Tiểu luận nghệ thuật học đại cương đề tài triển lãm tỏa iv thiên nhiên và con người từ quá khứ, hiện tại đến tương lai

Trong chuỗi những hoạt động nghệ thuật có đề tài về môi trường, “Tỏa IV” là một sự thể hiện mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên đầy mới mẻ, khai phá những góc nhìn “vi mô” rất thú

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

***

TIỂU LUẬN

NGHỆ THUẬT HỌC ĐẠI CƯƠNG

Đề tài: Triển lãm “Tỏa IV” – Thiên nhiên và con người từ quá khứ,

hiện tại đến tương lai

Giảng viên: TS Hoàng Cẩm Giang Sinh viên : Cao Thị Ngọc Ánh Lớp : K66 Văn học MSSV : 21032119

Hà Nội, 2022

T RƯỜNG

Mở đầu

Thiên nhiên, môi trường – nơi khai sinh và dung dưỡng con người ngày càng bị đe dọa từ các vấn đề ô nhiễm, tàn phá rừng Chưa có bao giờ, và hơn bất kì thời đại nào, hệ sinh thái và việc nghiên cứu về lại được quan tâm đến như vậy Nghệ thuật – với vai trò phản ánh hiện thực qua cũng đang góp một phần trong việc nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho con người ấy Với đặc thù đối tượng là con người, nhìn đời sống từ góc nhìn con người, sự kết hợp giữa nghệ thuật và sinh thái sẽ là một trải nghiệm như thế nào? Con người và môi trường sẽ được thể hiện

ra sao? Với mỗi người làm nghệ thuật, luôn có một phương thức rất cá nhân và riêng tư, cũng đầy độc đáo và hấp dẫn để mở ra những góc nhìn mới về thiên nhiên

Trong chuỗi những hoạt động nghệ thuật có đề tài về môi trường, “Tỏa IV”

là một sự thể hiện mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên đầy mới mẻ, khai phá những góc nhìn “vi mô” rất thú vị Quy tụ 40 tác phẩm từ hơn 20 nghệ sĩ trong

và ngoài nước, đa dạng về chất liệu, thể loại, triển lãm là không gian gợi mở, chiêm nghiệm và suy ngẫm lại về thiên nhiên – con người

1 Nghệ thuật được tạo nên từ những chất liệu bị bỏ qua

Với nghệ thuật tạo hình, chất liệu là yếu tố cơ sở và tạo nên một ngôn ngữ riêng cho tác phẩm đó Trong mỗi loại chất liệu được nghệ sĩ lựa chọn, tự nó, đã mang một câu chuyện riêng Không chỉ vậy, cách xử lí chất liệu, tạo tác sản phẩm cũng dung chứa những ý tưởng, tình cảm của tác giả

Các tác phẩm trong “Tỏa IV” được tạo từ nhiều chất liệu khác nhau Từ chất liệu gỗ, màu acrylic, sơn trong nghệ thuật truyền thống đến những vật liệu tưởng chừng như bỏ đi: chai nhựa, bìa cứng, mảnh thủy tinh,… Đặc biệt, chất liệu mới lạ như vậy lại đóng vai trò chính, xuất hiện dày đặc trong triển lãm cho thấy sự gần gũi giữa nghệ sĩ với vật liệu xung quanh, sự quan tâm nghệ sĩ dành cho môi trường

2 Thiên nhiên và con người qua những góc nhìn khác

Bấy lâu này, con người coi thiên nhiên như một công cụ để tạo các giá trị về vật chất tình thân cho bản thân, coi cây cối là vật vô tri vô giác, không vui vẻ, cũng chẳng đau buồn, và coi những vật đã qua sử dụng hoặc hết giá trị sử dụng là không hữu ích “Tỏa IV” đã tái hiện lại một thiên nhiên khác, và thiết lập lại suy nghĩ về các mối quan hệ giữa đời sống thiên nhiên và con người

2.1 Thiên nhiên – con người trong quá khứ

Chặng đường của “Tỏa IV” bắt nguồn từ một đại dương bao la rộng lớn khoáng đạt và huyền bí với các sinh vật biển phong phú của James Prosek Hình ảnh của các sinh vật biển được hình dung qua các khối hình do sự tương phản giữa nền trắng vè các khoảng đen tạo thành

Giữa chừng không gian (The space in Between, 2022) - James Prosek

Thay vì dùng các đường nét, màu sắc khác nhau vẽ nên hình ảnh rõ nét về sinh vật biển, James Prosek chỉ cho người xem thấy một hình ảnh chung chung, giống như

chỉ là bóng của các sinh vật biển gợi người xem liên tưởng đến một thế giới đại dương đầy bí ẩn Đặc biệt, tất cả những sinh vật biển đều không có tên gọi, tức là không được tác giả đặt cho một cái tên nào cả Một mặt, việc này vừa kích thích sự

tò mò, tìm tòi, đòi hòi người xem phải tự soi kĩ từng chi tiết tranh để tìm hiểu về từng sinh vật biển Mặt khác, cũng quan trọng hơn cả, James Prosek đã đưa tự nhiên về điểm xuất phát ban đầu của nó Ngay từ khi Trái Đất sinh ra, môi trường

tự nhiên sinh ra, sinh vật hay cây cối vốn không có tên gọi Con người đã đặt cho chúng những cái tên, từ đó chúng ta có cá voi, cá mập, sao biển,… Vô danh, không

là gì cả mới đúng là trạng thái vốn có của thiên nhiên thuở xưa

8100:1 của Trần Thảo Miên lại là sự tôn thơ, trân trọng thực vật Tác phẩm mang hình dáng của một ngôi đền linh thiêng mà ở trên mái là những xương lá được tác giả nhặt lượm và thêu lên Phần vải trắng trong suốt như hình ảnh của những linh hồn trong góc nhìn của con người và hình dáng tác phẩm như một ngôi đền là sự tưởng nhớ, trân trọng và biết ơn thiên nhiên, cây cối

8100:1 (2022) - Trần Thảo Miên

8100:1 (2022) - Trần Thảo Miên

Với Phạm Đình Tiến, ý niệm qua những tác phẩm điêu khắc của anh là một thiên nhiên trong đời sống con người khác trong quá khứ: tự nhiên và thần thánh

Rồng lượn (Hovering Dragon, 2022) - Phạm Đình Tiến

Rồng lượn gồm hai khối chính: phần trên là hình rồng và phần dưới là mặt

người Hinh ảnh khuôn mặt với mắt trợn ngược, trống rỗng, miệng mở hờ gợi liên tưởng đến việc con người bị "hớp hồn" hoặc chịu một thế lực nào đó điều khiển Trong đây, đó chính là rồng Rồng vốn là vật linh thiêng trong quan niệm của người Việt Nam nói riêng và vùng văn hóa của khối Đồng Văn nói chung Tôn thờ vật bắt nguồn từ quan niệm "vạn vật hữu linh" khi con người vẫn còn yếu ớt và sợ hãi trước thiên nhiên hùng vĩ Rồng trở thành một vật thiêng như thế, là đại diện cho thiên nhiên "Rộng lượn" như một lát cắt của lịch sử phát triển loài người, cũng

là một lát cắt trong lịch sử của mối quan hệ giữa con người và hệ sinh thái

Ngày dài (Long day, 2016) - Phạm Đình Tiến

Ngày dài là hình ảnh của một khuôn mặt bất bình thường , bị biến dạng và như bị

kéo dài ra "Đôi khi trong cuộc sống thời gian không đều như cách một con lắc mà

nó thay đổi theo cách cảm nhận, theo từng người, từng thời điểm khác nhau"1 Ý niệm của ngày dài là ý niệm về thời gian, nhưng bắt đầu từ bao giờ chúng ta có thời gian, thời gian sinh ra từ đâu? Chính con người đã tạo ra thời gian, con người sống trong thời gian và… bị thời gian kìm kẹp Khuôn mặt với hai mắt nhắm trong trạng thái rất bình yên như đang chìm trong một giấc mộng hạnh phúc tràn đầy Đó cũng là hạnh phúc trong quá khứ mà con người có thuở chưa có thời gian, chưa có

1 Phần giới thiệu cho tác phẩm ở triển lãm

một con lắc đếm giờ Bởi vì lúc đó, con người sống hòa mình với thiên nhiên và cứ mặc để thời gian trôi đi Còn giờ, chúng ta kiểm soát thời gian gắt gao đến từng giây phút, tự bó hẹp chúng ta và kẻ khác trong sợi dây trói vô hình Ở hiện tại, liệu

"chúng ta có thể chấp nhận sự sai số về mặt thời gian của nhau?"2

2.2 Thiên nhiên và con người hiện tại: Những diễn giải mới

Đi từ những ngày sơ khai của tự nhiên, đến khi con người xuất hiện trong hình hài nhỏ bé và cúi mình trước thiên nhiên hùng vĩ, giờ đây con người xâm nhập vào thiên nhiên, khống chế thiên nhiên và điều khiển theo cách loài người muốn Liệu những nỗ lực đó sẽ cho ra kết quả gì?

Câu trả lời của Oanh Phi Phi, đó là dù đúng là con người đã chế ngự được thiên nhiên, nhưng các sinh thực vật vẫn có đời sống của nó mà chúng ta không cách nào can thiệp được

2 Phần giới thiệu tác phẩm ở triển lãm

"Và rồi chỉ còn sáu…" (And then there were six…", 2022) - Oanh Phi Phi

“Và rồi chỉ còn sáu…” là nhóm tám bức tranh sơn mài vẽ bể cả Tác phẩm

thể hiện ý niệm về thời gian, không gian, đời sống của sáu con cá trong một chiếc

bể nhân tạo Từ nhiều góc nhìn khác nhau, có trên, có dưới, có trái, có phải trong những khoảng thời gian khác nhau - thể hiện qua ánh sáng và mực đước đẩy vơi, Oanh Phi Phi đã miêu tả lại hoạt động của cá trong bể cá cảnh - tự nhiên như vốn

có, chẳng thể bị can thiệp Và dù rằng, con người đã chuyển môi trường sống tự nhiên của cá sang bể nhân tạo thì con người vẫn không kiểm soát được hoạt động của chúng Cá vẫn là cá, sống đời sống của cá và có tâm hôn riêng của cá Ý thức mạnh mẽ về việc không thể can thiệp đến đời sống của thiên nhiên, tác giả dành cho thiên nhiên sự tôn trọng và trân trọng đáng quý

Tèo Phạm từ việc dùng các bìa cứng đã bỏ đi cũng đã tìm cho mình một góc nhìn riêng về thiên nhiên Từ quá trình tạo nên tác phẩm, ta thấy vai trò của việc tái

sử dụng những đồ tưởng chừng vô dụng và đáng bỏ đi Không ở đâu xa, không phải việc lớn lao, bảo vệ môi trường xuất phát từ những hành động nhỏ nhặt và đơn giản nhất

Mặt nạ bé na, CU-A KÌ-CỤC và Cửa – Tâm hồn – Mình (2021) – Tèo Phạm

"Chỉ có tận cùng phía trước" là câu được mượn từ tập thơ Illuminations của

Rimbaud "Illumination" có thể được hiểu theo nhiều nghĩa, là "sự chiếu sáng, sự bừng sáng", cũng là "đốn ngộ, giác ngộ", hay theo một cách gọi thú vị hơn là

"Thần cảm" [1] Tác phẩm có màu chủ đạo là màu đỏ trầm, không quá gay gắt nhưng đủ để bộc lộ một niềm khát khao cháy bỏng Phần chỉ thêu màu trắng mỏng, cũng là phần màu sáng nhất, là trung tâm của tác phẩm, gợi liên tưởng những cánh tay vươn lên từ dưới lòng đất thẳm sâu - một khát khao vươn lên, thoát khỏi hố sâu, được soi rọi và kết nối

Chỉ có tận cùng phía trước (It could only be the end ahead, 2020) - Nghĩa Đặn g

Adagio cho người cha #9 và #10 (Father's Adagio #9&10, 2021) – Nghĩa Đặng

Adagio cho người cha #9 gồm ba mảng chính được nhận biết qua màu sắc

Mảng vàng sáng nhất với các sắc vàng đậm nhật tạo hình vòng tròn gợi tả hình ảnh của mặt trời và bầu trời Một phần khác là mảng nâu với sắc đậm nhạt thành từng lớp được điểm xuyết những cây hoa, ngọn cỏ nhưng ở trạng thái héo úa Bao quanh hai vàng màu này là phần màu đen tách đậm nhạt, mảng này dường như muốn bao trùm cả thế giới trong tranh, khiến mặt trời phải dè trừng, cũng làm đôi mắt của mặt trời mèo mó, biến dạng D

Ngược với #9, ở bức Adagio cho người cha #10, các mảng màu trong tranh

vẫn tách thành từng lớp rõ rệt nhưng màu sắc tươi sáng hơn, cây cối tốt tươi, mảng màu đen ở trên cùng lại gợi tả hình dáng bàn tày với hình trái tim ở chính giữa

Có thể thấy Adagio cho người cha #9 và Adagio cho người cha #10 là một

sự đối nghịch nhau, Nếu như mảng đen của #9 bao trùm, bóp nghẹt, thâm nhập giết chết thiên nhiên thì vùng đen ở #10 lại bao bọc, trở che, và là nguồn sống cho cây

(cây lớn lên từ mảng màu đen)

Hai bức tranh là hai cách ứng xử nghịch chiều của con người với thiên nhiên: kìm hãm, bóp méo, kiểm soát và chở che, bảo vệ, nuôi dưỡng Ta cũng có thể thấy phản ứng đáp lại của thiên nhiên với hai cách đối xử này: héo tàn và tươi tốt

Adagio cho người cha gợi cảm hứng và nâng cao ý thức của công chúng về cách

đối xử với thiên nhiên, nên trân trọng, nâng niu và gìn giữ

Tiếp đến, Ngài Cuddle một góc nhìn đầy cảm xúc, giàu sự cảm thông, thấu

hiểu cho tình cảnh của những cây kim tiên bị treo lơ lửng

Ngài Cuddle (Mr Cuddle, 2022) - Trevor Yeung

Để tạo nên tác phẩm này, Trevor Yeung đã cuốn chặt hai cây kim tiền vào nhau thành một chậu cây bằng đai công nghiệp rồi treo lơ lửng giữa không trung Việc cuốn chặt hai vây kim tiền vào nhau có gì đó tương đồng với việc cách chậu cây cảnh, bonsai được tạo ra - uống nắn, tỉa tót sao cho phù hợp thẩm mì và phục vụ như cầu của con người - một hành động phi tự nhiên Sau đó, hai chậu cây được treo lên giữa không trung, những mảnh trói ghìm chặt lấy thên cây hình dung Khung cảnh ấy, khác nào một kẻ tội đồ bị treo lên thành giá thật đau đớn đến cùng cực Từ quá trình tạo tác phẩm, ta liên tưởng đến cách mà con người đối xử với cây cối, rộng hơn là hệ sinh thái Loài người coi thiên nhiên là một sự giải trí và thỏa mãn dục tính của mình, giẳng xéo và gây đau đớn cho chúng theo cách mà con

người muốn Hơn hết, con người vẫn coi cây cối là vật vô tri vô giác nhưng trong tác phẩm, ta nhập thân vào thế giới tâm hồn của cây, đau đớn thay nó, khóc thương thay nó Liệu những cái cây kia, có phải chúng cũng có một thế giới riêng, với cảm xúc riêng thuộc về chúng không?

Đến với một không gian của nghệ thuật sắp xếp khác, Kỉ niệm loài cây của

Rune Bosse là sự bất lực của con người trước tự nhiên với mong muốn gìn giữ

Kỉ niệm loài cây (Plant Memorie, 2022) – Rune Bosse

Từng chiếc là cây mà Rune Bosse nhặt được trên những lần đi bộ ở khu lân cận không gian triển lãm được nhúng qua một dung dịch và được ngưng đọng trong những bình chứa hóa chất với mục đích bào tồn Nhưng sự phân hủy và mất đi của những chiếc lá không thể bị dừng lại mà chỉ có thể bị làm chậm đi Quá trình ngâm

lá trong hóa chất và kết quả không đúng mong đợi vốn có là một thể hiện về một tự nhiên đầy uy quyền Con người không thể khống chế tất cả, tự nhiên vẫn sẽ tiếp diễn và không thể lay chuyển

2.3 Một tương lai mới: Thiên nhiên và con người là một

Con người tạo ra những cỗ máy không lồ, những phát minh để chế ngự thiên nhiên từ đó coi mình là trung tâm, là đáng cao cả nào đó vượt xa mọi giống loài Nhưng con người, dù mạnh mẽ và thông minh đến nhường nào cũng vẫn là một phần của tự nhiên, phải tuân theo những quy luật vốn có

Phù sinh (Life of Ephemerality, 2020) - Lập Phương

Phù Sinh là các mảnh thủy tinh được treo lơ lửng, đặt trong một không gian

tối và chiếu rọi đèn từ nhiều hướng tạo nên những cái bóng hình bướm bướm kì ảo Những cái bóng thủy tinh này hiện lên mở mờ ảo ảo, chuyển động chao đi chao lại chậm rãi và không chạm, không cảm nhận được bằng xúc giác Hình ảnh cái bóng như con bướm lại gợi liên tưởng đến câu chuyện Trang Chu mộng hồ điệp trong Nam Hoa kinh (Trang Tử) Chuyện kể rằng, Trang Chu ngủ mơ thấy mình hóa thành bướm, sung sướng trong thân phận con bướm bay lượn, lúc tỉnh lại thì trở về thành Trang Chu Là Trang Chu hóa bướm, hay bướm hóa Trang Chu? Đâu mới là thực, đâu lại là mộng? Từ tên gọi, chất liệu (thủy tinh), cách thức trình hiện (treo lửng lở), sự mờ nhòe của bóng đến hình ảnh bướm, "Phù Sinh" đưa ra góc nhìn

cuộc đời như là mộng ảo, như là phù du lững lờ của cuộc sống Ở đây, ta cũng thấy được sự công bình, dù là con người hay tạo vật đã sinh ra tức là sẽ mất đi, con người là một phần của thiên nhiên và giống như thiên nhiên, bình đẳng với thiên nhiên Dù là một người đầy tiền bạc danh vọng, hay một con bướm nhỏ bé, trước sinh tử của đời đều giống như nhau

Mẹ thiên nhiên & Lặp đi lặp lại có trật tự (2022) – Xuân Hạ

Mẹ thiên nhiên & Lặp đi lặp lại mô phỏng cuộc sống hàng ngày của người

Xơ đăng dựa trên một mô-đun chuyển động hài hòa, nhịp nhàng Tác phẩm là sự quyện hòa giữa con người và thiên nhiên Thiên nhiên và con người tương hỗ, nâng đỡ nhau, không chiếm đoạt, không kìm hãm Tác phẩm mở ra một tương lai

mới cho loài người, cũng mở ra một phương thức sống khác – cái vốn ta cho là lạc hậu, kì thực, theo một cách nào đó lại rất tân tiến, văn minh

Kết lại

“Tỏa IV” với chủ đề “Phương thức đối thoại với thiên nhiên”, theo BTC, là

sự “gợi ý những góc nhìn nhận mới về mối quan hệ giữa đời sống thực vật và thế giới con người, từ đó “đưa ra các quan điểm khác nhau về lịch sử và hiện tại, chuyển trọng tâm giữa con người và thực vật trong các thể nghiệm nghệ thuật, hướng tới một hình thức quan hệ chăm sóc tương hỗ hơn” [2] Triển lãm là câu chuyện phi tuyến tính, nhưng vẫn có cấu trúc gôm 4 phần

Với người viết, “Tỏa IV” được sắp xếp với sự mở đầu về đại dương đến hình tượng con người với thiên nhiên thuở ban sơ, tiếp đó là cách ứng xử, mối

quan hệ ở hiện tại giữa thiên nhiên và con người, sau cũng với Phù sinh, Mẹ thiên nhiên & Lặp đi lặp lại là sự gợi mở cho một phương thức sống, một mối quan hệ

mới giữa con người và thiên nhiên trong tương lai

Đi từ quá khứ, hiện tại, đến tương lai, “Tỏa IV” là sự nhìn lại, tái thiết lập những giá trị và quan niệm đã có tồn tại trong tâm tưởng của đa phần công chúng

và mở ra một hướng đi mới để bảo vệ môi trường trong tương lai

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 “Thần cảm” trong thế giới trẻ thơ <http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/nghien-

cuu/van-hoc-nuoc-ngoai-va-van-hoc-so-sanh/276-thn-cm-trong-th-gii-tr-th.html>

2 Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom | Triển lãm TOẢ IV | THE FOLIAGE

<http://vccavietnam.com/trien-lam-toa-iv-the-foliage-iv-exhibition-cpo757>