Skkn áp dụng kĩ thuật lắng nghe và phản hồi tích cực trong dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn sinh học cho học sinh khối 12 ở trường thpt như thanh 2

Qua việc học tập các modun bồi dưỡng thực hiện chương trình giáo dụcphổ thông mới cho Giáo viên THPT, cùng với xu thế đổi mới của ngành giáo dụcđất nước, theo Nghị quyết 29 Nghị quyết số

1.1 Lý do chọn đề tài 1

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 2 2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh

2.3.3.2.1 Lắng nghe và phản hồi tích cực trong tìm hiểu

tâm tư, nguyện vọng của học sinh

6

2.3.3.2.2 Lắng nghe và phản hồi tích cực trong cách đặt

câu hỏi và nhận xét câu trả lời của học sinh

8

2.3.3.2.3 Lắng nghe và phản hồi tích cực trong quá trình

hướng dẫn học sinh học nhóm với nhau

9

2.3.3.2.4 Lắng nghe và phản hồi tích cực trong việc khai

thác ưu điểm của từng học sinh để động viên, khích lệ

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 15

2.4.1 Đối với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 15

1.1 Lý do chọn đề tài

Trong quá trình dạy học đòi hỏi người dạy không chỉ thường xuyên trau dồi kiến thức, học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp mà còn phải áp dụng linh hoạt các phương pháp và kĩ thuật dạy học phù hợp với từng bài cụ thể, từng đối tượng học sinh Đặc biệt với chất lượng đầu vào như Trường THPT Như Thanh 2

có nhiều năm học sinh chỉ cần không có điểm liệt là được vào trường học nên việc dạy học của các môn gặp rất nhiều khó khăn, chưa kể đến đa số học sinh đều

có hoàn cảnh khó khăn, hầu hết các em đều có học lực rất yếu nên gây trở ngại rất lớn đến giáo dục đại trà của nhà trường

Qua việc học tập các modun bồi dưỡng thực hiện chương trình giáo dục phổ thông mới cho Giáo viên THPT, cùng với xu thế đổi mới của ngành giáo dục đất nước, theo Nghị quyết 29 Nghị quyết số 29- NQ/TW hội nghị lần thứ tám BCH trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, tôi nhận thấy việc áp dụng các kĩ thuật dạy học tích cực là điều hết sức cần thiết.

Tuy vậy việc áp dụng kĩ thuật như thế nào để đạt kết quả cao là điều không

dễ dàng, với đối tượng học sinh vùng núi 135 như trường tôi lại càng khó khăn, đòi hỏi người dạy phải nhẹ nhàng, khéo léo, linh hoạt, phù hợp với từng đối tượng học sinh, từng thời điểm Trong quá trình 15 năm dạy học với kinh nghiệm

của mình thông qua việc thực hiện kĩ thuật "lắng nghe và phản hồi tích cực" là

rất hiệu quả, được thể hiện qua kết quả dạy học môn sinh học của tôi trong thời gian qua

Từ thực trạng đó đã thúc đẩy tôi nghĩ và tìm ra việc "Áp dụng kĩ thuật lắng nghe và phản hồi tích cực trong dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn sinh học cho học sinh khối 12 ở Trường THPT Như Thanh 2" là rất cần

thiết Xuất phát từ thực tiễn trên là lý do cấp thiết khiến tôi chọn đề tài này

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Mục đích cao nhất là nâng cao chất lượng giáo dục môn sinh học của nhà trường

- Hướng dẫn học sinh làm quen và thuần thục với các kĩ thuật dạy học tích cực

mà giáo viên đưa ra từ đó có ý thức cao trong học tập.

- Giúp cho giáo viên đổi mới phương pháp dạy học tích cực là lấy học sinh làm trung tâm.

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Giáo viên trong việc giảng dạy học sinh.

- Học sinh trong việc học tập môn sinh học.

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Từ thực tế 15 năm dạy học ở Trường THPT Như Thanh 2 tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp quan sát: Quan sát kết quả đạt được từ thực tiễn dạy học trong thời gian qua.

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Tham khảo ý kiến bạn bè, đồng nghiệp

- Phương pháp thử nghiệm.

- Phương pháp điều tra.

- Các phương pháp liên quan đến lý luận dạy học đổi mới.

2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Trong thời gian gần đây ngành giáo dục đã nói nhiều đến việc đổi mới căn bản

và toàn diện giáo dục như Nghị quyết số 40/2000/QH10, ngày 09 tháng 12 năm

2000 của Quốc hội khóa X về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đã khẳng

định: “Việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông phải quán triệt mục tiêu,

yêu cầu về nội dung, phương pháp giáo dục của các bậc học, cấp học quy định trong Luật Giáo dục; khắc phục những mặt hạn chế của chương trình, sách giáo

khoa; tăng cường tính thực tiễn, kĩ năng thực hành, năng lực tự học; coi trọng

kiến thức khoa học xã hội và nhân văn; bổ sung những thành tựu khoa học và

công nghệ hiện đại phù hợp với khả năng tiếp thu của học sinh Đổi mới nội

dung chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy và học phải thực hiện đồng bộ với việc nâng cấp và đổi mới trang thiết bị dạy học, tổ chức đánh giá, thi cử, chuẩn hóa trường sở, đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và công tác quản lí

giáo dục”.

Do vậy yêu cầu đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học luôn được nghành chú trọng Đặc biệt từ năm 2010 đến nay Sở giáo dục đã tổ chức rất nhiều đợt tập huấn về đổi mới các kĩ thuật dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm Đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học mới tạo ra sự đổi mới thực sự trong giáo dục, mới có thể đào tạo ra những lớp người năng động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới đang hướng tới nền kinh

tế tri thức Một trong những yêu cầu của đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học là dạy học chú trọng đến việc kết hợp các kĩ thuật dạy học hiện đại với sử dụng có hiệu quả phương tiện, thiết bị dạy học được trang bị hoặc do GV tự làm, đặc biệt lưu ý đến những ứng dụng của công nghệ thông tin.

Để đảm bảo những yêu cầu trên thì việc áp dụng các kĩ thuật dạy học hiện đại

sẽ đảm bảo sự tin cậy cao về mặt khoa học trong việc học tập đặc biệt là trong dạy học sinh yếu kém

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 2.2.1 Thực trạng chung

Năm học 2021 – 2022 là năm có rất nhiều biến động về thời gian và nội dung

chương trình do ảnh hưởng của dịch covid 19, điều kiện khách quan đã tác động không nhỏ tới nhà trường, do vậy đã gây khá nhiều lúng túng cho giáo viên trong dạy học Đặc biệt với điều kiện như trường THPT Như Thanh 2 thì trong thời gian nghỉ dịch rất khó để tổ chức dạy học trực tuyến cho học sinh Đây là thời điểm mà ngành giáo dục nói chung và trường THPT Như Thanh 2 cần phải lên kế hoạch ôn tập phù hợp với điều kiện học sinh không thể đến trường,vừa thực hiện vừa rút kinh nghiệm Thực trạng trên thiết nghĩ bản thân là người trực tiếp dạy đối tượng học sinh yếu kém nên đòi hỏi phải không ngừng học hỏi, không ngừng đổi mới Mặt khác nhiều giáo viên không quan tâm đến việc đổi mới phương pháp và kĩ thuật dạy học nên ngại dạy đối tượng học sinh yếu kém và đùn đẩy nhau, trốn tránh trách nhiệm.

2.2.2.1 Về học sinh

Trường THPT Như Thanh 2 là ngôi trường trước đây đóng ở địa bàn Thị trấn Như Thanh, nhưng từ năm 2010 đến nay trường đã chuyển về địa bàn thôn Đồng Dẻ - xã Thanh Tân - huyện Như Thanh - tỉnh Thanh Hóa Đây là một

xã thuộc diện đặc biệt khó khăn (135) của tỉnh Học sinh ở đây có tới hơn 55 %

hộ nghèo, địa hình đi lại cách trở, nhiều sông suối, nhận thức của đại bộ phận học sinh, phụ huynh còn chưa tốt Tất cả đã gây cản trở rất lớn cho giáo dục nhà trường Một số năm học trước học sinh không có điểm liệt là vào trường, năm học vừa qua đầu vào có được cải thiện hơn, bình quân đầu vào lớp 10 là 23,54 Mặt khác môn Sinh học cấp THCS không được chú trọng và coi là môn phụ nên gần như học sinh không có kĩ năng Sinh học vì nhiều trường còn thiếu giáo viên Sinh học Đây là cản trở lớn trong dạy học sinh, đặc biệt nhóm học sinh yếu kém Tuy nhiên do đặc thù vùng 135 nên học sinh chủ yếu là người dân tộc thiểu

số bản chất hiền lành, thật thà và đây là thuận lợi cơ bản để giáo viên áp dụng "kĩ thuật lắng nghe và phản hồi tích cực" trong quá trình dạy học.

2.2.2.2 Về giáo viên.

- Giáo viên 100% đạt chuẩn, trẻ và có lòng yêu nghề, không ngừng học hỏi để nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, thâm niên công tác lớn hơn 12 năm nên

cơ bản có đủ kinh nghiệm dạy học.

- Tuy nhiên còn bộ phận không nhỏ giáo viên chậm và ngại đổi mới, không muốn thay đổi, thỏa mãn với những gì mình có, chất lượng học sinh thấp nên không có tâm huyết đổi mới.

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 2.3.1.Tìm hiểu về kĩ thuật " lắng nghe tích cực"

2.3.1.1 Khái niệm

- Nghe theo nghĩa đen là nhận thức tiếng bằng tai, là sự cảm nhận được bằng tai ý người nói Nói cách khác nghe là hình thức tiếp nhận thông tin thông qua thính giác Lắng nghe là hình thức tiếp nhận thông tin thông qua thính giác có trạng thái chú ý làm nền.

- Lắng nghe tích cực là nhằm suy nghĩ và làm việc của mình để hoàn toàn tập trung vào những gì mà ai đó đang nói Lắng nghe là một mặt giao tiếp của cuộc sống.

- Khái niệm lắng nghe tích cực không phải là một kĩ năng bẩm sinh của mọi người Bất cứ ai muốn thành công trong học tập, giảng dạy, công việc khác phải trau dồi nó và học cách làm chủ nó Lắng nghe tích cực bắt đầu với sự sẵn sàng nhận ra giá trị của mọi cuộc đối thoại bạn tham gia.

2.3.1.2 Các kiểu nghe và cấp độ nghe

- Nghe có tính phân tích, đánh giá.

- Nghe để lĩnh hội thông tin, tri thức

- Nghe để ra quyết định thương thuyết.

- Nghe có hiệu quả

2.3.1.3 Vai trò và lợi ích của lắng nghe

- Thỏa mãn nhu cầu của đối tượng, không có gì chán bằng khi mình nói mà không có người nghe Vì vậy khi bạn lắng nghe người ta nói chứng tỏ bạn biết tôn trọng người khác và có thể thỏa mãn nhu cầu của người khác.

- Thu thập được nhiều thông tin hơn: Bằng cách khuyến khích người ta nói bạn sẽ

có thêm được các thông tin, càng có nhiều thông tin thì quyết định càng chính xác.

- Tạo ra mối quan hệ tốt đẹp với người khác: Khi một người có cảm tình lắng nghe nảy sinh mối quan hệ tốt đẹp Lắng nghe giúp tình bằng hữu nảy sinh, phát triển và kết quả là sự hợp tác trong hoạt động.

- Tìm hiểu được người khác tốt hơn Lắng nghe giúp bạn nắm bắt được tính cách, tính nết và quan điểm của họ, vì họ sẽ bộc lộ con người trong khi nói

- Giúp cho người khác lắng nghe có hiệu quả bằng cách tạo dựng một không khí lắng nghe tốt, bạn sẽ thấy rằng những người đang nói chuyện với bạn trở thành người lắng nghe có hiệu quả.

2.3.1.4 Những rào cản đối với lắng nghe có hiệu quả

- Rào cản sinh lí gồm : Khả năng nghe, tốc độ suy nghĩ

- Rào cản môi trường : Khí hậu, thời tiết, tiếng ồn

- Rào cản mang tính quan điểm: Những người có quan điểm khác thường lơ đễnh, thiếu tập trung khi nghe người khác trình bày.

- Rào cản văn hóa

- Rào cản trình độ học vấn, chuyên môn

2.3.1.5 Những nguyên tắc lắng nghe hiệu quả

2.3.2.2 Các kiểu phản hồi

Có 2 kiểu phản hồi:

- Phản hồi xây dựng: Là đưa ra những thông tin cụ thể, trọng tâm vào vấn đề và dựa trên sự quan sát, nêu lên những điểm tích cực và những điểm cần cải thiện.

- Phản hồi theo kiểu "khen và chê": Là những đánh giá mang tính cá nhân, chung chung, không rõ ràng, chú trọng vào con người và dựa trên quan điểm, cảm nhận của người đưa ra ý kiến phản hồi.

2.3.2.3 Tầm quan trọng của phản hồi tích cực

- Kĩ năng phản hồi là phần rất quan trọng trong kĩ năng giao tiếp hằng ngày nói chung và trong môi trường học tập nói riêng.

- Khi một người nhận được những phản hồi mang tính tích cực nó sẽ giúp cho họ sẵn sàng thay đổi để hoàn thiện mình hơn và tối đa hóa khả năng của mình.

- Trong quá trình học tập có khi học sinh nhận được phản hồi tích cực từ thầy cô nhưng cũng có khi chính học sinh là người đưa ra ý kiến phản hồi cho chính thầy

cô Nhưng dù ở vai trò nào học sinh cũng sẽ cố gắng để không bị rơi vào cái bẫy của kiểu phản hồi "khen và chê".

2.3.2.4 Các nguyên tắc cần nhớ khi đưa ra ý kiến phản hồi xây dựng.

- Chỉ đưa ra ý kiến phản hồi khi có sự chấp thuận của người nhận

- Đưa ý kiến phản hồi càng sớm càng tốt.

- Chọn địa điểm thích hợp, đặc biệt khi đưa ý kiến phản hồi mang tính cá nhân cần chọn chỗ riêng tư.

- Người đưa ra phản hồi cần đưa ra những hành vi cụ thể, những hiện tượng vừa quan sát và ghi chép được thể hiện phản hồi, không tự đánh giá, áp đặt hoặc suy diễn.

- Hãy bắt đầu bằng cách nêu ra những ưu điểm trước.

- Không nên nêu ra bốn điểm cần cải thiện trong một lần phản hồi.

- Khuyến khích người nhận phản hồi tự đưa ra giải pháp.

- Phản hồi là vì người nhận, không vì người đưa phản hồi.

- Đi thẳng vào vấn đề tránh vòng vo.

- Chân thành, tránh dùng câu phức: Sự chân thành nói lên mối quan tâm, trân trọng đối với người phản hồi.

- Chú ý đến giọng nói: Âm sắc trong giọng nói cũng cần truyền tải tầm quan trọng của vấn đề và sự quan tâm của người đưa phản hồi Giọng nói cáu kỉnh, thất vọng sẽ dẫn đến dễ chuyển phản hồi tích cực, có tính chất xây dựng thành phê phán.

2.3.3 Các biện pháp thực hiện 2.3.3.1 Cách thực hiện

* Lắng nghe tích cực

Lắng nghe gồm 5 hoạt động liên quan với nhau và hầu như đều xảy ra theo một chuỗi liên tiếp:

- Tham dự : Nghe thông tin một cách tự nhiên và ghi chép.

- Diễn giải (phân tích thông tin): Gắn ý nghĩa của lời nói dựa theo giá trị, ý kiến,

kì vọng, vai trò, yêu cầu, trình độ của bạn

- Ghi nhớ: Lưu giữ thông tin để tham khảo sau này.

- Đánh giá: Ứng dụng kĩ năng phân tích, phê bình để cho những nhận xét của diễn giả.

- Đáp lại: Phản hồi khi đánh giá thông tin của người nói Tóm lại việc lắng nghe đòi hỏi sự phối hợp các hoạt động thể chất và tinh thần, nên nó bị chi phối bởi các rào cản bởi cả hai hoạt động đó Bởi vậy muốn lắng nghe tích cực cần phải rèn luyện để nhận biết và sửa chữa những rào cản đó.

Khi tôi nhận dạy bất kì lớp nào, dù là ban xã hội hay lớp học ban tự nhiên, tôi luôn có bài khảo sát ngay từ đầu năm học Trong bài khảo sát ngoài những câu hỏi trắc nghiệm ngắn, tôi đã khéo léo đặt những câu hỏi mở như: Em mong muốn gì trong giờ học sinh học, em mong muốn được tham gia vào hoạt động nào trong giờ học sinh học…, và hết học kì 1 tôi lại có một bài khảo sát nữa để đánh giá lại phương pháp mà mình áp dụng: Em thích phương pháp nào nhất trong giờ học sinh học mà cô đã áp dụng, em mong muốn sự thay đổi gì ở cô trong giờ sinh học?

Một cách làm nữa để có thể dễ dàng hiểu được tâm tư nguyện vọng của từng học sinh tôi đã sử dụng bảng tâm tư Mỗi học sinh sẽ viết tâm tư của mình vào giấy nhớ và dán lên bảng, đọc những mảnh giấy nhớ này tôi đã thấu hiểu học sinh hơn, hiểu được mong muốn của các em.

Từ những bài khảo sát, từ bảng tâm tư, thấu hiểu tâm tư của học sinh để tôi

tự điều chỉnh bản thân và đưa ra phương pháp dạy học phù hợp với từng đối tượng học sinh, để có thể góp phần nâng cao được chất lượng dạy học môn sinh học.

Hình ảnh bảng tâm tư trên các tờ giấy nhớ của học sinh tại lớp 12A1

2.3.3.2.2 Lắng nghe và phản hồi tích cực trong cách đặt câu hỏi và nhận xét câu trả lời của học sinh:

- Đối với học sinh yếu kém thì việc đặt câu hỏi cho các em cần phải dễ hiểu, ngắn gọn nhưng vẫn kích thích được tư duy sáng tạo Tôi chú trọng đặt những câu hỏi ngắn, chia nhiều ý nhỏ, để học sinh có thể trả lời được một vài ý cũng rất đáng khen.

Ví dụ: Khi dạy phần “ Đột biến lệch bội’’ bài 6 “ Đột biến số lượng NST” Sinh học 12 Các câu hỏi nhỏ được tôi hỏi dưới dạng sơ đồ tư duy nên học sinh tiếp thu bài một cách dễ dàng hơn

1 Khái niệm đột biến lệch bội?

2 Các dạng thể đột biến lệch bội( dạng 2n+1 và 2n-1)

3 Cơ chế phát sinh thể lệch bội?

4 Hậu quả của đôt biến lêch bội ?

HS trả lời các câu hỏi nhỏ qua sơ đồ tư duy

Khi học sinh trả lời tôi luôn chú ý lắng nghe, khen ngợi, động viên kịp thời, và có thể cho điểm để khích lệ các em nếu các em trả lời đúng.

- Tôi đã phải khéo léo ngay cả khi nhận xét câu trả lời của học sinh, hạn chế thấp nhất chê bai học sinh ngay cả khi học sinh trả lời chưa tốt, tôi chỉ sử dụng những từ như : Câu trả lời của em đã có ý đúng rồi đấy, em hãy suy nghĩ thêm nhé Bạn trả lời chưa thực sự chính xác, các bạn có ý gì khác không? Bạn

đã rất thông minh để phát hiện ra vấn đề nhưng giải quyết chưa thực sự thỏa đáng, bạn nào có thể bổ sung thêm cho bạn?

2.3.3.2.3: Lắng nghe và phản hồi tích cực trong quá trình hướng dẫn học sinh học nhóm với nhau

- Thông thường trong một lớp học tôi thành lập các nhóm gồm 9-10 học sinh Mỗi nhóm học sinh sẽ có các bạn học tốt và các bạn học kém tương đương nhau

Tôi giao nhiệm vụ cho nhóm học sinh một bài cụ thể chẳng hạn khi dạy bài

42 “ Hệ sinh thái” Sinh học 12- cơ bản Tôi thực hiện giảng dạy bằng phương pháp dạy học dự án kết hợp với kĩ thuật lắng nghe và phản hồi tích cực Tôi giao cho 4 nhóm mỗi nhóm hoàn thành một dự án học tập:

Nhóm 1: Tìm hiểu hệ sinh thái đồng lúa Nhóm 2: Tìm hiểu hệ sinh thái đồi keo Nhóm 3: Tìm hiểu hệ sinh thái hồ Yên Mỹ Nhóm 4: Tìm hiểu hệ sinh thái đầm hoa súng Vấn đề này khá gần với thực tiễn và về các hệ sinh thái xung quanh các em, nên học sinh làm việc rất hăng say, khá thích thú dưới sự hướng dẫn của giáo viên và

sự hợp tác của các bạn trong nhóm Tất cả học sinh trong nhóm đều nhận nhiệm

vụ, trao đổi, tìm hiểu thực tế, tìm hiểu thông tin trên mạng internet, cùng phản hồi

để hoàn thành dự án học tập mà cô giao cho

- Trong quá trình làm việc nhóm tôi yêu cầu học sinh phải hợp tác với nhau Để tránh tình trạng ỷ lại, mỗi buổi học tôi yêu cầu thường xuyên thay đổi nhóm trưởng và thư ký Sau khi hoạt động nhóm xong tôi yêu cầu học sinh tự trình bày sản phẩm và trao đổi với nhau Theo sơ đồ: Bạn trình bày - mình nhận xét - bổ sung - bạn cuối phải chốt được kiến thức cho giáo viên

Cô hướng dẫn các nhóm làm việc Các học sinh trong nhóm hợp tác nhau làm việc