ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HOÀNG THƠ THƠ BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH QUA BÀI TẬP CÓ NỘI DUNG THỰC TẾ TRONG DẠY HỌC PHẦN “QUANG HÌNH HỌC” VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Demo Version - Select.Pdf SDK LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC THEO ĐỊNH HƢỚNG NGHIÊN CỨU Thừa Thiên Huế, năm 2017 ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HOÀNG THƠ THƠ BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH QUA BÀI TẬP CÓ NỘI DUNG THỰC TẾ TRONG DẠY HỌC PHẦN “QUANG HÌNH HỌC” VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THƠNG Chun ngành: Lí luận phƣơng pháp dạy học mơn Vật lí Mã số: 60140111 Demo Version - Select.Pdf SDK LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC THEO ĐỊNH HƢỚNG NGHIÊN CỨU NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS LÊ PHƢỚC LƢỢNG Thừa Thiên Huế, năm 2017 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan cơng trình nghiên cứu riêng tơi, số liệu kết nghiên cứu ghi luận văn trung thực, đồng tác giả cho phép sử dụng chưa công bố cơng trình khác Họ tên tác giả Hoàng Thơ Thơ Demo Version - Select.Pdf SDK ii Để hồn thành luận văn này, tơi giúp đỡ tận tình PGS TS Lê Phước Lượng Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành sâu sắc đến thầy Tôi xin cảm ơn Thầy Cô Khoa vật lý, trường Đại học Sư phạm Huế tận tình giảng dạy, truyền đạt kiến thức quý báu cho năm tháng giảng đường đại học Tôi xin cảm ơn Giám hiệu q Thầy Cơ tổ Vật lí trường THPT Thuận An giúp đỡ trình thực nghiệm sư phạm Cuối xin bày tỏ lịng biết ơn gia đình bạn hữu động viên giúp đỡ để hoàn thành tốt luận văn - Select.Pdf SDK Demo Version Huế, tháng năm 2017 Tác giả luận văn Hoàng Thơ Thơ iii MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA i LỜI CAM ĐOAN ii LỜI CẢM ƠN Error! Bookmark not defined MỤC LỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN MỞ ĐẦU Lí chọn đề tài Lịch sử vấn đề nghiên cứu Mục tiêu đề tài Giả thuyết khoa học Nhiệm vụ nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu 10 Phạm vi nghiên cứu 10 Phương pháp nghiên cứu 10 Cấu trúc luận văn 11 Demo Version - Select.Pdf SDK CHƢƠNG CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA BÀI TẬP CÓ NỘI DUNG THỰC TẾ 12 1.1 Tự học lực tự học 12 1.1.1 Khái niệm tự học 12 1.1.2 Động tự học 13 1.1.3 Các hình thức tự học 14 1.1.4 Vai trò tự học 15 1.1.5 Năng lực tự học 17 1.1.6 Bồi dưỡng lực tự học dạy học vật lí 23 1.2 Dạy học vật lí theo hướng tự học học sinh 24 1.2.1 Dạy học vật lí theo hướng tự học học sinh 24 1.2.2 Tự học học sinh 27 1.3 Bài tập có nội dung thực tế việc bồi dưỡng lực tự học cho học sinh29 1.3.1 Khái niệm tập có nội dung thực tế 29 1.3.2 Phân loại tập có nội dung thực tế định hướng trả lời 29 1.3.3 Vai trò tập thực tế việc bồi dưỡng lực tự học vật lí cho học sinh 33 1.4 Các biện pháp bồi dưỡng lực tự học cho học sinh với hỗ trợ tập thực tế 35 1.4.1 Tăng cường sử dụng tập thực tế rèn luyện kỹ tự học cho học sinh giai đoạn mở đầu nghiên cứu tài liệu 35 1.4.2 Tăng cường sử dụng tập thực tế rèn luyện kỹ cho học sinh q trình ơn tập, củng cố kiến thức 36 1.4.3 Tăng cường sử dụng tập thực tế rèn luyện kỹ tự học cho học sinh tự học nhà 37 1.4.4 Tăng cường sử dụng tập thực tế rèn luyện kỹ tự học cho học sinh học ngoại khóa vật lí 38 1.4.5 Tăng cường giám sát, hướng dẫn kiểm tra đánh giá hoạt động tự học học sinh 38 1.5 Thực trạng sử dụng tập thực tế dạy học vật lí số trường Demo Version - Select.Pdf SDK Trung học phổ thông 39 1.5.1 Việc vận dụng kiến thức vật lí vào thực tế học sinh 39 1.5.2 Việc khai thác, xây dựng sử dụng tập thực tế dạy học vật lí40 1.5.3 Những thuận lợi, khó khăn sử dụng tập thực tế dạy học vật lí trường Trung học phổ thơng 41 1.5.4 Một số nguyên nhân 42 1.6 Kết luận chương 43 CHƢƠNG BIÊN SOẠN MỘT SỐ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA BÀI TẬP CÓ NỘI DUNG THỰC TẾ ĐỂ BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN"QUANG HÌNH HỌC", VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THƠNG 44 2.1 Cấu trúc, nội dung kiến thức phần "Quang hình học", vật lí 11 Trung học phổ thông 44 2.1.1 Đặc điểm, cấu trúc phần “Quang hình học” vật lí 11 Trung học phổ thông 44 2.1.2 Nội dung kiến thức phần "Quang hình học", vật lí 11 Trung học phổ thông 45 2.2 Mục tiêu dạy học phần “Quang hình học” vật lí 11 trung học phổ thông46 2.3 Xây dựng kho liệu tập có nội dung thực tế phần “Quang hình học”, vật lí 11 Trung học phổ thơng 48 2.4 Thiết kế biên soạn tiến trình dạy học theo hướng bồi dưỡng lực tự học cho học sinh qua sử dụng tập thực tế 67 2.4.1 Quy trình thiết kế dạy học theo hướng bồi dưỡng lực tự học cho học sinh qua sử dụng tập thực tế 67 2.4.2 Một số tiến trình dạy học phần "Quang hình học", vật lí 11 Trung học phổ thơng theo hướng bồi dưỡng lực tự học cho học sinh 68 2.5 Kết luận chương 75 CHƢƠNG THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM 76 3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 76 3.2 Đối tượng nội dung thực nghiệm sư phạm 76 3.2.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 76 3.2.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 76 Demo Version - Select.Pdf SDK 3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 77 3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm sư phạm 77 3.3.2 Quan sát học 77 3.4 Kết thực nghiệm sư phạm 77 3.4.1 Đánh giá định tính 77 3.4.2 Đánh giá định lượng 78 3.5 Kết luận chương 83 KẾT LUẬN 85 TÀI LIỆU THAM KHẢO 87 PHỤ LỤC P1 CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ BTTT tập thực tế ĐC đối chứng GV giáo viên HS học sinh NLTH lực tự học PPDH phương pháp dạy học TH tự học THPT trung học phổ thông TN thực nghiệm Demo Version - Select.Pdf SDK MỞ ĐẦU Lí chọn đề tài Cơng nghiệp hóa, đại hóa đất nước mục tiêu quan trọng đường lối xây dựng phát triển nước ta, điều khẳng định báo cáo Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI: “ đẩy mạnh cơng nghiệp hóa, đại hóa phát triển kinh tế tri thức, đưa nước ta trở thành nước công nghiệp theo hướng đại vào năm 2020” [1] Để thực mục tiêu này, nhân tố định thắng lợi nguồn nhân lực Từ đại hội Đảng lần thứ IX nghị nêu rõ: “Đổi phương pháp dạy học, phát huy tư sáng tạo lực tự đào tạo người học, coi trọng thực hành, thí nghiệm, làm chủ kiến thức, tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay” [2] Tinh thần nhấn mạnh Luật Giáo dục sửa đổi năm 2009, Điều 24, Chương là: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải biết phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo HS; phù hợp với đặc điểm lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ Demo Version Select.Pdf vận dụng kĩ thuật vào thực- tiễn; tác động SDK đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho HS” [19] Như vậy, giáo dục Việt Nam cần đổi cách toàn diện mục tiêu, nội dung, phương pháp hình thức tổ chức dạy học Trong đó, vấn đề đổi PPDH hình thức dạy học nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức HS, phát huy tính chủ động, sáng tạo NLTH, tự nghiên cứu cho HS yêu cầu cấp thiết thực tiễn Để đáp ứng mục tiêu này, năm qua, giáo dục nước ta có nhiều đổi mới: từ đổi chương trình, đổi sách giáo khoa, đến đổi PPDH nhằm nâng cao chất lượng giáo dục Trong đó, việc đổi PPDH nhiều nhà giáo dục nghiên cứu thử nghiệm Tuy nhiên tồn vấn đề mà chưa thể giải như: truyền thụ chiều từ thầy đến trò tồn nhiều nơi cấp Các hoạt động tự học HS như: tự tìm hiểu kiến thức, tự thao tác thực hành, tự phát giải vấn đề khơng GV trọng dẫn đến tính tích cực, chủ động sáng tạo HS trình tiếp thu kiến thức khơng phát huy Thực trạng dạy học trường THPT nặng thơng báo, thuyết trình diễn giải Nội dung dạy học cịn gị bó theo sách giáo khoa Điều kiện để HS mở rộng kiến thức, ứng dụng kiến thức vào thực tiễn không quan tâm HS học theo lối ghi nhớ tái nên khả vận dụng kiến thức vào thực tiễn hạn chế Do đó, vấn đề đổi PPDH cần thực theo định hướng cụ thể sau: tăng cường sử dụng PPDH nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo HS; chuyển mạnh từ phương pháp nặng diễn giảng GV sang phương pháp nặng tổ chức cho HS hoạt động để tự chiếm lĩnh tri thức kĩ năng; tăng cường học tập cá nhân, phối hợp cách hài hịa với học tập hợp tác nhóm; coi trọng việc bồi dưỡng phương pháp tự học; coi trọng việc rèn luyện kỹ ngang tầm với việc truyền thụ kiến thức, tăng cường khai thác, sử dụng thí nghiệm phương tiện trực quan dạy học Vật lí mơn khoa học thực nghiệm Dạy vật lí khơng cung cấp kiến thức cho HS mà hướng dẫn họ thực thao tác tư phân tích, so sánh, tổng hợp, phương pháp suy luận lôgic quy nạp, diễn dịch, Nhờ đó, HS tìm mối liên hệ mặt định tính, mặt định lượng Demo Version Select.Pdf tượng đại lượng vật lí,-dự đốn hệSDK từ lí thuyết, áp dụng lí thuyết vào thực tiễn Do vậy, việc bồi dưỡng NLTH cho HS dạy học nói chung dạy học mơn Vật lí nói riêng cần thiết Mặt khác, tập đóng vai trị quan trọng dạy học vật lí, tập có nội dung thực tế Khi giải tập có nội dung thực tế, HS có điều kiện phân tích tượng, phát triển tư duy, hình thành thói quen nghiên cứu, rèn luyện kĩ vận dụng kiến thức Sử dụng BTTT giúp lý thuyết gắn liền với thực tiễn, thực tốt nguyên lí giáo dục “học đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền thực tiễn” Từ làm cho HS cảm thấy hứng thú học tập, thấy ý nghĩa việc học vật lí thấy tầm quan trọng vật lí việc vận dụng chúng vào thực tiễn hàng ngày Vì vậy, sử dụng BTTT cách phù hợp tổ chức dạy học vừa làm tăng niềm say mê, hứng thú, tăng tính chủ động, tích cực tự học tập HS, vừa giúp HS có kĩ giải vấn đề thực tiễn Từ lí tiến hành nghiên cứu đề tài: “Bồi dƣỡng lực tự học cho học sinh qua tập có nội dung thực tế dạy học phần “Quang hình học” vật lí 11 Trung học phổ thơng" Lịch sử vấn đề nghiên cứu Qua trình tìm hiểu thơng tin khoa học có liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu đề tài, nhận thấy vấn đề hướng dẫn HS cách tự học nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu 2.1 Lịch sử nghiên cứu giới Từ trước công nguyên, nhà giáo dục đề cao việc tự học Socrate đưa quan niệm tiếng: giáo dục phải giúp người tự khẳng định Vì thế, dạy học, ơng đề xuất thực triệt để PPDH tiến lúc hỏi - đáp Người thầy đặt câu hỏi có tính gợi ý để dẫn dắt học trị tìm đến với chân lí [4] Đến kỉ 17, nhà giáo dục vĩ đại J A Comenski (1592 - 1670) đưa nhiều tư tưởng giáo dục tiến bộ, tạo nên bước ngoặt lịch sử cho giáo dục giới, quan điểm dạy học trực quan tức phải cho người học tiếp xúc trực Demo - Select.Pdf tiếp với vật, Version tượng tiếp cận gần SDK với tư tưởng lấy người học làm trung tâm tức yêu cầu dạy học phải phát huy tính tích cực nhận thức người học hướng dẫn GV [4] [17] Tiếp nối Comenski, kỉ 18, 19, nhà giáo dục Pestalozzi (1746 -1827) mệnh danh người đặt móng cho việc tạo mơi trường tự học cho người Ơng chủ trương nhà trường phải áp dụng hệ thống đặc biệt không truyền thụ cho HS kiến thức đời trước tích lũy mà phải giúp em trở thành người tự ý chí, có khả hịa nhập xã hội cá nhân độc lập, tự chủ [17] Cuối kỉ 19, đầu kỉ 20, nghiên cứu khoa học, mình, nhà giáo dục người Nga A K Krupskaya (1869 - 1939) đưa nhiều cải cách giáo dục có ý nghĩa quan trọng với giáo dục Xơ Viết, bà kêu gọi người không ngừng học tập qua việc tự giáo dục, làm giàu kiến thức chung kiến thức chuyên môn suốt đời Trong nhiều báo, Krupskaya trình bày nội dung, hình thức phương pháp hỗ trợ nhiều mặt dành cho người tự học [4] [17] Cùng giai đoạn với Krupskaya, nhà giáo dục Nhật Bản Tsunesaburo Makiguchi (1871 - 1944) cổ vũ mạnh mẽ cho việc tự học thông qua nhấn mạnh việc giáo dục sáng tạo cho người Ông khẳng định truyền đạt tri thức không mục đích giáo dục Giáo dục q trình hướng dẫn việc học tập cho người học kết giáo dục phụ thuộc vào nổ lực người học Chính thế, ơng tập trung vào việc đào tạo GV làm người hướng dẫn có hiệu cho HS học tập người truyền thụ mảng tri thức chết [4] [17] Từ tảng nghiên cứu này, nhà giáo dục kỉ 20, 21 không ngừng nghiên cứu bổ sung lí thuyết mẻ, cụ thể vai trò tự học cách thức hình thành NLTH cho người học Ví dụ tác B P Exipop, M P Đôrôphêencô, A V Muraviep, N A Rubaskin với cơng trình nghiên cứu: “Hoạt động độc lập học sinh trình dạy học”, “Giáo dục kỹ xảo làm việc tự lập cho học sinh”, “ Dạy cho học sinh tự lực nắm kiến thức vật lí”, Demo "Tự họcVersion nào" - Select.Pdf SDK 2.2 Lịch sử nghiên cứu nƣớc Tại Việt Nam, tự học trải qua giai đoạn phát triển nghiên cứu lâu dài lí luận thực tiễn Mặc dù sau so với giáo dục giới thành nghiên cứu hoạt động tự học phong phú Tác giả Nguyễn Hiến Lê với "Tự học – nhu cầu thời đại" bàn luận sâu sắc, thấu đáo ý nghĩa việc tự học làm để tự học tốt, đồng thời khẳng định không tự học khơng thể thành cơng [10] Tác giả Thái Duy Tuyên với "Bồi dưỡng lực tự học cho học sinh", tác giả Nguyễn Kỳ với "Biến trình dạy học thành trình tự học", tác giả Nguyễn Duy Cần với "Tôi tự học" nhiều tác giả khác Lê Công Triêm, Vũ Văn Tảo, Nguyễn Cảnh Toàn, Trần Bá Hoành, Đinh Quang Báo trọng đến việc bồi dưỡng NLTH cho HS Các tác giả đưa sở lí luận dạy học HS học dựa cách tiếp cận dạy học tích cực, quán triệt quan điểm dạy học lấy HS làm trung tâm [9] [14] [20] [15] Gần có số luận văn thạc sĩ đề cập đến vấn đề tự học sử dụng BTTT, chẳng hạn như: - Phạm Thị Hương, “Khai thác, xây dựng sử dụng tập có nội dung thực tế dạy học phần học lớp 10 Trung học phổ thơng góp phần tích cực hóa hoạt động học tập học sinh” (Luận văn Thạc sĩ, Trường ĐHSP Huế, 2009) Tác giả đưa biện pháp cụ thể giúp GV sử dụng BTTT tổ chức hoạt động nhận thức HS [18] - Võ Thị Cẩm Quyên, “Bồi dưỡng lực tự học cho học sinh dạy học chương "Động học chất điểm" vật lí 10 qua khai thác sử dụng tập vật lí" (Luận văn Thạc sĩ, Trường ĐHSP Huế, 2009) Tác giả trình bày đầy đủ sở lí luận tự học, khai thác hệ thống tập đưa biện pháp bồi dưỡng NLTH cho HS lên lớp, tự học nhà thông qua kiểm tra đánh giá [22] - Nguyễn Văn Quang, "Bồi dưỡng lực tự học vật lí cho học sinh trung học phổ thông thông qua việc sử dụng sách giáo khoa với hỗ trợ đồ tư duy” (Luận văn Thạc sĩ, Trường ĐHSP Huế, 2010) Tác giả trình bày đầy đủ vấn đề sử dụng đồ tư dạy học vật lí đưa số biện pháp Demo Version Select.Pdf SDK nhằm bồi dưỡng NLTH cho HS- THPT thông qua đồ tư [16] Trong đề tài mình, chúng tơi kế thừa sở lí luận cơng trình nghiên cứu trước đây, trọng vào việc sử dụng hướng dẫn HS BTTT phần “Quang hình học” theo hướng bồi dưỡng NLTH Mục tiêu đề tài Xây dựng biện pháp bồi dưỡng NLTH cho HS thông qua BTTT vận dụng vào dạy học phần “Quang hình học” vật lí 11 THPT Giả thuyết khoa học Nếu đề xuất biện pháp bồi dưỡng NLTH cho HS vận dụng biện pháp thơng qua BTTT dạy học phần “Quang hình học” vật lí 11 nâng cao NLTH chất lượng dạy học vật lí THPT Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu sở lí luận thực tiễn việc bồi dưỡng NLTH cho HS DH vật lí trường THPT - Nghiên cứu sở lí luận thực tiễn việc sử dụng BTTT DH vật lí trường THPT - Nghiên cứu thực trạng DH vật lí theo hướng bồi dưỡng NLTH HS - Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa, sách tập, sách tham khảo tài liệu liên quan đến đề tài - Đề xuất số biện pháp sử dụng BTTT để bồi dưỡng NLTH cho HS dạy học vật lí trường THPT - Thiết kế xây dựng tiến trình tổ chức dạy học phần “Quang hình học” theo hướng bồi dưỡng NLTH cho HS qua tập có nội dung thực tế - Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi, hiệu đề tài Đối tƣợng nghiên cứu Hoạt động dạy học phần “Quang hình học” theo hướng bồi dưỡng NLTH qua BTTT Phạm vi nghiên cứu - Nội dung chương trình vật lí phần “Quang hình học” vật lí 11 THPT - Tiến hành thực nghiệm sư phạm số trường THPT thành phố Huế Demo Version Phƣơng pháp nghiên cứu - Select.Pdf SDK Đề tài tiến hành theo phương pháp sau đây: 8.1 Phƣơng pháp nghiên cứu lí thuyết - Nghiên cứu văn kiện Đảng, văn Nhà nước, thị Bộ Giáo dục Đào tạo đổi PPDH để nâng cao chất lượng dạy học trường phổ thông, nâng cao NLTH, tự nghiên cứu HS - Nghiên cứu sở lý luận vấn đề liên quan đến đề tài 8.2 Phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn Thăm dò, trao đổi ý kiến với GV có kinh nghiệm xây dựng phiếu điều tra HS số trường THPT tỉnh Thừa Thiên - Huế để nắm bắt thực trạng số vấn đề sau: - Vấn đề tự học việc sử dụng BTTT để làm phương tiện hỗ trợ việc tự học HS số trường địa bàn tỉnh Thừa Thiên - Huế - Khả vận dụng kiến thức HS vào thực tiễn 10 8.3 Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm Tiến hành thực nghiệm sư phạm có đối chứng để kiểm tra lại giả thuyết đề tài 8.4 Phƣơng pháp thống kê toán học Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lí kiểm định kết thực nghiệm sư phạm Cấu trúc luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo phụ lục, nội dung luận văn gồm có ba chương: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận thực tiễn việc bồi dưỡng NLTH cho HS THPT qua BTTT Chƣơng 2: Biên soạn số tiến trình DH với hỗ trợ BTTT để bồi dưỡng NLTH cho HS dạy học phần “Quang hình học” vật lí 11 THPT Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm Demo Version - Select.Pdf SDK 11