Nghiên cứu tư tưởng hồ chí minh về đảng lãnh đạo nhà nước

Riờng trong lĩnh vực xõy dựng và phỏt triển cơ quan nhà nước,cỏc tỉnh uỷ đó từng bước nhận thức đỳng vị trớ, vai trũ của mỡnh trong quanhệ đối với nhà nước; xỏc định những nhiệm vụ chớnh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng Cộng sản Việt Namkhẳng định: "Đảng Cộng sản Việt Nam là đội tiên phong của giai cấp côngnhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt

Nam; đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân, của nhân dân lao

động và của cả dân tộc” (Điều lệ Đảng Cộng sản Việt Nam, Nxb Chính trịquốc gia, 2006, tr.4) Trong lịch sử vẻ vang của mình, Đảng luôn giữ vai tròlãnh đạo toàn bộ sự nghiệp cách mạng và xã hội Việt Nam

Kể từ ngày thành lập đến nay, với lý tưởng và mục tiêu cao đẹp, bằngtrí tuệ, tài năng và phẩm chất chính trị của mình, Đảng Cộng sản Việt Nam

đã lãnh đạo toàn dân tộc Việt Nam giành hết thắng lợi này đến thắng lợikhác Nhìn nhận khách quan và sâu sắc nhất, ai ai cũng thấy: “Đó là thắng lợioanh liệt của cuộc kháng chiến chống xâm lược, hoàn thành cách mạng dântộc dân chủ nhân dân, thực hiện thống nhất Tổ quốc, đưa cả nước đi lên chủnghĩa xã hội Đó là thắng lợi của công cuộc đổi mới, đưa đến những thànhtựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, làm cho thế và lực nước ta mạnh hơn bao giờhết” (Trương Tấn Sang, Báo Nhân dân số 18095, tr 3)

Nói đến thắng lợi của Đảng Cộng sản Việt Nam cũng có nghĩa là nóiđến thắng lợi của các tổ chức đảng, của các đơn vị, của các tỉnh uỷ, thànhuỷ trong cả nước Các tỉnh uỷ, thành uỷ (gọi chung là tỉnh) là một cấp uỷĐảng, đồng thời là “nhịp nối” không thể thiếu trong guồng máy của Đảng.Một mặt, nó bảo đảm cho đường lối, chính sách của Trung ương đến với cơ

sở, đi vào quần chúng; mặt khác, nó kịp thời tổng kết thực tiễn phong phúcủa từng địa phương để khẳng định hoặc bổ sung đường lối, chủ trương củaĐảng Thực tiễn quá trình lãnh đạo của Đảng đối với sự nghiệp cách mạngnước ta suốt hơn 70 năm qua đã chứng minh sinh động cho nhận định này.Trong giai đoạn vừa xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, vừa đấu tranhgiải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc, trên cơ sở đường lối chung, cáctỉnh uỷ ở hai miền Nam - Bắc đã có những vận dụng linh hoạt, sáng tạo, chỉđạo thực hiện các phong trào ở địa phương có hiệu quả Các cấp uỷ ở miềnBắc đã lãnh đạo nhân dân xây dựng các mô hình sản xuất độc đáo, nhiều điểnhình tiên tiến; các cấp uỷ ở miền Nam đã có những chủ trương và hành độngtáo bạo, góp phần hình thành đường lối chiến tranh nhân dân đầy sáng tạo.Trong thời kỳ hoà bình xây dựng đất nước, đưa nước ta tiến lên theo conđường xã hội chủ nghĩa, các tỉnh uỷ đã đề ra những chủ trương đúng đắn,sáng tạo, làm cho sản xuất "bung ra" nhằm phát triển kinh tế - xã hội, thúcđẩy quá trình hình thành và phát triển đường lối đổi mới của Đảng Dưới ánhsáng đường lối đổi mới của Đảng và xuất phát từ thực tế địa phương, các tỉnh

uỷ đã lãnh đạo toàn xã hội vượt qua những trở ngại, liên tục phấn đấu vươn

2lên, đạt đựơc nhiều thành tựu quan trọng trên tất cả các lĩnh vực: chính trị,kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh và xây dựng hệ thống chính trị

ở địa phương Riêng trong lĩnh vực xây dựng và phát triển cơ quan nhà nước,các tỉnh uỷ đã từng bước nhận thức đúng vị trí, vai trò của mình trong quan

hệ đối với nhà nước; xác định những nhiệm vụ chính trị ngắn hạn và dài hạn

để định hướng hoạt động; có những chủ trương, biện pháp cụ thể củng cố bộmáy tổ chức, bố trí cán bộ có năng lực công tác cơ quan nhà nước; thực hiệncông tác kiểm tra, giám sát việc thi hành pháp luật và thiết lập các quan hệcông tác ngày càng hợp lý hơn

Mặc dù đã đạt được những tiến bộ rất quan trọng, nhưng sự lãnh đạocủa tỉnh uỷ đối với cơ quan nhà nước cấp tỉnh vẫn còn nhiều bất cập, nếukhông nói là còn chưa bảo đảm tính khoa học và tính hiệu quả Nhiều khâutrong quá trình lãnh đạo của tỉnh uỷ đối với cơ quan nhà nước cấp tỉnh còntrong tình trạng chồng chéo, lấn sân nhau; và điều đó làm triệt tiêu nhiềuđộng lực, gây cản trở sự phát triển của xã hội Thực tiễn lãnh đạo của cáctỉnh ủy trong thời gian qua đã bộc lộ những mặt hạn chế chủ yếu sau đây:

Thứ nhất, sự “song trùng” của hai cơ quan quyền lực

Hai hệ thống bộ máy quyền lực (Nhà nước) và "siêu" quyền lực (Đảng)này cùng giải quyết các nội dung của một mục tiêu Đối với đơn vị hànhchính gần cơ sở và cấp cơ sở, sự phân định này bị xoá nhoà Có chăng, cơquan nhà nước thì ban hành các quyết định hành chính, còn cơ quan đảngthêm được nhiệm vụ công tác đảng và đoàn thể

Thứ hai, chưa xác định rõ phạm vi chức trách, thẩm quyền của cấp uỷ

địa phương.

Do hiểu sự lãnh đạo của cấp ủy một cách chung chung, đồng nhất sựlãnh đạo của cấp uỷ với lãnh đạo Đảng, không ít cấp ủy địa phương “sángtạo” nhiều chủ trương theo ý muốn chủ quan của mình, buộc chính quyền

“vận dụng”

Thứ ba, tỉnh uỷ bao biện, "lấn sân" cơ quan nhà nước, xem cơ quan

nhà nước là công cụ "hợp thức hoá" các quyết định của cấp uỷ.

Do ngộ nhận về thẩm quyền tối cao của cấp uỷ trong việc ban hành cácquyết định, bầu cử Hội đồng nhân dân, thiết lập các cơ quan nhà nước, chọn

cử nhân sự mà nhiều người nghĩ rằng, cơ quan nhà nước là tổ chức chỉ đểthực hiện các quyết sách của cấp uỷ Sự lệch lạc về nhận thức này là mộttrong những nguyên nhân làm cho Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân rơivào sự vụ, hình thức, kém năng động

Thứ tư, tỉnh uỷ bỏ mất vai trò lãnh đạo, dẫn dắt của mình.

Nhiều lúc, nhiều nơi cấp uỷ đã mặc nhận, thậm chí đồng tình để Uỷban nhân dân thực hiện những công việc, những chính sách trái với quy định

chung, lợi dụng danh nghĩa “vận dụng sáng tạo” để làm những việc phi phápchỉ vì lợi ích cục bộ địa phương.

Thứ năm, sự lãnh đạo của tỉnh uỷ bị từ chối.

Có thể do những động cơ khác nhau hoặc sự xung đột trong phongcách, tính cách của các nhân vật chủ chốt cấp uỷ và cơ quan nhà nước, chủthể lãnh đạo cơ quan nhà nước muốn khước từ sự lãnh đạo của cấp uỷ

Trong những tình hình nêu trên, tình trạng chồng lấn về quyền lực đượcbiểu hiện dưới dạng lấn sân là hiện tượng có tính phổ biến mà nguyên nhân sâu

xa của nó là do nhận thức quyền lực cấp uỷ là “thống soái” ở mỗi địa phương

Từ rất sớm, Lênin đã cảnh báo hiện tượng "Giữa đảng và các cơ quanXô-Viết, hiện đã có những quan hệ không đúng” Nhưng, nó chẳng nhữngkhông được ngăn chặn, mà còn diễn ra khá phổ biến ở các mô hình nhà nước

xã hội chủ nghĩa giai đoạn sau đó Trước khi Đảng cộng sản Liên Xô bị giảitán, sự việc ấy vẫn diễn biến ở mức độ trầm trọng Một nhà lãnh đạo củaĐảng này thời gian ấy đã chỉ rõ: “Kết quả là thường dẫn đến chỗ làm giảmtinh thần trách nhiệm của người lãnh đạo các cơ quan Nhà nước, dẫn đến chỗmuốn đẩy trách nhiệm này sang các cơ quan Đảng, còn ở các cơ quan này lại

tự dưng sinh ra các yếu tố của cách giải quyết công việc theo quan điểm bản

vị” (V.I.A Bôndarơ, Đảng Cộng sản Liên Xô trong hệ thống chính trị của xã hội Xô Viết, Nxb Thông tin Lý luận, 1986, tr.37) Đảng Cộng sản Trung Quốc

cũng từng mắc phải lỗi lầm đó và đã gây nên những hậu quả nặng nề trong đờisống xã hội Sau này nhìn lại, nhân vật lãnh đạo đầy uy tín của Đảng nhận thấy:

“Hiện tượng quyền lực quá tập trung lại thêm khẩu hiệu lãnh đạo nhấtnguyên hoá của Đảng không thích hợp nữa, quyền lực tập trung vào mấy cánhân lãnh đạo, vào Bí thư thứ nhất, lãnh đạo nhất nguyên hoá trở thành cánhân lãnh đạo như thế tất nhiên tạo nên chế độ quan liêu, phạm đủ loại sailầm" (Viện Thông tin khoa học xã hội thuộc Viện Nghiên cứu chủ nghĩa Mác

– Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Cải cách thể chế chính trị, Nxb Chính trị

quốc gia, 1996, tr.94) Đối với nước ta, cách đây hơn 30 năm, đồng chí Tổng

bí thư Lê Duẩn đã lưu ý: "Phải khắc phục tình trạng lẫn lộn chức năng củaĐảng với chức năng của Nhà nước” Và mặc dù sau đó, hầu như tất cả cácVăn kiện Đại hội của Đảng đều có phê phán và nêu phương hướng, giải phápkhắc phục hiện tượng trên, nhưng chưa có chuyển biến căn bản Rõ ràng, sựviệc này đã ẩn chứa những vấn đề lý luận và thực tiễn cần được lý giải

Sự chồng chéo, trùng lấp giữa lãnh đạo của tỉnh uỷ và cơ quan quản lýnhà nước trên các lĩnh vực làm cho bộ máy cồng kềnh, giảm hiệu lực, kémhiệu quả Những hạn chế trong sự lãnh đạo của tỉnh uỷ đối với cơ quan nhànước sẽ gây trở ngại lớn hơn trong điều kiện nước ta hiện nay Nước ta đangthực hiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; gia nhập ngàycàng sâu hơn nền kinh tế quốc tế trong một "sân chơi" chung; công nghiệp

4hoá, hiện đại hoá đất nước và xây dựng nền kinh tế tri thức; xây dựng Nhànước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân Chỉ riêng nộidung xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa cũng đủ để xem xét lạicách thức lãnh đạo của tỉnh uỷ đối với cơ quan nhà nước Đặc trưng cơ bảnnhất của một nhà nước pháp quyền là tính tối cao của pháp luật, quyền lựcthống nhất, sự thứ bậc trong quan hệ giữa các cơ quan hành chính Và điềunày đặt ra câu hỏi về vị trí, thẩm quyền của cấp uỷ trong tình hình mới.

Thực trạng những năm qua cho thấy, sự lãnh đạo của tỉnh uỷ đối với cơquan nhà nước đã có những dấu hiệu không ổn; trong hiện tại và tương lai,

để thực hiện mục tiêu cách mạng trọng đại là xây dựng một nước Việt Namdân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, sự lãnh đạo củaĐảng đối với Nhà nước cần phải được đổi mới Những nghiên cứu về Đảngcầm quyền ở nước ta đều nhận thấy rằng: “Là Đảng duy nhất cầm quyền,lãnh đạo mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội của đất nước, trong điều kiện xâydựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vìdân, thực hiện quản lý, điều hành mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội chủ yếubằng Hiến pháp và pháp luật, đòi hỏi phương thức cầm quyền và phươngthức lãnh đạo của Đảng phải được đổi mới cho phù hợp” (Nguyễn Hữu Tri,

Kiện tòan và đổi mới tổ chức bộ máy của Đảng đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ mới, Nxb Chính trị quốc gia, tr.11).

Sự chậm trễ trong nghiên cứu và tiến hành đổi mới mạnh mẽ sự lãnh đạocủa tỉnh uỷ đối với cơ quan nhà nước cấp tỉnh sẽ làm cho tỉnh uỷ rơi vào hoạtđộng sự vụ, vụn vặt, kém hiệu lực và hiệu quả và nguy cơ lớn hơn, tỉnh uỷ đứngngoài lề sự phát triển, hoạt động của cơ quan quản lý nhà nước tuột dần khỏi

"tầm tay" của tỉnh uỷ Từ những vấn đề đã nêu, việc nghiên cứu sự lãnh đạo củatỉnh ủy đối với cơ quan nhà nước cấp tỉnh là một đòi hỏi cấp bách, không những

có ý nghĩa cho thực tiễn, mà còn có giá trị về mặt lý luận, vừa phục vụ nhiệm vụchính trị trước mắt, vừa đặt cơ sở cho việc nghiên cứu khoa học sau này

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Đảng lãnh đạo Nhà nước mà chủ yếu là phương thức lãnh đạo củaĐảng đối với Nhà nước, Đảng (hoặc cấp uỷ từng cấp) lãnh đạo trên các lĩnhvực cụ thể như: kinh tế, hành chính, tư pháp là những mảng đề tài lớn được

sự quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu Điều đó thể hiện rõ ở một khốilượng công trình đồ sộ, phong phú, với nhiều khía cạnh khác nhau:

- Về lý luận Đảng cầm quyền:

Có các tác phẩm: “Mấy vấn đề về Đảng cầm quyền” của Lê Duẩn, Nxb

ST Hà Nội - 1981; “Đảng Cộng sản Liên Xô trong hệ thống chính trị của xã hội Xô Viết”, Nxb Thông tin lý luận, Hà Nội - 1986; “Đảng trong hệ thống chính trị của xã hội xã hội chủ nghĩa”, Nxb APN, Mátxcơva-1987; “Đảng Cộng sản Việt Nam trong hệ thống chính trị” Nxb Sự thật, Hà Nội - 1991;

“Đảng cầm quyền trong điều kiện hiện nay”, tài liệu tham khảo phục vụ lãnh đạo, nghiên cứu và giảng dạy (Đề tài KX05.09 - Hà Nội 1993); “Nghiên cứu

tư tưởng Hồ Chí Minh về Đảng lãnh đạo Nhà nước” của Học viện Hành chính Quốc gia, Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội - 1996; “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng cầm quyền” (Tạp chí Cộng sản số 28 tháng 10 năm 2003); “Bản chất của Đảng cầm quyền” của Hoàng Chí Bảo (Tạp chí Cộng sản số 3, tháng 02 năm 2004); “Xây dựng Đảng cầm quyền: Một số kinh nghiệm từ thực tiễn đổi mới ở Việt Nam” của Nguyễn Phú Trọng (Tạp chí Cộng sản số 5-2004); "Xây dựng Đảng cầm quyền - kinh nghiệm của Việt Nam, kinh nghiệm của Trung Quốc", Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2004;

“Về sự cầm quyền của Đảng” của Nhị Lê (Tạp chí Cộng sản số 16 tháng 8 năm 2006); “Đảng Cộng sản cầm quyền lãnh đạo nhà nước và xã hội trong

sự nghiệp đổi mới - một số vấn đề đặt ra” của Hoàng Chí Bảo (Tạp chí Cộng

sản số 17 tháng 9 năm 2006)

- Về vai trò lãnh đạo của Đảng:

Có các tác phẩm: “Đảng kiểu mới của giai cấp vô sản” của V.Lênin và Stalin, Nxb ST, Hà Nội - 1972; “Đảng trong sự nghiệp đổi mới vì chủ nghĩa

xã hội” Nxb ST, Hà Nội- 1990; "Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới” của Phân viện Đà Nẵng, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Nxb Đà Nẵng - 2000; “Đảng Cộng sản Việt Nam trong tiến trình đổi mới đất nước” của Nguyễn Phú Trọng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội - 2002;

“Đảng Cộng sản Việt Nam trong tiến trình đổi mới đất nước” của Nhị Lệ (Tạp chí Cộng sản số 30, tháng 10 năm 2002); “Đảng Cộng sản Việt Nam với công cuộc đổi mới đất nước” Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội - 2003;

“Tìm hiểu vai trò lãnh đạo của Đảng đối với sự nghiệp cách mạng Việt Nam”

do Đinh Xuân Lý (chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội - 2005

- Về thể chế Đảng lãnh đạo Nhà nước:

“Cải cách thể chế chính trị”, Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội - 1996.

“Thể chế Đảng Đảng cầm quyền - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” do Đặng Đình Tân (chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội – 2005 “Về xây dựng thể chế Đảng lãnh đạo Nhà nước hiện nay” của Lê Minh Quân (Tạp

chí Cộng sản số 13, tháng 7 năm 2004)

- Về phương thức lãnh đạo của Đảng:

“Về phương thức lãnh đạo của Đảng”, Tạp chí Xây dựng Đảng, số chuyên đề, 12 - 1995; “Phương thức Đảng lãnh đạo Nhà nước” của Trần Đình Huỳnh, Nxb Hà Nội - 2001; “Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với chính quyền cấp quận” của Vũ Hồng Khanh (Tạp chí Cộng sản số 23, tháng 8 năm 2002); “Tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước” của Lê Đức Bình và Phạm Ngọc Quang (Tạp chí Cộng sản số 19, tháng 7 năm 2003); “Đổi mới phương thức lãnh đạo của các cấp ở Đảng bộ

Sơn La” của Nguyễn Văn Thạo (Tạp chí Xây dựng Đảng số 6 - 2004);

“Phương thức lãnh đạo của Đảng với nhà nước và xã hội” của Nguyễn Khánh

và Phạm Ngọc Quang (Tạp chí Cộng sản số 9 tháng 5-2004); “Châu Thành (Bến Tre) đổi mới phương thức lãnh đạo của cấp uỷ” của Nguyễn Văn Huỳnh (Tạp chí Xây dựng Đảng số 10 - 2004); “Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” của Thang Văn Phúc (Tạp chí Cộng sản số 9/5-2006); “Tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước” của Nguyễn Khánh (Báo Nhân dân số: 18620 – 03/8/2006); “Đổi mới phương thức lãnh đạo của Tỉnh uỷ với Uỷ ban nhân dân tỉnh từ thực tiễn Tiền Giang” của Xuân Tế - Ngọc Chung (Tạp chí Xây dựng Đảng tháng 9-2006); “Đổi mới và tiếp tục hoàn thiện phương thức lãnh đạo của Đảng trước yêu cầu phát triển đất nước” của

Trương Tấn Sang (Tạp chí Cộng sản số 24 tháng 12 – 2006)

- Về sự lãnh đạo của Đảng ở một cấp hoặc một lĩnh vực cụ thể:

Có các tác phẩm “Đổi mới quan hệ giữa Đảng, chính quyền và đoàn thể nhân dân cấp phường trong điều kiện kinh tế thị trường” của Phân viện

Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội – 1995; “Sự lãnh đạo kinh tế của tỉnh uỷ"(đề tài cấp Bộ) của Lưu Văn Sùng, Hà Nội – 1999; “Hoàn thiện nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác Tư pháp” của Trần Đại Hưng (Tạp chí Cộng sản số 21, tháng 11 năm 2004); “Đảng lãnh đạo xây dựng nền hành chính nhà nước Việt Nam trong sạch, dân chủ và hiện đại”

của Nguyễn Khánh (Tạp chí Cộng sản số 20, tháng 10 năm 2006)

Dĩ nhiên, sự phân chia trên đây chỉ là tương đối Và mặc dù đứng vớicác góc độ và phạm vi đề cập khác nhau, các tác giả đều có sự tương đồng vềnhững điểm chính sau đây:

Thứ nhất, lý luận về Đảng lãnh đạo:

Một số chuyên luận đề cập sâu về khái niệm, quan niệm Đảng cầm

quyền, Đảng lãnh đạo chính quyền, lãnh đạo và quản lý Một số tác giả làm

rõ khái niệm về Đảng lãnh đạo, Đảng cầm quyền, trong đó các tác giả có sựthống nhất khá cao về nội dung Đảng lãnh đạo

Thứ hai, trong điều kiện có chính quyền, Đảng lãnh đạo phải thông

qua các cơ quan nhà nước:

Nội dung này được nhiều tác giả bàn luận và có chung quan điểm Tiêubiểu của luận điểm này được ghi nhận trong tác phẩm “Mấy vấn đề về Đảngcầm quyền” Cụ thể là: “Nhiệm vụ của Đảng khi chưa có chính quyền là giácngộ, tổ chức quần chúng đấu tranh lật đổ ách thống trị của giai cấp bóc lột đểgiành lấy chính quyền Khi đã có chính quyền thì nhiệm vụ của Đảng là xâydựng và giữ vững chính quyền, triệt để sử dụng và phát huy quyền lực của chínhquyền để cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới, trấn áp các lực lượng chống

đối” (Lê Duẩn, Mấy vấn đề về Đảng cầm quyền, Nxb Giáo dục, 1981, tr.99].

Thứ ba, thành tựu của sự nghiệp đổi mới do Đảng lãnh đạo:

Các tác giả chứng minh thành tựu đổi mới toàn diện của đất nước doĐảng lãnh đạo (tác phẩm: “Đảng Cộng sản Việt Nam trong tiến trình đổi mớiđất nước”, “Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới”, “Đảng Cộngsản Việt Nam với công cuộc đổi mới đất nước” )

Thứ tư, tính tất yếu về sự đổi mới của Đảng:

Các tác giả đã làm rõ thực trạng, yêu cầu của đất nước, của thế giới đểchỉ ra tính tất yếu của việc Đảng phải đổi mới

Tinh thần cơ bản là Đảng tự đổi mới để đổi mới xã hội, Đảng phải đổimới để củng cố vai trò lãnh đạo của Đảng (tác phẩm “Đảng trong sự nghiệpđổi mới vì chủ nghĩa xã hội” )

Thứ năm, việc đổi mới phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản:

Các tác giả đều kiến nghị việc đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối vớiNhà nước phải tôn trọng các nguyên tắc như bảo đảm sự ổn định chính trị,thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, tiến hành thận trọng

Thứ sáu, Đảng lãnh đạo Nhà nước nhưng với hình thức và phương

pháp mới:

Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước là một trongnhững chủ đề lớn được nhiều người đề cập Kể từ khi nguyên Tổng Bí thư LêDuẩn nêu lên vào đầu thập kỷ 70 của thế kỷ thứ XX, việc bàn luận chủ đề nàytái bắt đầu từ những năm 90 được kéo dài mãi đến nay và nó là một nội dunglớn của Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương (khóa X).Các tác giả đều nhất trí rằng, Đảng lãnh đạo Nhà nước phải thông qua đườnglối, chính sách; sự thuyết phục của tổ chức đảng và gương mẫu của cán bộ,đảng viên; việc kiểm tra, giám sát của Đảng, của nhân dân đối với cơ quan,công chức nhà nước và thực hiện thẩm quyền đối với công tác cán bộ

Dù trực tiếp hay gián tiếp, các tác phẩm nêu trên đã cung cấp cơ sở lýluận quan trọng cho Luận án Tuy nhiên, dưới góc độ chính trị học, chuyên

đề về sự lãnh đạo của tỉnh uỷ đối với cơ quan nhà nước cấp tỉnh - một cấp cótính chiến lược này - còn thiếu vắng Luận án này cố gắng kế thừa những giátrị quý báu đã có, tiếp tục đi sâu nghiên cứu những vấn đề cần được làm sáng

tỏ trong điều kiện nước ta hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án

3.1 Mục đích

Trên cơ sở lý luận về Đảng lãnh đạo, cụ thể là Đảng lãnh đạo Nhànước, Luận án phân tích thực trạng về sự lãnh đạo của tỉnh uỷ đối với cơquan nhà nước cấp tỉnh, nêu lên phương hướng và giải pháp đổi mới sự lãnhđạo của tỉnh uỷ đối với cơ quan nhà nước cấp tỉnh trong tình hình hiện naynhằm tăng cường vai trò và hiệu lực, hiệu quả lãnh đạo của tỉnh uỷ đối với các cơquan nhà nước và toàn xã hội

3.2 Nhiệm vụ

Để thực hiện được mục đích trên, luận án phải giải quyết các nhiệm vụ:

- Làm rõ những vấn đề lý luận về Đảng lãnh đạo Nhà nước và thực chất,nội dung, yêu cầu của sự lãnh đạo của tỉnh uỷ đối với chính quyền cấp tỉnh

- Khảo sát, phân tích thực trạng, làm rõ mặt tốt và hạn chế cũng nhưnhững vấn đề bức xúc đặt ra trong sự lãnh đạo của cấp uỷ tỉnh đối với cơquan nhà nước cấp tỉnh

- Nêu phương hướng, giải pháp đổi mới sự lãnh đạo của cấp uỷ đối với

cơ quan nhà nước cấp tỉnh trong điều kiện nước ta hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và hệ thống quan điểm của Đảng Cộng sảnViệt Nam về đảng cầm quyền, về quyền lực chính trị và thực thi quyền lựcchính trị, mối quan hệ giữa Đảng với Nhà nước

-4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch

sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, phương pháp hệ thống để xác định vị trí và mốitương quan giữa các chủ thể trong hệ thống chính trị, nhất là mối quan hệ cơbản giữa Đảng và Nhà nước, Trung ương với địa phương

- Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể: phương pháplịch sử - logic; phương pháp phân tích - tổng hợp; phương pháp điều tra -phỏng vấn; gắn lý luận với thực tiễn

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài đi sâu nghiên cứu sự lãnh đạo của tỉnh uỷ đối với cơ quan nhànước cấp tỉnh trong giai đoạn từ đổi mới đến nay, dẫn chứng tư liệu từ thựctiễn của tỉnh Đồng Tháp và các tỉnh Kiên Giang, Bạc Liêu, Cần Thơ, VĩnhLong, Long An, Tiền Giang, Bình Dương, Nghệ An, thành phố Hải Phòng.Mặc dù Luận án phân tích một số tỉnh, nhưng phạm vi Luận án đề cập đến sựlãnh đạo của tỉnh uỷ đối với cơ quan nhà nước của cả nước nói chung Tuymỗi tỉnh có những đặc điểm khác nhau, nhưng nội dung và thẩm quyền củacấp tỉnh là thống nhất Và do đó, kết quả nghiên cứu của Luận án có ý nghĩacho các tỉnh, thành và các cấp hành chính trong toàn quốc

6 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án đã hệ thống hoá các khái niệm lãnh đạo, đảng lãnh đạo, lý luận

về Đảng cầm quyền; phản ánh và phân tích thực trạng sự lãnh đạo của tỉnh

uỷ đối với cơ quan nhà nước; góp phần luận giải rõ thêm lý luận về sự lãnhđạo của tỉnh uỷ đối với các cơ quan nhà nước cấp tỉnh; đưa ra ý kiến mới vềnội dung, mô hình lãnh đạo toàn diện nhưng không can thiệp trực tiếp, xây

dựng uy tớn lónh đạo, khắc phục tập trung quyền lực tuyệt đối và dự bỏo cỏc

xu hướng lớn cần tiếp tục đổi mới hệ thống chớnh trị ở địa phương

7 í nghĩa lý luận và thực tiễn của luận ỏn

- Luận ỏn gúp phần hỡnh thành nội dung, mụ hỡnh, phương thức cụ thểhơn về sự lónh đạo của Đảng đối với nhà nước ở địa phương và giỳp cho tỉnh

ủy tiếp cận đầy đủ tớnh khoa học trong lónh đạo, quản lý Kết quả luận ỏn cúgiỏ trị khụng chỉ cho cấp uỷ địa phương trực thuộc Trung ương, mà cũn chocỏc cấp uỷ theo địa giới hành chớnh núi chung

- Kết quả nghiờn cứu của Luận ỏn sẽ là tài liệu cho việc nghiờn cứu, biờnsoạn tài liệu giảng dạy, đào tạo cỏn bộ trong hệ thống chớnh trị nước ta

8 Kết cấu của luận ỏn

Ngoài cỏc phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụlục, luận ỏn gồm 3 chương, 9 tiết

1.1.1 Khái niệm lãnh đạo, đảng lãnh đạo

Lãnh đạo và bị lãnh đạo là một trong những mối quan hệ chính yếu

trong lịch sử phỏt triển của xã hội loài ngời Do vậy, vấn đề lónh đạo và quản

lý đó trở thành đối tượng nghiờn cứu, bàn luận của cỏc nhà tư tưởng, cỏc nhàchớnh trị Kể từ giữa thế kỷ XX, hàng loạt công trình nghiên cứu về lãnh đạo,quản lý đã đợc công bố Từ nhiều góc độ nghiên cứu, có tác giả chú trọng

đến ngữ nghĩa của khái niệm hoặc nội hàm khái niệm Dù còn có những điểmkhác nhau, nhng phần lớn các ý kiến đều thống nhất về tính định hớng và tínhmục đích của khái niệm Có thể hiểu rằng, lãnh đạo là t i năng, khả năngài năng, khả năngvạch phơng hớng, chỉ đờng và bằng ý chí, niềm tin, phẩm hạnh của mình (của

tổ chức) nhằm lôi cuốn, cổ vũ mọi ngời thực hiện mục tiêu của cỏ nhõn, tổchức đã định Trên nền của khái niệm lãnh đạo, nhiều tác giả đã làm rõkhái niệm lónh dạo trong chớnh trị - đảng lãnh đạo Một số tác giả luận giảikhái niệm này xuất phát từ mục đích của tổ chức Sự đồng thuận cao vềkhái niệm đảng lãnh đạo thể hiện ở chỗ: tính định hớng chính trị, tổ chứclực lợng, thuyết phục, truyền bá các quan điểm t tởng nhằm lôi kéo cáctầng khác trong xã hội đi theo và thực hiện những mục tiêu chính trị của

đảng Đảng lãnh đạo là việc định hớng chính trị, đề ra chủ trơng và tuyêntruyền, cảm hoá, thu hút, lôi cuốn các lợng, các tầng lớp, các giới tham giathực hiện có hiệu quả các mục tiêu chính trị ấy Còn khi nói đảng cộng sảnlãnh đạo là đảng đa ra những định hớng về quan điểm, nguyên tắc xâydựng dựng đất nớc theo mục tiêu của chủ nghĩa xã hội; lựa chọn các nộidung chiến lợc phát triển kinh tế - xã hội và vận động, thuyết phục, tổ chức

các tầng lớp nhân dân thực hiện cho bằng đợc các nội dung đó Tiến thêm

một bớc, một số tác giả đã phân biệt khái niệm đảng lãnh đạo và đảng cầm

quyền Khái niệm đảng cầm quyền đã đợc các nớc phơng Tây sử dụng từ lâu

để chỉ mức độ đảng cầm quyền, đảng tham gia cầm quyền hoặc đối trọng với

đảng cầm quyền Xét về bản chất, đảng cầm quyền tức là đảng lãnh đạo trong

điều kiện có chính quyền Đảng cầm quyền là đảng đã chi phối, dẫn dắt chính

quyền, sử dụng quyền lực nhà nớc trên thực tế để thực hiện mục tiêu chính trị

của đảng

1.1.2 Quan điểm Mác – Lênin, t Lênin, t tởng Hồ Chí Minh và Đảng Cộng

sản Việt Nam về đảng lãnh đạo nhà nớc

Theo các nhà sáng lập học thuyết chủ nghĩa xã hội khoa học, đảng cộng

sản lãnh đạo hay đảng cầm quyền (khi đảng giành đợc chính quyền) là một

tất yếu lịch sử Đây là một kết quả bắt nguồn từ cuộc đấu tranh giai cấp giữa

giai cấp vô sản với giai cấp t sản Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản đã chỉ rõ:

Trong tất cả các giai cấp hiện đang đối lập với giai cấp t sản thì chỉ có giai

cấp vô sản là giai cấp thật sự cách mạng Tất cả các giai cấp khác đều suy tàn

và tiêu vong cùng với sự phát triển của đại công nghiệp, còn giai cấp vô sản

lại là sản phẩm của bản thân nền đại công nghiệp Với quan điểm khoa học

lịch sử, Các ông cho rằng quyền lãnh đạo lịch sử từ nay đã chuyển sang tay

giai cấp vô sản là giai cấp, do địa vị xã hội của nó, chỉ có thể tự giải phóng

mình bằng cách xóa bỏ bất cứ sự thống trị của giai cấp nào, bất cứ ách nô

dịch và bóc lột nào; rằng những lực lợng sản xuất xã hội, đã phát triển lên đến

mức mà giai cấp t sản không có thể chế ngự đợc nữa, chỉ còn đợi đến lúc giai

cấp vô sản đoàn kết lại, đoạt lấy những lực lợng sản xuất đó để thiết lập nên

một chế độ đem lại cho mỗi thành viên của xã hội khả năng tham gia không

những vào công việc sản xuất, mà cả vào việc phân phối và quản lý của cải xã

hội và nhờ đó tổ chức kế hoạch toàn bộ nền sản xuất, làm tăng thêm những

lực lợng sản xuất và những sản phầm do lực lợng sản xuất đó tạo ra đến mức

đảm bảo thỏa mãn đợc những nhu cầu hợp lý ngày càng tăng của mỗi ngời

Dĩ nhiờn, trong cuộc đấu tranh giai cấp cú tớnh lịch sử này, giai cấp vụ sản

cần cú một đảng chõn chớnh lónh đạo - Đảng Cộng sản Trong lịch sử đấu

tranh giai cấp, chưa cú giai cấp nào giành thắng lợi mà lại khụng xõy dựng

được cho mỡnh một đảng cỏch mạng Do cha có tiền đề khỏch quan, C.Mác

và Ph.Ăngghen cha đa ra quan điểm về đảng lãnh đạo nhà nớc Việc xuất

hiện Cụng xó Pa ri cũng chỉ đủ để cỏc ụng nờu kinh nghiệm về việc giữ chớnh

quyền Trờn cơ sở học thuyết của C.Mỏc, Lờnin đó tớch cực đấu tranh với

những quan điểm duy tõm về Đảng, kiờn trỡ bảo vệ và phỏt triển sỏng tạo về

“Đảng kiểu mới” Người cho rằng: “Không có một đảng sắt thép đợc tôi

luyện trong đấu tranh, không có một đảng đợc sự tín nhiệm của tất cả những

phần tử trung thực trong giai cấp nói trên, không có một đảng biết nhận xét

tâm trạng quần chúng và biết tác động vào tâm trạng đó, thì không thể tiến

hành thắng lợi cuộc đấu tranh ấy đợc” (V.I Lênin và J.Sta-lin, Đảng kiểu mới

của giai cấp vô sản, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1972, tr 31), Theo Người, Đảng

phải lónh đạo mọi mặt đời sống xó hội và trực tiếp lónh đạo nhà nước Tuy

nhiờn, đến những năm cuối trong thời kỳ lãnh đạo của mình, Lênin nhận thấy

dấu hiệu “trục trặc” giữa sự lãnh đạo của Đảng đối với chính quyền Do đó,

Ngời yờu cầu: phân định một cách rõ ràng hơn nữa những nhiệm vụ của Đảng

Trang 8 Trang 6

và tổ chức dõn chỳng, ngoài thỡ liờn lạc với dõn tộc bị ỏp bức và giai cấp

vụ sản mọi nơi Đảng cú vững, cỏch mệnh mới thành cụng, cũng nhưngười cầm lỏi cú vững thuyền mới chạy” (Hồ Chớ Minh, Toàn tập, tập 2,Nxb Chớnh trị quốc gia, Hà Nội, 2002, trang 267 - 268) Tiếp thu và vậndụng sỏng tạo chủ nghĩa Mỏc - Lờnin về đảng kiểu mới, Người đó dàycụng huấn luyện, đào tạo những người lao động ưu tỳ để hỡnh thành mộtđảng cỏch mạng chõn chớnh Theo Người, Đảng chớnh là “con nũi, xuấthiện từ giai cấp lao động”, Đảng nhận lấy sứ mệnh, sự ủy thỏc của nhõndõn thực hiện nguyện vọng của nhõn dõn Người đề cập rất nhiều lần là:

“Đảng chỉ cú một điều là phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhõn dõn ” Đối vớiNgười, quyền lực là của nhõn dõn (Bao nhiờu quyền hạn đều của dõn),quyền lực là thống nhất Do đú, Người cho rằng: “Trong Đảng và Nhà nớc

ta có sự phân công chặt chẽ nh các bộ phận trong chiếc đồng hồ Cái kim,dây cót khác nhau nhng hợp tác chặt chẽ với nhau Thiếu một bộ phận nàocũng không đợc (Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, Nxb Chính trị quốc gia, HàNội, 2000, tr.555-556)

Kế thừa và tiếp tục bổ sung t tởng Hồ Chí Minh trong điều kiện mới,

Đảng ta từng bớc hoàn thiện về quan niệm Đảng lãnh đạo nhà nớc Từ cộtmốc đổi mới toàn diện năm 1986, tất cả các cuộc hội nghị Trung ơng Đảng

và đại hội Đảng toàn quốc đều xác lập quan điểm đổi mới sự lãnh đạo của

Đảng đối với Nhà nớc Tinh thần chung nhất l : “Đảng lãnh đạo Nhà nài năng, khả năng ớcbằng Cơng lĩnh, đờng lối, quan điểm, chủ trơng, các nghị quyết, nguyên tắcgiải quyết các vấn đề lớn, có ý nghĩa chính trị quan trọng Phát huy mạnh

mẽ vai trò chủ động, sáng tạo và tinh thần trách nhiệm của Nhà nớc trongquản lý đất nớc và xã hội theo pháp luật” (Văn kiện Đại hội đại biểu toànquốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, 2006, trang 307)

Hiện nay, vấn đề đảng lãnh đạo nhà nớc, nhất là trong điều kiện xâydựng nhà nớc pháp quyền nh thế nào là vấn đề lớn của lý luận và thực tiễn.Hầu hết cỏc lý thuyết gia theo quan niệm phơng Tây đều cho rằng hệ thống

độc đảng có những nhợc điểm căn bản của nó Về mặt phát triển kinh tế, nó

bị xao lãng vì những nhà lãnh đạo chỉ chú trọng đến sự củng cố địa vị chínhtrị của họ hơn Về phơng diện kỹ thuật tổ chức, chính quyền và đảng cókhuynh hớng không phân biệt thỡ tinh thần dân chủ khó nảy nở Thực ra, chế

độ chính trị dân chủ và một nhà nớc dân chủ không tòan phụ thuộc vào kỹthuật tổ chức Cơ sở nền dân chủ bắt nguồn từ tính chất giai cấp của giai cấpcầm quyền Bản chất của nhà nớc không thay đổi bởi một đảng hay đa đảnglãnh đạo Các quyết sách của nhà nớc bao giờ cũng là ý chớ của giai cấp cầmquyền mà đảng của nú là đại diện Đảng cộng sản lónh đạo nhà nước - Đảngcủa giai cấp cụng nhõn, chẳng những đại diện cho lợi ớch của giai cấp cụng

nhõn, nụng dõn, tầng lớp trớ thức, mà cũn đại diện lợi ớch cỏc tầng lớp nhõndõn lao động Cơ sở chớnh trị, kinh tế và xó hội của giai cấp cụng nhõn bảođảm cho nhà nước xó hội chủ nghĩa dõn chủ “gấp triệu lần” so với nhà nước

tư sản Tuy nhiờn, về mặt khoa học tổ chức quyền lực, sự độc tụn của tổchức nào đú dễ dẫn đến sự độc quyền, lạm dụng quyền lực Lịch sử cỏc chế

độ chớnh trị núi chung, của chủ nghĩa xó hội núi riờng đó tửng mắc phải hiệntượng này Do vậy, cỏc thể chế chớnh trị hiện đại, cỏc đảng cộng sản đổimới rất chỳ trọng thiết lập cơ chế phõn cụng quyền lực và thực thi dõn chủ.Tại Đại hội lần thứ X, Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục nờu: “Mọi đườnglối, chớnh sỏch của Đảng và phỏp luật của Nhà nước đều vỡ lợi ớch của nhõndõn, cú sự tham gia ý kiến của nhõn dõn” (Văn kiện Đại hội đại biểu toànquốc lần thứ X, Nxb Chớnh tri quốc gia, 2006, tr 125) Cũng theo tinh thần

ấy, đảng cộng sản lónh đạo nhà nước phỏp quyền chẳng những khụng mõuthuẩn, mà cũn là điều kiện tiờn quyết để nhà nước thật sự của nhõn dõn, donhõn dõn, vỡ nhõn dõn Đảng cộng sản lónh đạo nhà nước nhưng tuõn thủtheo phỏp luật bởi chớnh phỏp luật thể hiện tư tưởng chỉ đạo của đảng mỡnh.Vấn đề cũn lại là đảng cộng sản phải tự đổi mới, nõng cao năng lực lónhđạo, năng lực cầm quyền

1.2 VỀ SỰ LÃNH ĐẠO CỦA TỈNH ỦY ĐỐI VỚI CƠ QUAN NHÀ NƯỚC CẤP TỈNH

1.2.1 Vị trớ, vai trũ của đảng bộ, của tinh ủy trong hệ thống chớnh trị

ở địa phương

Trong lịch sử nhà nớc Việt Nam, cấp tỉnh luôn đợc xác định có vị tríquan trọng Cấp tỉnh đã có bề dày lịch sử hình thành tơng đơng nh lịch sửhình thành cấp xã Theo đó, tổ chức bộ máy ở đây cũng đòi hỏi phải hoànchỉnh, thậm chí còn cần hoàn chỉnh hơn cấp xã, do chính quy mô hoạt

động, tính phức tạp và sự đa dạng của bản thân cấp tỉnh Có thể th ấy rằng:

“ So với cấp hành chính, thì cấp tỉnh có nhiều u thế hơn về địa bàn, cùng sốlợng dân c Do vậy tỉnh đa dạng hơn trong khả năng phát triển kinh tế, phùhợp với công việc công nghiệp hóa và hiện đại hóa Sự phát triển đi lên của

đất nớc phải bẳng tổng hợp các sự phát triển của các tỉnh, thành phố trựcthuộc Trung ơng” (Nguyễn Đăng Dung, Tổ chức chính quyền nhà nớc ở địaphơng, Nxb Đồng Nai, trang 59) Với tầm quan trọng của địa bàn này,Đảng ta rất quan tõm thiết lập tổ chức đảng gắn với việc giao quyền rộnglớn Đảng bộ chớnh là hạt nhân của hệ thống chính trị của một cấp, lãnh đạocác tổ chức chính trị, chính trị - xã hội, xã hội - nghề nghiệp, lãnh đạo về mặt

đảng các cơ quan Trung ơng đóng tại địa bàn thực hiện đờng lối chính sáchcủa Đảng, pháp luật Nhà nớc và các nhiệm vụ chính trị ở địa phơng Nhng,giữa 02 kỳ đại hội, cấp uỷ “lãnh đạo thực hiện nghị quyết đại hội đại biểu;nghị quyết, chỉ thị của cấp trên” (Điều lệ Đảng cộng sản Việt Nam, NxbChính trị quốc gia, 2006, Hà Nội, tr 32) Như vậy, tỉnh uỷ, ban thờng vụ tỉnh

uỷ đợc đảng bộ uỷ nhiệm, giao quyền là vị chỉ huy tối cao trong địa hạt củamình