Cẩm nang Chăm sóc người bệnh thận nhân tạo chu kỳ trong thời kỳ COVID-19

Trang 6 ĐIÊUKHOẢN SỬ DỤNGCuốn cấm nang này được viết dựa theo tài liệu "Hướng dẫn điều trị, quản lý bệnh thận mạn giai đoạn cuối trong dịch C0VID-19" của Bộ Y tế năm 2021, tài liệu Hướng

cẩm nang chăm sóc

NGƯỜI BỆNH THẬN NHÂN TẠO CHU KỲ

Website: www.xuatbanyhoc.vn - Email: xuatbanyhoc@fpt.vn

Địa chi: 352 phố Đội cấn, phường cống Vị, quận Ba Đình, TP Hà Nội

Hotline: 0934 547168 - cửa hàng sách: 024 37627 816

Chi nhánh: 139A Triệu Quang Phục, Phường 11, Quận 5, TP Hồ Chí Minh

Điện thoại: 028 39235 648

Đóng chủ biên: TS Hoàng Lan Vân - CNĐD Trần Thị Nguyệt

Mu:

Cẩm nang

CHĂM SÓC

NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC

NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC

Địa chỉ: Số 352 - Đội Cấn - Ba Đình - Hà Nội

Email: xuatbanyhoc@fpt.vn Website: www.xuatbanyhoc.vn Sô' điện thoại: 024.37625934 - Fax: 024.37625923

CẨM NANG CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH THẬN NHÂN TẠO CHU KỲ

TRONG THỜI KY COVID-19

Chịu trách nhiệm xuất bản

TỔNG GIÁM ĐỐC CHU HÙNG CƯỜNG

Chịu trách nhiệm nội dung

BSCKI NGUYỄN TIẾN DŨNG Đối tác liên kết: Đại diện nhóm chủ biên: Nguyễn Thị Nguyệt

Biên tập: BS Nguyễn Tiến DũngSửa bản in: Vũ Đức Trà

Trình bày bìa: Hoàng Lan Chi

Kt vi tính: Hoàng Lan Chi

In 200 cuốn, khổ 20 X 12,5cm tại Công ty cổ phần In Hưng Việt.

Địa chỉ: Số 460 Trần Quý Cáp, Đống Đa, Hà Nội số xác nhận đăng ký xuất bản: 2289-2022/CXBIPH/1 -129/YH

Quyết định xuất bản số: 388/QĐ-XBYH ngày 26 tháng 12 năm 2022 In xong và nộp lưu chiểu năm 2022 Mã số sách tiêu chuẩn quốc tế - ISBN: 978-604-66-5666-1

Chủ biên:

TS Nguyễn Thị Nguyệt - Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc Gia Hà Nội -

Trường Điều dưỡng và Hộ sinh - Đại học Griffith, úc

Đông chủ biên:

TS Hoàng Lan Vàn - Viện khoa học sức khoé, Trường Đại học VinUni, Hà Nội

CNĐD Trần Thị Nguyệt - Khoa Lọc Thận, Bệnh viện An Sinh, Thành phố Hồ Chí Minh

Tham gia biên soạn:

GS Ann Bonner - Trường Điều dưỡng và Hộ sinh - Đại học Griffith, úc

PGS TS Đỗ Gia Tuyển - Trung tâm Thận - Tiết niệu và lọc máu - Bệnh viện Bạch Mai ThS Phùng Thị Hạnh - Trường Đại học Y Hà Nội, Hà Nội

TS Lê Minh Thi - Trường Đại học Y tế Công cộng, Hà Nội

TS Đinh Thị Thúy Hà - Trường Điều dưỡng, Đại học Tasmania, úc

ThS Đỗ Thuỳ Dương - Khoa Nội Thận Tiết Niệu, Bệnh viện Thận Hà Nội, Hà Nội

TS Nguyễn Văn Tuấn - Đại học Y Khoa Vinh, Nghệ An

ThS Vũ Đình Tiến - Trường Cao đẳng Y tê'Bạch Mai, Bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội

Tài liệu tham khảo

2020) Hướng dẫn thực phấm cho bệnh nhân điều trị thận

'ỉm theo quyết định số 416/QĐ-BVTH ngày 10/12/2020 của 020) Hướng dẩn bệnh nhân chăm sóc cầu nối AVF với bệnh

an hành kèm theo quyết định số 416/QĐ-BVTH ngày hận Hà Nội.

1 Bộ Y tế (2021) Hướng dẫn điều trị, quản lý bệnh thận mạn giai đoạn cuối trong dịch COVID-19 Ban hành kèm theo Quyết định số 1470/QĐ-BYT ngày 06 tháng 03 năm 2021.

ĐIÊU KHOẢN SỬ DỤNG

Cuốn cấm nang này được viết dựa theo tài liệu "Hướng dẫn điều trị, quản lý bệnh thận mạn giai đoạn cuối trong dịch C0VID-19" của Bộ Y tế năm 2021, tài liệu Hướng dẫn của Bệnh viện Thận Hà Nội được cập nhật năm 2020, "Cấm nang chăm sóc thận và sức khoẻ của tôi" năm 2015, và "Hướng dần dinh dưỡng cho người bệnh thận nhân tạo chu kỳ" Nhà xuất bản Y học năm 2015

Mục đích của cuốn cẩm nang là để cung cấp những kiến thức cơ bản liên quan tới bệnh thận mạn và những hướng dẫn tự theo dõi cần thiết khi điều trị thận nhân tạo chu kỳ nhằm giúp người bệnh tự quản

lý bệnh tốt hơn Tuy nhiên, người bệnh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ, điều dưỡng về điều trị và có

kế hoạch chăm sóc phù hợp nhất với tình trạng bệnh của mình

Có thế được trích dẫn, sao chép và sử dụng một phân nội dung trong tài liệu nhằm phục vụ hoạt động giáo dục hoặc các mục đích phi thương mại khác, tuy nhiên cần trích dẫn nguồn

Ấn phẩm này do Chính phủ úc hỗ trợ thông qua Quỹ Hỗ trợ Cựu sinh viên úc Mọi quan điểm và nhận định trình bày trong ấn phẩm này là của nhóm tác giả và không nhất thiết thể hiện quan điểm của Chính phủ Úc

Nguồn ảnh: - shutterstock.com freepik.com - -stock.adobe.com

- Ảnh chụp thực tế tại Bệnh viện An sinh - TP Hồ Chí Minh

02

MỤC LỤC

© Hướng dẫn sử dụng cuốn cấm nang

© Bệnh thận mạn là gì?

© Người bệnh cần biết gì về lọc máu ngoài thận?

Người bệnh cần làm gì đế tự theo dõi và bảo vệ

vị trí tạo thông động tĩnh mạch tại nhà?

© Người bệnh cần biết gì về những lưu ý trong

© Một số vấn đề người bệnh thường gặp

© Tóm tắt

03

HƯỚNG DẦN SỬ DỤNG CẨM NANG

Khi chức năng thận suy giảm nặng cần phải điều trị thay thế và người bệnh được chỉ định cần tiến hành phương

pháp lọc máu ngoài thận, người bệnh sẽ thấy có nhiều thay đổi trong cuộc sống của mình Việc tìm hiểu về bệnh

cũng như có kiến thức về những loại thực phẩm sẽ giúp người bệnh khoẻ mạnh hơn ngay cả khi phải thực hiện lọc

máu ngoài thận Cuốn cấm nang sẽ giúp người bệnh lựa chọn được những loại thực phẩm phù hợp và biết cách

tự chăm sóc khi điều trị thận nhân tạo chu kỳ để duy trì cuộc sống, sử dụng cuốn cấm nang này dưới sự hỗ trợ

của nhân viên y tế sẽ giúp người bệnh biết cách thực hành ăn uống đúng cách để cảm thấy khoẻ mạnh khi điều trị

thận nhân tạo chu kỳ Thực hiện theo từng phần nội dung nhỏ trong cuốn cẩm nang này đế kiểm soát bệnh thận

mạn và hạn chế các biến chứng có thế gặp phải Khi đã hoàn thành toàn bộ nội dung của cuốn cấm nang này,

người bệnh vẫn nên giữ lại cuốn cấm nang để nhắc nhở bản thân về những thực phẩm có thể ăn, những thực phẩm

nên tránh, cách tự theo dõi và chăm sóc bản thân tại nhà để nâng cao sức khoẻ toàn diện và duy trì chất lượng

cuộc sống ở mức tốt nhất có thể

ĐIÊN THÔNG TIN CỦA BẠN VÀO TÀI LIỆU NÀY ĐỂ ĐƯỢC Hỗ TRỢ KHI CẦN THIẾT

• Tên tôi là:

• Điện thoại:

• Ngày bắt đầu sử dụng cuốn cẩm nang này:

• Tên Bác sĩ: • Điện thoại:

• Tên Điều dưỡng: • Điện thoại:

• Tên người thân khi cần liên hệ: • Điện thoại:

• Địa chỉ liên hệ:

BỆNH THẬN MẠN

LÀ Gì?

05

BỆNH THẬN MẠN LÀ GÌ?

Bệnh thận mạn là bệnh do tổn thương câu trúc

hoặc chức năng thận kéo dài trên 3 tháng hoặc

lâu hơn nữa.

-7

Bệnh diễn biến với 5 giai đoạn theo thứ tự nặng dần dựa

trên mức độ suy giảm mức lọc của cầu thận Bệnh diễn

biến âm thầm nên nhiều người không phát hiện ra ở

những giai đoạn đầu của bệnh Bệnh cần được điều trị

kéo dài và người bệnh cần phải kiểm soát các thói quen

sinh hoạt để quản lý và làm chậm quá trình tiến triển của

bệnh Bệnh có thể nhanh chóng tiến triển đến giai đoạn

cuối (giai đoạn 5) với rất ít hoặc không có bất cứ dấu hiệu

cảnh báo nào

OBệnh thận mạn có thể đe dọa tới tính mạng, vì vậy việc điều trị thay thế thận suy như lọc máu ngoài thận hoặc ghép thận là cân thiết để duy trì sự sông.

0 6 I

THẬN CÓ VAI TRÒ GÌ?

*Mức lọc cầu thận [eGFR (ml/min/1,73 m2)] 5 GIAI ĐOẠN CỦA BỆNH THẬN MẠN I

eGFR > 90 89 > eGFR > 60 59>eGFR>45 44>eGFR>30 29>eGFR>15 15>eGFR

Chức năng thận

bình thường

Suy thận Chức năng thận

NGƯỜI BỆNH CẦN BIẾT GÌ VÊ LỌC MÁU NGOÀI THẬN?

I LỌC MẤU NGOÀI THẬN LÀ GÌ?

Là một biện pháp điều trị thay thế chức năng của thận để

giúp loại bỏ những chất độc hại như: urê, creatine, muối,

nước dư thừa, từ máu ra khỏi cơ thể nhằm hỗ trợ và duy

trì sự sống

I AI CẦN ĐƯỢC LỌC MÁU NGOÀI THẬN?

Những người bệnh thận mạn giai đoạn cuối khi chức

năng thận bị mất khoảng 85% tới 90% hoặc khi tình trạng

suy thận có thể đe dọa tới tính mạng của bạn (mức lọc

cầu thận có thể giảm xuống dưới 15ml/min/1,73 m2) và

việc lọc máu ngoài thận là cần thiết đế duy trì sự sống

08

có MẤY HÌNH THỨC LỌC MÁU NGOÀI THẬN?

Lọc máu ngoài thận có 2 hình thức gồm: lọc máu ngoài cơ thể (hay còn gọi là thận nhân tạo chu kỳ) và lọc màng bụng (hay còn gọi là thấm phân phúc mạc)

THẬN NHÂN TẠO CHU KỲ LỌC MÀNG BỤNG

Máu người bệnh được đưa ra khỏi cơ thế để

dẫn qua một màng lọc đặc biệt của máy thận

nhân tạo và máu đã lọc được truyền lại vào cơ

thể người bệnh

Một lượng dịch lọc đặc biệt từ bên ngoài được truyền vào khoang màng bụng của người bệnh để máu người bệnh được làm sạch nhờ vào khả năng lọc của màng bụng, cuối cùng dịch lọc "bẩn" sẽ được đưa ra khỏi

cơ thể người bệnh

09

I NHỮNG VẤN ĐÊ NGƯỜI BỆNH có THÊ GẶP PHẢI KHI ĐIÊU TRỊ THẬN NHÂN TẠO CHU KỲ?

Dưới đây là một số vấn đề người bệnh có thế gặp phải khi điều trị thận nhân tạo chu kỳ:

Tăng/Tụt huyết áp

• Ăn nhạt theo khuyến cáo.

• Hạn chế tăng cân quá nhiều giữa các lần chạy thận như khuyến cáo.

• Tuân thủ số lân và thời gian lọc máu mỗi lần theo chỉ định.

Uống thuốc theo đơn điều trị.

Không nên ăn và uống trong quá trình lọc

Nhức đâu/Buòn nôn và nôn

• Kiểm soát huyết áp • Theo dõi cân nặng • Lọc máu định kỳ.

Mất ngủ

• Hạn chế ngủ ngày để tối ngủ ngon hơn.

• Tránh sử dụng đồ uống như trà, cà phê, V V vào buổi tối.

• Thư giãn bằng cách nghe nhạc, đọc sách, ngôi thiền.

Ngứa

• Nên sử dụng thực phẩm có chứa hàm lượng phốt pho thấp.

• Ngâm chân vào nước ấm trước khi đi ngủ.

• Tư vấn của điều dưỡng và bác sĩ điều trị.

NGƯỜI BỆNH CẦN LÀM GÌ ĐÊ Tự THEO DÕI VÀ BẢO VỆ

VỊ TRÍ TẠO THÔNG ĐỘNG TĨNH MẠCH TẠI NHÀ?

VỊ trí tạo thông động tĩnh mạch (người bệnh thường gọi là "câu tay")

1*1

»ơp người bệnh mới

BU tay" nên chú ý không

ự rửa vùng da này

gãi ở "cầu tay" và tránh trầy xước ở vùiMída

BẢO VỆ VỊ TRÍ TẠO THÔNG ĐỘNG TĨNH MẠCH

Giữ tay ngang bụng khi mới làm "cầu tay" để tránh

sưng, phù nề và đè ép gây hỏng

Tự kiểm tra sự lưu thông máu của "cầu tay":

sờ có cảm giác "rung" ở vùng da đặt "cầu tay"

13

không được gối đầu lên tay

có đặt "cầu tay" khi ngủ

BẢO VỆ VỊ TRÍ TẠO THÔNG ĐỘNG TĨNH MẠCH

làm xiết chặt hoặc đè ép ở vùng cổ tay, chèn ép quanh tay có "cầu tay"

cánh tay có "cầu tay"

Không được đo huyết áp ớ cánh tay có "cầu tay" vì dễ gây hỏng mạch máu "cầu tay"

Không được mang vác những

vật nặng quá 5kg ở tay có

"cầu tay" (túi xách, cặp, )

Chí sử dụng "cầu tay" cho chạy thận nhân tạo, tuyệt đối không sử dụng vào các công việc: lấy máu, tiêm thuốc

BẢO VỆ VỊ TRÍ TẠO THÔNG ĐỘNG TĨNH MẠCH

Tay bên có "cầu tay" cần giữ cố định không gập

khuỷu tay, tránh tuột kim hoặc kim xuyên mạch

gây tổn thương mạch máu, phù nề chỗ chọc kim

trong quá trình chạy thận

Nới lỏng dây ga rò/băng dính sau 2 giờ kể từ lúc quấn dây ga rô/băng dính cầm máu Thêm 2 giờ nữa tháo bỏ dây ga rô/băng dính hoàn toàn

15

BẢO VỆ VỊ TRÍ TẠO THÒNG ĐỘNG TĨNH MẠCH

Theo dõi những bất thường ở "cầu tay" như đỏ,

đau, sưng, nóng, chảy hoặc rỉ máu, dịch dọc

"cầu tay", nốt sần không lành sau nhiều lần

điều trị; khi có sốt hoặc khi không thấy dấu hiệu

"rung", đến ngay cơ sở y tế để kiểm tra và xử trí

Cần sờ tay cảm nhận "rung" tại vị trí rút kim được quấn dây ga rô/băng dính cầm máu.Nếu không cảm nhận được cần nới lỏng dây ga rô/băng dính ngay

NGƯỜI BỆNH CẦN BIẾT GÌ VÊ NHỮNG Lưu Ý

Ouống thuốc theo đơn điều trị

O Không dùng chung đơn thuốc của người bệnh khác

ONếu gặp những vấn đề bất thường cần báo ngay cho bác sĩ

17

NGƯỜI BỆNH THẬN NHÂN TẠO CHU KỲ

CẦN BIẾT GÌ VÊ DINH DỮỠNG?

Dinh dưỡng là một yếu tố quan trọng góp phần vào quá trình cải thiện và tăng cường sức khoẻ cho người bệnh thận nhân tạo chu kỳ

Người bệnh thận nhân tạo chu kỳ

dề bị suy dinh dưỡng do:

• Mất đạm và vitamin do điều trị

thay thế thận

• Rối loạn chuyển hoá như:

nhiễm toan, cường tuyến cận

HẬU QUẢ CỦA SUY DINH DƯỠNG

Làm suy yếu cơ thế Điều trị lọc máu Dễ gây té ngã

không hiệu quả

Lo âu, buồn rầu, Dễ bị nhiễm trùng do Giảm chất lượng trầm cảm sức đề kháng yếu cuộc sống

*1 8

Cung cấp lượng calories thích

hợp đế đáp ứng nhu cầu của

cơ thế, tránh tình trạng sụt cân,

suy dinh dưỡng

Kiểm soát lượng nước, vitamin

và khoáng chất phù hợp đế

giảm nguy cơ phù, tăng huyết áp,

hoặc rối loạn điện giải

MỤC TIÊU CÚA DINH DƯỠNG VỚI NGƯỜI BỆNH THẬN NHÀN TẠO CHU KỲ

ỊỊ Tăng cường lượng đạm

- để bù lại lượng đạm bị mất

và bị dị hoá do quá trình lọc máu

cải thiện sức khoé toàn diện của cơ thể và nâng cao chất lượng cuộc sống nhờ dinh dưỡng tối ưu

Dinh dưỡng hợp lý cũng giúp người bệnh giữ cân nặng ở mức chuẩn, giúp

kiểm soát bệnh đái tháo đường và tăng huyết áp

Nên giữ nguyên cân nặng và không đễ tăng cân nhiều giưa 2 lần chạy thận (tang cân dưới 2,5 - 3,0 kg tuỳ trọng lượng cơ thế)

Tham kháo y kiến của bác sĩ và điêu dưỡng nếu người bệnh cần phái giảm cân.

KHUYÊN CÁO CHÊ ĐỘ DINH DƯỠNG PHÙ HỢP

Àn đủ năng lượng cơ thể cần:

Từ 30 đến 35kcal/kg cân nặng/ngày

Ví dụ: Với người bệnh có cân nặng 50kg thì một ngày

sẽ cần 1500kcal đến 1750kcal/ngày

Ị~vf Ăn tăng thêm lượng đạm:

Đạm động vật từ 1,1 đến 1,4g/ kg cân nặng

Ví dụ: Người bệnh có cân nặng 50kg thì một ngày sẽ

cần một lượng đạm từ 55 đến 70g/ngày (có trong 300g

thịt bò hoặc thịt lợn hoặc thịt gà tươi).

Ăn vừa đủ lượng chất béo:

Không ăn quá 40g d'âu/ngày = 8 thìa cà phẽ dầu

(bao gồm: dầu đậu nành, oliu, dầu mè, dầu đậu phộng)

KHUYÊN CÁO CHÊ ĐỘ DINH DƯỠNG PHÙ HỢP

Ị~ỹf Chọn trái cây, rau, củ ít kali:

Người bệnh nên ăn trung bình khoảng 200g trái cây, 300g rau củ cho câ ngày.

Vỉ dụ: cải bắp, giá đồ, mướp, dưa chuột, bí đao, hành

lá, dưa hấu, táo, lẽ, quýt, dứa,

Ví dụ: 1 cốc sữa 200ml loại dành riêng cho người bệnh thận mạn có lọc máu ngoài thận (cần hỏi ý kiến của bác sĩ

và điều dưỡng trước khi sử dụng).

21

C NGƯỜI NHỮNG BỆNH ĐƯỢC THỰC ĂN VÀ PHẨM TRÁNH NÀO ĂN?

22

Hực PHẨM GIÀU ĐẠM Được ĂN

Ị~vf Thịt lợn nạc

(lòng trắng)

Thuốc lá, chất kích thích

Bia, rượu

Thức ăn nhiều muối: dưa muối,

cà muối, kim chi, thịt kho, cá khô, trứng muối, các loại mắm,

đồ khỏ (đậu phộng, hạt điều, hạt dẻ), đồ hộp, thức ăn chế biến sẵn, khoai tây chiên, hạt nêm, gia vị có nhiều muối /k

THỰC PHẨM NÊN TRÁNH ĂN

Thức ăn chứa nhiều cholesterol:

mỡ lợn, bò, gà, da lợn, nội tạng, hải sản, xúc xích,

|~Xj Thức ăn chứa nhiều phốt pho:

phomai, lòng đỏ trứng, thịt thú rừng, cua, hải sản, các loại đậu, thức ăn khô (tôm khô, thịt bò khô), sô cô la

RAU CÚ ĐƯỢC ĂN

RAU CỦ NÊN TRÁNH ĂN

Những rau củ sau người bệnh nên tránh ăn vì

có chứa hàm lượng kali cao:

[~Xj Rau mi

[Xj Rau lar

|_2J ouiidu |~Xj Súp lơ xanh

Lưu ý: Trong trường hợp người bệnh táo bón hoặc người bệnh thèm ăn các lọại rau nay thi nên hỏi ý kiến bác sĩ và điều dường

đế được tư vân cách chế biến đế loại bó bớt hàm lượng kali co trong các loại rau củ đó.

RÁI CÂY ĐƯỢC ĂN CÂY NÊN TRÁNH ĂN

Những trái cây sau người bệnh nên tránh ăn

vì có chứa hàm lượng kali cao:

Ị~vf Dưa hấu Ị~ỹf Táo

Vú sữa [X Quýt rvf Xoài chín

Ị~vf Dứa Roi (mận)

KIỂM SOÁT LƯỢNG NƯỚC DỊCH VÀO cơ THÊ

Uống nhiều rượu bia có thể dẩn đến tăng huyết áp và làm nặng hơn tình trạng bệnh thận mạn.

Người bệnh nên uống nước thay cho uống bia hoặc

Tuy nhiên không uống theo mức độ khát mà luôn luôn

chế đưa nước vào cơ thể

LƯỢNG NƯỚC ĐƯA VÀO LƯƠNG

TH ực ĐƠN MÃU

CỦA NGƯỜI BỆNH THẬN NHÂN TẠO CHU KỲ

1 bát cơm (bát250ml)

Gà chiên mắm

(100g gà cả xương, nêm 1 thìa cafe nước mắm)

Su SU, cà rốt xào (50g su su, 10g cà rốt)

Tráng miệng: 1/2 hộp sữa chua (hộp lOOg)

Bữa tối

1 bát cơm (bát250ml)

Cá basa rim/sốt

(100g cá cả xương và nêm

1 thìa cafe nước mắm)

Nửa bát canh cải xanh

(50g cải xanh, 100ml nước)

Tráng miệng: lOOg quà lê

(1/2 quả lè CỠ nhỏ)

Gia vị cho cả ngày

5g muối ăn (gần 1 thìa cafe gạt ngang)

10g đường, 20g dầu ăn

Chú ý: Tư vấn thêm điêu dưỡng và bác sĩ

đế có chế độ ăn phù hợp nhất.

Bữa trưa

1 bát cơm (bát250ml)

Thịt bò rim/sốt tiêu (lOOg thịt bò và

Nửa bát con canh bâu

nêm 7 thìa cafe nước mắm)

Mướp xào (lOOg)

Tráng miệng: 14 hộp sữa chua

(hộp 100g)

Gia vị cho cả ngày

5g muôi ăn (gần 7 thìa cafe gạt ngang)

10g đường, 20g dâu ăn

Chú ý: Tư vấn thêm điêu dưỡng và bác sĩ

để co chê độ ăn phù hợp nhất.

THỰC ĐƠN MÀU 1 B

Cung cấp 1500-1600 kcal, 60-63g đạm, 40-45g béo, 1500-1600 mgK, 2000-2200 mgNa