dạng đến đâu thì cũng quy về hai lĩnh vực: Vật chất và

ý thức Có rất nhiều quan điểm triết học xoay quanh vấn đề về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, nhưng chỉ có quan điểm triết học Mác- Lênin là đúng và đầy đủ

đó là: Vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau Vật chất quyết định sự ra đời của ý thức, đồng thời ý thức tác động trở lại vật chất

Trước năm 1986, đất nước ta đã gặp rất nhiều khó khăn bởi một nền kinh tế trì

trệ, một hệ thống quản lý yếu kém cũng là do một phần không nhận thức đúng và đây đủ về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Van dé nay đã được nhận thức đúng sau đối mới ở đại hội VI, và quả nhiên đã giành được rất nhiều thăng lợi sau khi đã chuyển nên kinh tế từ quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa [01]

Với mong muôn tìm hiệu thêm về vân đê này, em đã chọn đê tài: “ Phân tích quan niệm duy vật biện chứng vê môi quan hệ giữa vật chát với ý thức Từ đó xây dựng ý nghĩa phương pháp luận chung và liên hệ với thực tiên”

PHAN NOI DUNG 1.Quan niém triét hoc Mac- Lénin vé vat chat va y thire

a)Quan niém triét hoc Mac- Lénin vé vat chat

Quan niệm của Ph.Ăngghen: Theo Ph.Ăngghen để có một quan niệm đúng dan

về vật chất, phải phân biệt rõ ràng giữa vật chất với tính cách là một phạm trù triết học Tức là một sáng tạo, một công trình trí óc của tư duy con người trong quá trình phản ánh hiện thực chứ không phải là sản phẩm chủ quan của tư duy Các sự vật, hiện tượng của thê giới, dù rât phong phú, muôn vẻ nhưng chúng vẫn có một

đặc tính chung, thống nhất đó là tính vật chất (tính tồn tại, độc lập khách quan không lệ thuộc vào ý thức của con người)

Quan niệm của V.I.Lênin: V.I.Lênin đã tiến hành tổng kết toàn diện các thành tựu mới nhất của khoa học tự nhiên lúc bấy giờ Đồng thời, đấu tranh chống mọi biểu hiện của chủ nghĩa hoài nghi, duy tâm Trên cơ sở đó để bảo vệ phát triển quan niệm duy vật biện chứng về phạm trù vật chất và bảo vệ những thành quả của khoa học tự nhiên lúc bấy giờ Trên cơ sở đó, ông đã tìm kiếm phương pháp định nghĩa mới cho phạm trù vật chất, đặt nó đối lập với phạm trù ý thức Định nghĩa vật chất của V.I.Lênin nhu sau: “Vat chat la mot phạm trù triết học dùng dé chi thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chép lại, phản ánh và tôn tại không lệ thuộc vào cảm giác” b)Quan niệm triết học Mác- Lênin về ý thức

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác — Lênin thì ý thức là sự phản ánh một cách năng động, sáng tạo thế giới khách quan vào trong bộ óc con người, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan [02]

Tuy nhiên, không phải cứ thế giới khách quan tác động vào bộ não con người thì tự nhiên trở thành ý thức Mặt khác, ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo thế giới, do nhu cầu cải tạo giới tính tự nhiên của con người quyết định và được thực hiện thông qua hoạt động lao động Do đó, “ý thức là cái vật chất được đem chuyên vào trong đâu óc con người và được cải biên di ở trong đó”

Tính sáng tạo của ý thức được biểu hiện rất phong phú Trên cơ sở những gì đã

có, ý thức có thé tao ra những hiểu biết mới về sự vật, có thể hình dung ra những gì không có trong thực tế Y thức có thể dự đoán, đoán trước được tương lai, có thể tạo ra những ảo tưởng, hoang đường, những lý thuyết khoa học và lý thuyết rất trừu tượng và có tính khái quát cao

Tuy nhiên, tính sáng tạo ra ý thức là sự sáng tạo ra sự phản ánh, vì ý thức bao giờ cũng chỉ là sự phản ánh tôn tại Ý thức là sản phẩm lịch sử của quá trình phát triên xã hội nên mang bản chât xã hội

2.Quan điềm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về môi quan hệ giữa vật chât

và ý thức

a ai trò của vật chất đối với ý thức

Trong mối quan hệ giữa vật chất và ý thức thì chủ nghĩa duy vật biện chứng thấy được cái vai trò của vật chất đối với ý thức Nó được thể hiện quan những khía cạnh sau:

Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức

Nguồn gốc tự nhiên của ý thức bao gồm bộ óc con người về thế giới khách quan Bộ óc của con người chính là cơ quan vật chất của ý thức Hoạt động của ý thức chỉ xảy ra trong bộ óc người trên cơ sở các quá trình sinh lý thần kinh của bộ

óc người, không có các quá trình sinh lý này thì không thể có ý thức và như vậy chúng ta thấy nói chung răng: “Không có bất kỳ một hoạt động tư tưởng tâm lý nào nếu không có quá trình sinh lý thân kinh” Tuy nhiên, chúng ta không thể quy hoạt động ý thức về các quá trình sinh lý thần kinh của bộ óc cũng giống như không thể đồng nhất ý thức với một dạng nào đó của các chất Đồng thời, nêu con người chỉ

có bộ óc thôi thì con người chưa thể có ý thức được cho nên cần phải có thế giới khách quan tác động lên bộ não hay nói cách khác là con người phải có mối quan

hệ với thế giới khách quan cho nên chúng ta có thể khẳng định rằng nếu chỉ có riêng bộ óc và nếu chỉ có cơ quan vật chất có năng lực suy nghĩ này nằm ngoài sự tác động của thế giới khách quan hay là nằm ngoài sự tác động qua lại với môi trường bên ngoài hay với môi trường xã hội thì con người vẫn không thể có ý thức Đặc điểm của ý thức là tồn tại như một đặc tính không thể tách biệt được của bộ óc người và phản ánh thế giới xung quanh Dé khang dinh điều này, Ph.Ăngghen đã

nhận định răng: “ 7rí tuệ con người phát triên song song với việc con người học cải biến tự nhiên” [03|

Nguồn gốc xã hội của ý thức gồm có hai yếu tố là lao động và ngôn ngữ

Mot la, néu hiêu một cách chung nhật thì lao động chính là hoạt động có mục đích của con người sử dụng công cụ lao động tác động vào giới tự nhiên, cải tiên, cải tạo giới tự nhiên, thay đôi giới tự nhiên cho phù hợp với nhu câu của con người chúng ta Qua đó, có thể thấy được lao động có nhiều vai trò, cụ thể như sau:

+Vai trò thứ nhất là nhờ có lao động mà cái dáng đi của con người thay đổi từ cái dáng đi khom chuyển thành dáng đi thăng Bởi vì, con người phải sử dụng đôi tay của mình để cần nắm các cái công cụ lao động và sử dụng các công cụ lao động

và thông qua quá trình lao động như vậy thì nó làm cho dáng đi của con người thay đối Nó làm cho đôi tay của con người thay đổi, tiêu biễn từ đôi chân trở thành đôi tay

+Vai trò thứ hai, thông qua lao động thì con người dần dan hoàn thiện dân cái chức năng của bộ óc của con người Bởi vì, việc chuyển từ chế ăn chế độ ăn uỗng thuần thực vật sang chế độ ăn có thịt đã thực sự có ý nghĩa quyết định đối với việc chuyển biến của loài vật trở thành loài người Bộ óc loài vật trở thành bộ óc của con người Tâm lý động vật trở thành ý thức

+Vali trò thứ ba, thông qua việc sử dụng công cụ lao động mà giúp cho con người nhận thức được sự vật có hệ thống hơn Bởi vì, khi con người sử dụng công

cụ lao động tác động vào giới tự nhiên thì làm cho thế giới khách quan nó bộc lộ ra những các thuộc tính kết cấu, yếu tô, tính chất quy luật vận động của nó

+ Vai trò thứ tư, nôi dài giác quan của con người, thông qua hoạt động của các giác quan của con người thì nó tác động đên bộ não người và băng hoạt động của

bộ óc người tri thức nói riêng, ý thức nói chung về thế giới khách quan của con người được hình thành và phát triển Như vậy, hoạt động lao động của con người

nó là hoạt động có ý thức, có tính toán,có phương pháp Nó hướng vào mục đích

đã đề ra từ trước, đó cũng chính là phương thức hình thành, phát triển của ý thức

+Vai trò thứ năm, hình thành ngôn ngữ Chính mối quan hệ giữa các thành viên trong quá trình lao động thì đã làm nảy sinh nhu cầu cần phải có phương tiện

để giao tiếp, để trao đổi tâm tư, tình cảm, kinh nghiệm và đó chính là cơ sở để hình thành nên ngôn ngữ Như vậy là thông qua lao động và nhờ có lao động thì ngôn ngữ được hình thành

Hai là, ngôn ngữ Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất chứa đựng thông tin mang nội dung ý thức Có thê nói, nó là cái vỏ vật chất của tư duy Ngôn ngữ thì có nhiêu vai trò khác nhau cụ thê:

+ Ngôn ngữ chính là công cụ để con người tư duy trừu tượng, khái quát bản chất của sự vật hiện tượng [04] Hay nói cách khác, thông qua ngôn ngữ và nhờ có ngôn ngữ, nhờ sử dụng ngôn ngữ thì đã làm cho con người giảm thiểu lệ thuộc vào các đối tượng của vật chất cụ thể Thông qua đó thì tư duy trừu tượng của con người, tư duy khái quát của con người ngày càng phát triển

+Ngôn ngữ chính là phương tiện để con người có thể giao tiếp biểu đạt tư duy

ý thức

+Ngôn ngữ chính là phương tiện giúp cho con người lưu giữ thông tin truyền đạt kinh nghiệm tư tưởng tình cảm từ thế hệ này sang thế hệ khác cho nên có thể khăng định không có ngôn ngữ thì ý thức không thể hình thành phát triển, không thể thể hiện ra bên ngoài được

Như vậy ngôn ngữ là một yếu tố quan trọng để phát triển tâm lý, tư duy cũng

như con người và xã hội loài người nói chung Chính vì vậy Ăngghen đã khang định răng: “S4w lao động và đông thời với lao động là ngôn ngữ Đó là hai sức kịch thích chủ yếu của sự chuyên biên bộ óc loài vật thành bộ óc của con người, tâm lý động vật thành ý thức” như vậy đến đây

Tóm lại, ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan bởi bộ cóc con người nhưng không phải cứ có thế giới khách quan và bộ óc người là có ý thức mà nó phải được đặt trong mối quan hệ với thực tiễn xã hội Ý thức nó là sản phẩm của xã hội, là một hiện tượng xã hội đặc trưng của loài người Vì vậy, nguồn gốc quyết định để hình thành nên ý thức con người chính là nguồn gốc xã hội- yếu tố quyết định trực tiếp nhất chính là lao động chúng ta

Thứ hai, vật chất quyết định nội dung của ý thức Có thể khăng định rằng, mọi nội dung của ý thức suy đến cùng đều chỉ là sự phản ánh đối với thực tế khách

quan

Thứ ba vật chất quyết định bản chất của ý thức Vật chất thì nó giữ vai trò là

cơ sở, là điều kiện quyết định mọi hoạt động sáng tạo của ý thức

Thứ tư, vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức Vật chất quyết

định hình thức biểu hiện cũng như là sự biến đổi, phát triển của ý thức Vì hình

thức biểu hiện và sự biến đối của ý thức nó phụ thuộc vào quy luật sinh học, qui luật xã hội môi trường sống của con người và điều kiện hoàn cảnh Tất cả những yêu tô đó nó thuộc vê lĩnh vực vật chât

Mặt khác, thì vật chất còn giữ vai trò là điều kiện quyết định quá trình vận dụng ý thức trong hoạt động thực tiễn, cải biến thế giới khách quan của chính con người chúng ta Về vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức thì nó được chứng minh bởi nhiều cơ sở, bởi nhiều lý do Khoa học đã chứng minh rằng: “ Xé/

về mặt lịch sử con người có ÿ thức trên trải đât này mới chỉ xuất hiện cách đây

khoảng từ 24 đến 6 triệu năm, còn trải đất, hệ thông mặt trời thì đã có cách đây hang ty nam” [05] Mặc dù, con người đã có cơ quan phan ánh ý thức là bộ óc người nhưng nếu không có sự tác động của các sự vật, hiện tượng bên ngoài lên các cơ quan cảm giác, lên bộ não thì bộ não cũng không có đối tượng để phản ánh

Do đó, vật chất phải có trước và quyết định chú ý thức còn hình ảnh về sự vật trong óc người này phải có sau và bị quy định bởi vật chất Ở trong đời sống xã hội thì vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức được biểu hiện ở vai trò quyết định của kinh tế đối với chính trị, của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tang, của đời sống vật chất đối với đời sống tinh thần, của tồn tại xã hội đối với ý thức

xã hội Trong xã hội sự phát triển của kinh tế xét đến cùng quy định sự phát triển của văn hóa, của tỉnh thần cho nên đời sống vật chất, điều kiện vật chất, phương thức sản xuất vật chất mà thay đổi thì sớm hay muộn đời sống tinh thân, ý thức văn hóa, đạo đức, cũng sẽ phải thay đổi theo

Như vậy, vật chất quyết định nguồn sốc, nội dung, bản chất và sự vận dong, phát triển của ý thức Các Mác đã khăng định “Ý ¿ức chang qua chỉ là vật chất được đem chuyên vào trong đấu óc của con người và được cải biên trong đó” [06]

b Ý thức tác động trở lại đối với vật chất

Có thể thấy, tác động trở lại đối với vật chất được biểu hiện ở những khía cạnh

Sau:

Thứ nhất, ý thức tác động trở lại thế gIới vật chất, thường thay đổi chậm so với

sự biến đổi của thế giới vật chất Ý thức thì có tính độc lập tương đối, thể hiện ở chỗ ý thức có thể thay đổi nhanh, có thể thay đổi chậm so với hiện thực nhưng thông thường thì ý thức thay đổi chậm hơn so với sự biến đổi của thế giới vật chat Thứ hai, sự tác động của ý thức đối với vật chất thì phải thông qua hoạt động

thực tiễn của con người Chính thông qua hoạt động thực tiễn, ý thức có thể làm

biến đổi những điều kiện, hoàn cảnh và vật chất Thậm chí, nó còn tạo ra thiên nhiên thứ hai phục vụ cho cuộc sống của con người Con người dựa trên những tri thức về thế giới khách quan hiểu biết các cái quy luật khách quan trên cơ sở đó, họ

đề ra được mục tiêu, phương hướng, biện pháp và có ý chí, có nghị lực, có sự quyết tâm đề thực hiện thăng lợi mục tiêu đã xác định Ví dụ: Nếu chỉ dựa vào điều kiện vật chất, dựa và tiềm lực kinh tế thì Việt Nam không thể thắng được để quốc

Mỹ bởi vì Mỹ giàu hơn chúng ta rất nhiều nhưng chúng ta thấy rõ ràng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam chúng ta dựa vào cuộc chiến tranh-

đó là cuộc kháng chiến chính nghĩa Vì thế, Việt Nam đã nhận được sự giúp đỡ của bạn bè quốc tế, của nhân dân tiến bộ trên thế giới lrong đó có cả nhân dân tiến bộ trong chính nước Mỹ - đó là yếu tố bên ngoài nhưng trực tiếp đó chính là chúng ta

đã phát huy được cái vai trò của nhân tố chủ quan cá nhân tô chủ quan đó là đường lỗi chủ trương đúng đăn của Dang va nhà nước và ý chí quyết tâm của toàn thế dân tộc, truyền thống yêu nước của chúng ta Khơi dậy và phát huy đúng thời điểm, phát huy được sức mạnh tổng hợp dựa vào cuộc chiến tranh chính nghĩa và dựa vào điều kiện hoàn cảnh của Việt Nam, điều kiện hoàn cảnh của Việt Nam với phương thức Chiến Tranh Du Kích và cuối cùng thì chúng ta đã đánh thăng được

dé quốc Mỹ (ngày 30/04/1975) Như vậy, thông qua hoạt động thực tiễn tri thức, ý thức của con người đã làm biến đổi những cái điều kiện hoàn cảnh vật chất, biễn khó khăn, trở ngại trở thành sức mạnh và động lực để chúng ta vượt qua được cái khó khăn cái trở ngại đó, biến cái bất lợi trở thành cái có lợi Sự kết hợp của cả yếu

tố vật chất và yếu tô tinh thần, của cả yếu tố khách quan và yếu tố chủ quan cho nên chúng ta mới có chiến thăng huy hoàng như vậy

Thứ ba vai trò của ý thức thể hiện ở chỗ nó chỉ đạo hoạt động thực tiễn của

con người Có thế thấy rõ rằng, ý thức chỉ đạo, hướng dẫn con người trong hoạt động thực tiễn Đồng thời, ý thức trang bị cho con người tri thức, hiểu biết đúng đăn về thực tại khách quan về quy luật khách quan Trên cơ sở đó, giúp con người