Nội dung của khoá học được tiến hành để cung cấp kỹ năng và hoàn thiện quy trình liên quan đến thu hái hạt giống từ rừng tự nhiên và rừng trồng, bao gồm cả những yêu cầu đặc biệt về việc
Trang 1
Bộ Nụng nghiệp và Phỏt triển nụng thụn
Tăng cường năng lực về công nghệ hạt giống cây rừng phục vụ các hoạt động
nghiên cứu - phát triển và bảo tồn ngoại vi
(Mã số: 058/04VIE)
Báo cáo lớp học vμ đánh giá kỹ năng
của các học viên về
“Kỹ thuật trèo cây an toàn và thu hái hạt giống”
Người viết: John Larmour
Ensis (the joint force of CSIRO and Scion)
Canberra, Australia
Tháng 7/ 2006
Trang 21 Giới thiệu
Khoá học về công nghệ hạt giống cây rừng được tổ chức tại Ba Vì và Hà Nội từ ngày
22 đến ngày 30/ 5/ 2006 là một phần hoạt động của Dự án 058/04 VIE Khoá học
được tổ chức bởi Nguyễn Tuấn Hưng, người dịch Nguyễn Hữu Hiếu thuộc Trung tâm nghiên cứu giống cây rừng Giảng viên là John Larmour thuộc Ensis (Australia) và 15 học viên đại diện của các cơ quan như: Tung tâm nghiên cứu giống cây rừng, Trung tâm khoa học và sản xuất Lâm nghiệp Đông Bắc Bộ, Trung tâm khoa học và sản xuất Bắc Trung Bộ thuộc Viện khoa học lâm nghiệp Việt Nam, Công ty giống Trung ương, Trung tâm giống Bình Thuận, Lâm trường Đồng Hới và Trung tâm giống Phú Yên (Danh sách các học viên ở phụ biểu 1)
ảnh 1 Các học viên của khoá học
2 Thông tin chung
Kỹ thuật thu hái hạt giống ảnh hưởng tới cả chất lượng sinh lý và chất lượng di truyền của hạt giống Việc thu hái, làm khô, chế biến và bảo quản một số lượng lớn hạt giống cần có một chiến lược và quy trình hiệu quả Những thiếu sót về quy trình và sự chuẩn
bị trong lĩnh vực này có thể làm giảm đáng kể lượng hạt giống thu hái được và khả
Trang 3năng bảo quản so với tiềm năng cung cấp hạt giống qua các mùa vụ Kế hoach thu hái
ảnh hưởng trực tiếp đến:
• Loài thu hái
• Số lượng hạt thu hái
• Nơi thu hái
• Thời điểm thu hái
• Phương pháp thu hái
Để thu hái hạt giống đảm bảo số lượng và chất lượng, hạt giống cần thu hái vào đúng mùa vụ khi quả chín rộ nhất Bên cạnh đó, hạt giống đòi hỏi phải được cất trữ trong
điều kiện bảo quản thích hợp Lượng hạt giống được cất trữ sẽ phụ thuộc vào sức sống của hạt trong quá trình bảo quản, nhu cầu hạt giống trong tương lai và sự ra hoa kết quả của các loài như thế nào? Ví dụ các loài Keo, chúng ta có thể thu hạt hàng năm tuy nhiên lượng hạt thu được cũng có những biến đổi từ năm này qua năm khác Ngược lại, một số loài thuộc rừng mưa nhiệt đới (ví dụ các loài thuộc họ Dầu), quả
được hình thành theo mùa và phụ thuộc vào sự kết hợp của các yếu tố khí hậu và môi trường cho riêng từng loài Do vậy khoá học này được tổ chức để giúp các học viên biết cách xây dựng một kế hoạch thu hái hạt giống để đáp ứng được các yêu cầu như trên và cung cấp các kỹ năng cần thiết để đảm bảo việc thu hái sẽ thành công
3 Nội dung khoá học
Học viên của khoá học là những cán bộ trẻ đã tham gia vào những hoạt động tại hiện trường như thu hái, chế biến và bảo quản hạt ở nhiều vùng khác nhau ở Việt Nam, họ cũng là các nhà chọn giống và quản lý lâm nghiệp Nội dung của khoá học được tiến hành để cung cấp kỹ năng và hoàn thiện quy trình liên quan đến thu hái hạt giống từ rừng tự nhiên và rừng trồng, bao gồm cả những yêu cầu đặc biệt về việc thu hái các lô hạt nghiên cứu Các yêu cầu về kỹ thuật thu hái hạt phấn, vật liệu nhân giống một cách an toàn cũng được diễn tập
Lớp học được giới thiệu đan xen giữa lý thuyết và thực hành Nội dung của lý thuyết bao gồm các bài giảng được giới thiệu cả ở Trạm thực nghiệm Ba Vì và tại Văn phòng trung tâm ở Hà Nội Các học viên được thực tập tại các rừng giống và vườn giống tại Trạm thực nghiệm giống Ba Vì và rừng tự nhiên của Vườn Quốc gia Ba Vì Các thông tin cơ bản được giới thiệu về vật hậu học và sinh học hạt giống, chọn giống thiết kế thí nghiệm ngoài thực địa và xử lý số liệu về vườn giống (hưu tính và vô tính) và rừng giống Những thông tin này đã củng cố thêm tầm quan trọng của việc tài liệu hoá, lập
kế hoạch và quản lý đúng, khi chúng ta làm việc trong lĩnh vực liên quan đến thu hái hạt giống, hạt phấn và lấy vật liệu nhân giống cho cây rừng
Các bài giảng bao gồm cả kỹ thuật thu hái hạt giống, trèo cây an toàn, tài liệu hoá các dữ liệu khi thu hái, xử lý và chế biến hạt giống và quản lý cơ sở dữ liệu hạt
Trang 4Công việc thực tập của lớp học bao gồm cả kỹ thuật thu hái tại rừng trồng và rừng tự nhiên Hạt giống được thu hái và tiến hành các bước ghi chép thông tin tại hiện trường, phân loại thực vật, làm khô, làm sạch và bảo quản hạt, kiểm tra khả năng nẩy mầm hạt giống và nhập các thông tin vào phần mềm quản lý cơ sở dữ liệu hạt giống
Về thu hái hạt giống, các học viên còn được học kỹ thuật về sử dụng súng Big shot và trèo cây bằng dụng cụ trèo an toàn đặc biệt (bộ trèo), đã có nhiều học viên thực tập trèo cây bằng bộ trèo rất tốt Ngoài ra, học còn được học kỹ thuật cắt ngọn tỉa cành và tạo tán cây, công việc này không những thu được một số lượng hạt lớn mà còn làm giảm chiều cao của các cây mẹ tạo thuận lợi cho việc thu hái trong tương lai Chỉ chặt tỉa những cành trên ngọn, cao từ 8-10 mét so với mặt đất, các cành còn lại ở dưới thấp giữ lại để tạo thuận lợi cho việc ra hoa và kết quả cho các mùa vụ tiếp theo
ảnh 2 Học viên thực tập trèo cây ảnh 3 Trình diễn trèo cây và thu hái hạt
giống ở rừng tự nhiên tại vườn quốc gia Ba Vì
4 Phần đánh giá lớp học
Kết thúc khoá học các học viên hoàn thành một bản câu hỏi lấy ý kiến để chỉ ra mức
độ thoả mãn với cách mà nội dung khoá học đã trình bày Kết quả chung cho thấy nội dung của khóa học đáp ứng được những yêu cầu của học viên và họ cảm thấy tin tưởng vào kỹ năng và kiến thức mới có thể sẽ giúp họ đóng góp chuyên nghiệp hơn cho mục tiêu này ở nơi làm viêc (Phụ lục 2) Giáo viên hướng dẫn cũng cảm thấy hài lòng về sự nhận thức của các học viên liên quan đến các thuật ngữ sử dụng ở hiện
Trang 5trường thu hái hạt giống và về quản lý vườn và rừng giống, những khái niệm về việc tài liệu hóa, các kỹ thuật thu hái và yêu cầu về việc quản lý chất lượng một cách tỉ mỉ thông qua tất cả các giai đoạn để chắc chắn rằng toàn bộ thông tin về hạt giống đều
đạt được Kết thúc khóa học tất cả các học viên đều được cấp chứng chỉ đã tham gia và hoàn thành các nội dung của khóa học
5 Một số kiến nghị
Một số kiến nghị dưới đây được đưa ra nhằm trả lời cho những vấn đề đã được thảo luận giữa các học viên về các kỹ thuật xử lý hạt giống tại cơ quan nơI họ làm việc và khi quan sát được khi họ tham gia các hoạt động tại khoá học của Trung tâm giống
• Việc điều phối mà tiến trình xử lý hạt giống đòi hỏi đáp ứng nhu cầu gia tăng năng suất và chất lượng hạt giống cũng như việc tài liệu hoá nguồn hạt chưa có sự phối hợp Các quá trình hiện nay mới chỉ có hiệu quả đối với việc điều hành quy mô nhỏ, xong quá trình này đang đòi hỏi một quy mô điều hành lớn hơn Quy trình xử
lý lạc hậu sẽ làm tăng nguy cơ lẫn hạt, do đó dễ gây ảnh hưởng đến công tác cải thiện giống của Trung tâm giống
• Trung tâm nghiên cứu giống cây rừng cần phải dành riêng 1 chiếc máy tính cho việc quản lý các dữ liệu về hạt giống Hiện tại, các dữ liệu về hạt giống được lưu giữ ở một máy tính của nhân viên Trung tâm, như vậy rất khó cho những người khác truy cập vào các thông tin này
• Cần chăc chắn rằng số lượng hạt thu hái và bảo quản hàng năm đã đáp ứng đủ số lượng hạt giống yêu cầu ngay cả khi có một năm nào đó bị mất mùa Ví dụ trong thời gian của khoá học diễn ra là một bằng chứng cho thấy: Việc thu hái hạt giống Keo tai tượng ở rừng giống với tổng số lượng hạt giống được thu quá ít, công việc thu hái này cần phải được ưu tiên vì năm nay rừng giống Keo tai tượng được mùa, rất nhiều hạt giống bị bỏ phí
Phần thiết bị
Trung tâm nghiên cứu giống cây rừng đã có được các thiết bị theo như bảng danh sách chuẩn bị trước khi thực hiện dự án Tuy nhiên, để tăng số lượng hạt giống thu hái thì các thiết bị hạt giống cần yêu cầu nhiều hơn nữa Cụ thể như sau:
1 Túi vải đựng quả và hạt trong quá trình bảo quản (Theo mẫu của Trung tâm hạt giống úc)
Kích cỡ Số lượng (chiếc)
Trang 62 Túi vải đựng quả khi thu hái ngoài thực địa
Kích cỡ:1.8 x 1.8 m, Số lượng: 300 chiếc
Hiện nay, việc sử dụng túi ni lông mỏng làm khô hạt ở Trung tâm nghiên cứu giống cây rừng là không phù hợp, hạt giống rất dễ bị lọt xuống đất và rơi mất hoặc chúng bị trộn lẫn với nhau giữa các lô hạt riêng rẽ
3 Việc làm khô hạt bằng cách rải hạt phơi dưới ánh nắng mặt trời nhẹ được áp dụng cho hạt Keo và Bạch đàn tại khu vực gần nơi thu hái Việc này cũng có thể tiến hành bằng cách sử dụng sàng bằng tre mây để phơi các khối hạt thu từ cây cá thể hoặc các tấm bạt lớn cho hạt thu đại trà
4 Cần có khu dành riêng cho việc xử lý hạt giống tại mơi có nhiều điểm thu hái chính cho việc xử lý hạt trước khi đưa vào cất trữ và cả quả khi cần được giữ dưới điều kiện khô ráo, Khu này có thể làm nhiều mục đích khác nhau nhưng luôn được sẵn sàng khi tới vụ thu hái hạt giống
5 Cần có thêm những chiếc thùng đậy nắp kín dùng để đựng số lượng lớn hạt giống ví
dụ như hạt giống của các loài Keo Thể tích chứa của thùng loại nhỏ 10 - 20 lít và loại
to 60 lít Hạt giống của các loài Keo có thể bảo quản trong các thùng này, nó có thể chống được các loại côn trùng và không bị hút hoặc mất độ ẩm hạt có thể bảo quản ở nhiệt độ phòng trong nhhiều năm
6 Khi có một số lượng lớn hạt giống Keo thu hái (>100 kg), cần phải có thiết bị máy móc để tách hạt Thiết bị này có thể được chế tạo theo mẫu của Trung tâm hạt giống
úc (ATSC) ở Canberra hoặc theo nguyên lý giống như là máy đập lúa hoặc máy trộn
bê tông trong xây dựng Hiện nay, ở Trung tâm giống các biện pháp xử lý hạt giống
đều bằng tay, như vậy nó chỉ phù hợp cho việc thu hái những lô hạt giống có số lượng
ít, nó không thể đáp ứng được khi có một số lượng lớn hạt giống được thu hái
7 Cần phải tiến hành sửa chữa lại thổi hạt đã được nhập khẩu từ úc để có thể đưa vào
sử dụng làm sạch hạt giống Đến nay cũng nên xem xét đến việc chế tạo một máy thổi sấy hạt sử dụng cho một số loại hạt chính trong nước
Một số lời nhận xét
Khóa học này đã cung cấp một môi trường cho các học viên từ các cơ quan khác ở các vùng khác nhau trên lãnh thổ Việt Nam, họ gặp nhau và cùng trao đổi những kiến thức
và kinh nghiệm của mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên nước ngoài
Trang 7Xử lý và chế biến hạt giống liên quan đến các công việc như tài liệu hoá, làm khô hạt
và làm sạch hạt giống là một lĩnh vực mà việc cải thiện nên được tiến hành khi mà các học viên đã đạt được những kiến thức nhất định từ khoá học này
Trong khoá học này có một số lỗi về thực hành như sau:
• Bảng ghi thông tin về lô hạt thu hái giữ gìn chưa tốt làm bẩn và nhoè dẫn đến kết quả không chính xác Các túi đựng hạt tránh sự lẫn lộn giữa các lô hạt cần phải đáp ứng đặc biệt cho mục đích nghiên cứu
• Hoàn thiện lại các tài liệu hoá dùng trong thu hái hạt
• Việc quản lý thông tin sau thu hái còn chưa tốt
• Trong quá trình thực hành thu hái hạt giống và xử lý hạt sau thu hái còn một số sai sót như: hạt còn bị lẫn, rơi mất hoặc làm ảnh hưởng tới chất lượng của hạt giống
Trong quá trình làm khô hạt giống sau thu hái, cần phải có thêm các thiết bị chuyên dùng tốt hơn Tránh làm cho hạt bị lẫn, rơi và lạc các nhãn thu hái để đảm bảo các thông tin chính xác về các lô hạt thu hái
Trung tâm nghiên cứu giống cây rừng đã có các tài liệu hoá và nhãn về hạt giống
riêng Cần áp dụng rộng dãi ở Việt Nam
ảnh 4 Làm khô hạt bằng các túi li nông mỏng không thoáng khí, lô hạt của các cây mẹ
riêng rẽ rất rễ chộn lẫn vào với nhau
Trang 8Phô lôc 1 Danh s¸ch c¸c häc viªn
1 NguyÔn H÷u HiÕu
Trung t©m nghiªm cøu gièng c©y rõng – ViÖn KH L©m nghiÖp VN Hµ Néi (84) 0983.249.702 cfschieu@yahoo.com
2 NguyÔn TuÊn H−ng
Trung t©m nghiªm cøu gièng c©y rõng – ViÖn KH L©m nghiÖp VN Hµ Néi (84) 0915.057.755 httg76@yahoo.com
3 TrÇn ThÞ H¹nh
Trung t©m nghiªm cøu gièng c©y rõng –
4 NguyuÔn §øc H¶i
Trung t©m nghiªm cøu gièng c©y rõng – ViÖn KH L©m nghiÖp VN Hµ Néi (84) 0983.611.360 duchailn@yahoo.com
5 NguyÔn Quèc To¶n
Trung t©m nghiªm cøu gièng c©y rõng – ViÖn KH L©m nghiÖp VN Hµ Néi (84 - 4) 8.389.813 kiztoan@yahoo.com
6 La ¸nh D−¬ng
Trung t©m nghiªm cøu gièng c©y rõng –
7 Mai trung Kiªn
Tr¹m thùc nghiÖm gièng Ba V×- Trung t©m NC gièng c©y rõng Ba V×, Hµ T©y (84) 0912.377.322 trungkien72@yahoo.com
8 CÊn ThÞ Lan
Tr¹m thùc nghiÖm gièng Ba V×- Trung
9 NguyÔn H÷u Sü
Tr¹m thùc nghiÖm gièng Ba V×- Trung
11 NguyÔn ViÖt Anh C«ng ty gièng Trung ¦¬ng Hµ Néi (84) 0912.318.080 nvanh73@yahoo.com
12 Lª V¨n B×nh
Trung t©m KH vµ SX L©m nghiÖp §«ng B¾c Bé
§¹i L¶i, VÜnh Phóc (84) 0983.955.232 binhfsiv@yahoo.com
13 NguyÔn Hoa
Trung t©m KH vµ SX L©m nghiÖp B¾c Trung Bé
§«ng Hµ, Qu¶ng TrÞ (84) 0914.418.744 hoabtb@yahoo.com
14 Ph¹m Xu©n Nam Trung t©m gièng c©y trång B×nh ThuËn B×nh ThuËn (84) 0918.369.618
15 NguyÔn Quang Minh L©m tr−êng §ång Híi
§ång Híi, Qu¶ng B×nh (84) 0982.310.378 quangminh313@yahoo.com
16 §ç V¨n Ngäc
Trung t©m kü thuËt vµ gièng c©y trång
17 Mr.John Larmour CSIRO
Canberra, Australia (02) 62.818.274 john.larmour@csiro.au
Trang 9Phụ lục 2 Bảng câu hỏi đánh giá lớp học
1 Công việc của bạn có liên quan đến những vấn đề nh− sau:
Trả lời
D Xử lý hạt giống, Kiểm tra nảy mầm và bảo quản hạt giống 7
F Khác
2 Bạn đánh giá nh− thế nào về lớp học?
C Khó hiểu
3 Bạn thấy thế nào về cách trình bày bài giảng của ông John?
C Khó hiểu
D Tẻ nhạt
4 Bạn có nghĩ rằng các kiến thức của khoá học sẽ giúp đỡ bạn thực hiện công
việc của mình tốt hơn không?
B Có, một chút
C Không – (cho ý kiến bình luận)
5 Hãy liệt kê theo thứ tự những nội dung nào của khoá học là quan trọng đối với
bạn (tối đa 3 mục)
F Tài liệu hoá và cơ sở dữ liệu
6 Hãy liệt kê theo thứ tự những nội dung nào của khoá học là đã cung cấp cho
bạn nhiều kiến thức mới phù hợp nhất (tối đa 3 mục)
Trang 10E Việc xác định thời gian thu hái hạt 5
G Thảo luận với các học viên chuyên về hạt giống ở các vùng khác nhau 1
7 Phần nào của khóa học bạn thấy thích nhất?
8 Bạn cho rằng nên học nhiều hơn từ:
A Các bài giảng trên Power point
B Thực hành
9 Phần nào sau đây, bạn cho rằng cơ quan của bạn có thể cải thiện và làm thay
đổi cho tốt hơn?
E Không phần nào
10 Phần nào sau đây, bạn nghĩ rằng khoá học này sẽ giúp bạn cải thiện những
đóng góp của bạn với cơ quan bạn đang làm việc?
E Không có phần nào ở trên, bài giảng quá khó hiểu
F Thức ăn và đồ uống tốt, bởi vì chúng làm cho tôi vui và tôi thực hiện tốt
11 Bạn nghĩ rằng phần trèo cây trong khoá học rất hữu ích với bạn không?
C Không
12 Bạn viết một đoạn ngắn lời bình luận về suy nghĩ của mình trong thời gian
tham gia khoá học này Các lời bình luận dừ là tích cực hoặc tiêu cực đều đ−ợc
hoan nghênh