Một số giải pháp giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá các loại hình âm nhạc dân gian yên thành góp phần phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh lớp 10

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN TRƯỜNG THPT BẮC YÊN THÀNH SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÁO DỤC Ý THỨC BẢO TỒN VÀ QUẢNG BÁ CÁC LOẠI HÌNH ÂM NHẠC DÂN GIAN YÊN THÀNH GÓP PHẦN PH

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN

TRƯỜNG THPT BẮC YÊN THÀNH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÁO DỤC Ý THỨC BẢO TỒN VÀ QUẢNG BÁ CÁC LOẠI HÌNH

ÂM NHẠC DÂN GIAN YÊN THÀNH GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC, PHẨM CHẤT

CHO HỌC SINH LỚP 10 TRƯỜNG THPT BẮC YÊN THÀNH

Người thực hiện: PHAN QUỲNH HOA

PHAN THỊ HUẾ TRẦN THỊ THÚY

Chức vụ: Giáo viên Báo cáo thuộc lĩnh vực (môn): KĨ NĂNG SỐNG

MỤC LỤC

A PHẦN MỞ ĐẦU: 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 2

6 Tính mới của đề tài: 3

B PHẦN NỘI DUNG 4

I CƠ SỞ CỦA ĐỀ TÀI 4

1 Cơ sở lí luận về giáo dục ý thức bảo tồn và phát triển các loại hình âm nhạc dân gian ở Yên Thành 4

1.1 Một số loại hình âm nhạc dân gian ở Yên Thành 4

1.1.1 Giặm vè Giai Lạc 4

1.1.2 Tuồng Kẻ Mõ 5

1.1.3 Chèo Qùy Lăng 8

1.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian Yên Thành 10

1.2.1 Các yếu tố khách quan 10

1.2.2 Các yếu tố chủ quan 12

1.3 Tầm quan trọng của việc giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian Bắc Yên Thành 13

2 Cơ sở thực tiễn của việc giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian Yên Thành góp phần phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh lớp 10 14

2.1 Thực trạng về mức độ hiểu biết và hứng thú của học sinh về âm nhạc dân gian nói chung và giặm vè Giai Lạc, tuồng Kẻ Mõ, chèo Qùy Lăng nói riêng 15

2.2 Thực trạng nhận thức, ý thức của học sinh về việc bảo tồn và quảng bá nền âm nhạc dân gian Yên Thành 16

II MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÁO DỤC Ý THỨC BẢO TỒN VÀ QUẢNG BÁ ÂM NHẠC DÂN GIAN YÊN THÀNH 16

1 Nguyên tắc đề xuất các giải pháp giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian Yên Thành cho học sinh lớp 10 THPT Bắc Yên Thành 16

2 Một số giải pháp giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá các loại hình âm nhạc dân gian Yên Thành góp phần phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh lớp 10 trường THPT Bắc Yên Thành 17

dân gian Yên Thành thông qua các hoạt động câu lạc bộ, ngoại khóa và truyền thông 17

nhạc dân gian cổ trong dân gian và âm nhạc đương đại của người dân mới sáng tác 20

2.2.1 Phát động phong trào điền dã, sưu tầm các tác phẩm âm nhạc dân gian Yên Thành 21

2.2.2 Phỏng vấn, gặp gỡ nghệ nhân 22

Yên Thành gắn với du lịch cộng đồng” 23

âm nhạc dân gian Yên Thành” 24

2.4.1 Thi viết tìm hiểu về Giặm vè Giai Lạc, Tuồng Kẻ Mõ, Chèo Qùy Lăng 25

2.4.2 Thi thiết kế trang phục biểu diễn âm nhạc dân gian 26

2.4.3 Thi thiết kế tour lữ hành du lịch cộng đồng gắn với biểu diễn âm nhạc dân gian Yên Thành 26

2.4.4 Tổ chức hoạt động báo chí đưa tin nội dung Ngoại khóa và trải nghiệm “Bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian Yên Thành” 26

2.4.5 Tổ chức viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề văn hóa dân gian

“Bảo tồn và phát triển giặm vè Giai Lạc, tuồng Kẻ Mõ, chèo Quỳ Lăng” 27

quảng bá âm nhạc dân gian Yên Thành cho học sinh 27

ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian yên thành thông qua các hoạt động câu lạc bộ, ngoại khoá, truyền thông 28

nghệ nhân, sưu tầm những tác phẩm âm nhạc dân gian cổ trong dân gian và

âm nhạc dân gian đương đại của người dân sáng tác 31

“Bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian Yên Thành gắn với du lịch cộng đồng” 35

“Giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian Yên Thành” 36

4 Kết quả sau khi áp dụng các giải pháp 40

4.1 Kết quả về mục tiêu giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian Yên Thành của học sinh 42

4.2 Kết quả về mục tiêu góp phần phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh 42

III KHẢO SÁT SỰ CẤP THIẾT VÀ TÍNH KHẢ THI CỦA CÁC GIẢI PHÁP ĐỀ XUẤT 43

1 Mục đích khảo sát 43

2 Nội dung và phương pháp khảo sát 43

2.1 Nội dung khảo sát 43

2.2 Phương pháp khảo sát và thang đánh giá 43

3 Đối tượng khảo sát 44

4 Kết quả khảo sát về sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất 45

4.1 Sự cấp thiết của các giải pháp đã đề xuất 45

4.2 Tính khả thi của các giải pháp đề xuất 46

C PHẦN KẾT LUẬN 47

I Kết luận: 47

1 Những bài học kinh nghiệm được rút ra từ quá trình áp dụng các giải pháp của đề tài 47

2 Ý nghĩa của đề tài 48

3 Tính khoa học của đề tài 49

4 Tính ứng dụng của đề tài 49

II Một số đề xuất 49

PHỤ LỤC 0

MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÁO DỤC Ý THỨC BẢO TỒN VÀ QUẢNG BÁ CÁC LOẠI HÌNH ÂM NHẠC DÂN GIAN YÊN THÀNH GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC, PHẨM CHẤT CHO HỌC SINH LỚP 10 TRƯỜNG

THPT BẮC YÊN THÀNH

Trong hội nghị “Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam vì sự phát triển bền vững năm 2018”, thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nhấn mạnh “Để mất di sản dù chỉ là một phần nhỏ cũng chính là đánh mất bản sắc dân tộc” Di sản văn hoá làm nên linh hồn của một dân tộc, một quốc gia, đánh dấu chủ quyền của dân tộc, quốc gia đó Quá trình hội nhập càng cần hơn việc bảo tồn và phát huy những giá trị di sản văn hóa dân tộc Các loại hình âm nhạc dân gian Yên Thành – Nghệ

An kết tinh nhiều giá trị thẩm mĩ độc đáo nhưng đang rơi vào tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp

Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT ban hành Chương trình giáo dục phổ thông mới đưa ra chương trình giáo dục phổ thông tổng thể với yêu cầu cần đạt là hình thành

dục ý thức bảo tồn và quảng bá các loại hình âm nhạc dân gian góp phần thực thi kế hoạch giáo dục THPT: không chỉ tích hợp vào các môn bắt buộc như Văn, Ngoại ngữ 1, nhóm môn khoa học xã hội như Lịch sử, Điạ lý, Giáo dục kinh tế và pháp luật, nhóm môn Công nghệ và nghệ thuật mà còn định hướng cụ thể cho hoạt động giáo dục bắt buộc (hoạt động trải nghiệm và hướng nghiệp chiếm đến 105 tiết /năm học/lớp và nội dung giáo dục của địa phương (chiếm 35 tiết /năm học/lớp)

nổi bật có giặm vè Giai Lạc, tuồng Kẻ Mõ và chèo Qùy Lăng Những sản phẩm

tồn và quảng bá âm nhạc dân gian sẽ góp phần thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng tại huyện lúa Yên Thành-mảnh đất linh thiêng của rất nhiều những di tích lịch sử cổ xưa

Chương trình Giáo dục địa phương 10 đã dành Chủ đề 2 với thời lượng 4 tiết

đến trong chủ đề này mới chỉ tập trung ở loại hình dân ca ví-giặm được xem là một đặc sản của miền quê xứ Nghệ Các loại hình âm nhạc dân gian Yên Thành như giặm vè, tuồng, chèo được bảo tồn và quảng bá sẽ góp phần làm giàu có hơn,

đích nâng cao năng lực vận dụng những thành tựu âm nhạc của Nghệ An phục vụ đời sống và các sinh hoạt nghệ thuật tại địa phương cho học sinh mà chủ đề hướng tới được thiết thực hơn

2

Phẩm chất yêu nước của học sinh trong thời đại mới – thời đại hội nhập quốc tế gắn sâu sắc với trách nhiệm bảo tồn, phát huy và quảng bá vẻ đẹp văn hoá truyền thống quê hương, truyền thống dân tộc

Giáo dục học sinh ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian địa phương còn giúp các em bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách, phát huy được những phẩm chất, năng lực của bản thân

Xuất phát từ những lí do trên, nhóm chúng tôi đã nung nấu, nghiên cứu và thực hiện đề tài “Một số giải pháp giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá các loại hình âm nhạc dân gian Yên Thành góp phần phát triển năng lực, phẩm chất cho học sinh lớp

10 trường THPT Bắc Yên Thành”

phương, ý thức trách nhiệm của các em trong việc bảo tồn, quảng bá nền âm nhạc

giặm vè Giai Lạc, tuồng Kẻ Mõ, chèo Qùy Lăng

Lạc, tuồng Kẻ Mõ, chèo Qùy Lăng

- Nghiên cứu thực trạng giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian địa phương ở trường THPT Bắc Yên Thành

nhạc dân gian Yên Thành góp phần phát triển phẩm chất, năng lực học sinh của trường sở tại

sinh về âm nhạc dân gian Yên Thành và về trách nhiệm bảo tồn, quảng bá âm nhạc dân gian Yên Thành

trong tiến trình bảo tồn và quảng bá ở học sinh THPT Bắc Yên Thành

suy luận

b) Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phương pháp điều tra khảo sát, phương pháp thực nghiệm sư phạm, phương pháp thống kê

“Một số giải pháp giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian Yên

độ hiểu biết của HS về giặm vè, tuồng, chèo trên địa bàn vùng Bắc Yên Thành Từ

đó giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc ở địa phương Yên Thành, khám phá các giá trị của âm nhạc dân gian, giúp hiểu một phần cốt cách tâm hồn người dân vùng Bắc Yên Thành

Sưu tầm được một số bài giặm vè cổ của người dân phía bắc Yên Thành lưu truyền trong dân gian, tập hợp một số tác phẩm giặm vè mới được người dân sáng tác trong sinh hoạt cộng đồng Sưu tầm thêm một số sáng tác chèo, tuồng mới của

Đưa ra nhiều giải pháp bảo tồn và phát triển thực tế, gắn với hoạt động học tập, sinh hoạt cộng đồng, phát triển văn hóa, du lịch… của địa phương

Đề tài góp phần khắc phục những hạn chế của những nghiên cứu trước đây, đồng thời không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu lí luận mà còn đề xuất một số hoạt động thực tiễn trong việc giáo dục ý thức bảo tồn và quảng bá âm nhạc dân gian cho học sinh THPT

Đề tài khơi gợi được sự sáng tạo của học sinh, phát huy được các năng lực và phẩm chất cho học sinh như năng lực tìm kiếm thu thập thông tin, xử lí thông tin, năng lực giao tiếp, năng lực sử dụng công nghệ thông tin, truyền thông, thẩm mĩ Giáo dục lòng tự hào, tình yêu quê hương đất nước,tinh thần trách nhiệm Phù hợp với định hướng và kế hoạch chương trình giáo dục phổ thông mới mà thông tư

32 của Bộ Giáo dục đã ban hành

Đề tài mới, phù hợp với yêu cầu thực tiễn của giáo dục nói chung và giáo dục địa phương Yên Thành nói riêng, phù hợp với xu thế và thời đại 4.0

4

dân gian ở Yên Thành

1.1.1 Giặm vè Giai Lạc

sự địa phương mang tính thông tin rõ rệt Vè thể hiện rất rõ trong dân ca ví giặm xứ Nghệ; câu Ví cất lên tự do vút ngàn sâu lắng bao nhiêu thì Giặm lại nhịp phách chắc chắn bấy nhiêu Giặm nói chung và giặm vè nói riêng phán ánh được mọi mặt trong cuộc sống của nhân dân

nội dung đa dạng, miêu tả cuộc sống, phản ánh tập quán xã hội, lịch sử, tình yêu quê hương, đất nước, con người, mang tính giáo dục sâu sắc, thể hiện sự kính trọng cha

mẹ, chung thủy, nghĩa tình, góp phần gìn giữ các tập tục, truyền thống tốt đẹp trong ứng xử xã hội ở làng xã

Hát giặm vè là thể hát nói có nhịp điệu, tiết tấu rõ ràng, có phách mạnh, phách nhẹ, thường là nhịp 3/4 và 6/8 Một bài giặm thường dựa theo thể thơ ngụ ngôn hay thơ 5 chữ có nhiều khổ Loại phổ biến là mỗi khổ có 5 câu, câu 5 điệp lại câu 4 nên được gọi là giặm Trong quá trình tồn tại và phát triển trong dân gian thì giặm vè đã được đặt tên “làn điệu” theo từng loại như: (Giặm kể, Giặm nói, Giặm vè, Giặm nam

nữ, Giặm cửa quyền, Giặm ru, Giặm xẩm,…) Nhưng trong thực tế nó đều sử dụng theo kiểu giặm được hát theo thể Vè

Giặm vè là thể loại phong phú nhất trong thơ ca dân gian Yên Thành, kể lại chuyện người thực, việc thực để ca ngợi hay chê bai, châm biếm Có thể coi vè là “tờ báo nói” ở từng vùng Có hai loại giặm vè thế sự và giặm vè lịch sử Việc tiếp thu giặm

vè (cũng như mọi tác phẩm thơ ca dân gian) một cách đầy đủ không chỉ qua con đường văn bản mà phải qua con đường diễn xướng, vì chỉ qua cách nội dung mới được thể hiện đầy đủ nhờ sự kết hợp giữa các yếu tố: ngôn từ, nhạc điệu, nét mặt, Tuy lời lẽ còn mộc mạc nhưng giặm vè Giai Lạc là một loại hình nghệ thuật rất được quần chúng địa phương ưa thích Về nội dung có thể coi nó là “bách khoa thư” của địa phương, phản ánh trung thực nhiều mặt trong xã hội Phía sau mỗi câu, mỗi bài giặm vè là số phận của nhân dân, là hồn cốt tâm linh của những cộng đồng dân

cư làng, xã, huyện, Và hơn thế nữa, giặm vè Giai Lạc đề cao cái thiện, chống cái

dẫn chuyện độc đáo dí dỏm, thường dùng thế hát giặm là một phần tinh hoa, là đặc sản của văn hóa dân gian xứ Nghệ

Giặm vè vùng Giai Lạc không những đi vào cuộc sống hôm nay của cộng đồng người Nghệ ngay chính quê hương mình mà cả người Nghệ xa quê và những người

ở quê khác nhưng thích giặm vè vùng Giai Lạc Họ được gia đình, người thân thường xuyên gửi tặng những video, đĩa hát giặm vè, tiếp xúc với những vở diễn sân khấu, đài truyền hình Trung ương,

Ngày nay, hát dân ca ví giặm nói chung cũng như giặm vè Giai Lạc nói riêng đã thay đổi rất nhiều nhằm thích ứng với hình thái kinh tế - xã hội mới Nó không bột phát và hát mộc trong lao động sản xuất như trước mà người ta thường hát theo bài

có sẵn, với sự hỗ trợ của nhạc cụ truyền thống như sáo, đàn bầu, nhị, tam thập lục, thậm chí còn đưa nhạc cụ hiện đại như oocgan, ghi ta… hòa cùng để làm phong phú thêm nhạc điệu Những người thực hành không chỉ là những nghệ nhân, con cháu nghệ nhân, những người nông dân trong thôn, trong xóm làng, mà có cả cán bộ, công chức, bộ đội, công an đang còn làm việc hoặc đã nghỉ hưu Việc thực hành hát giặm

thành lập tại các cơ sở, đội văn nghệ, cơ quan, đơn vị và trường học Việc truyền dạy bảo tồn được tiến hành dưới nhiều hình thức: truyền miệng trực tiếp hoặc ghi hình, ghi âm rồi hát theo Được sự quan tâm của chính quyền các cấp, dân ca ví giặm nói chung và giặm vè nói riêng sẽ được bảo tồn và phát huy ngày một tốt hơn

1.1.2 Tuồng Kẻ Mõ

Tuồng là loại hình nghệ thuật sân khấu cổ truyền đặc sắc của dân tộc Việt Nam, được hình thành trên cơ sở ca vũ nhạc và các trò diễn xướng dân gian lâu đời và phong phú của dân tộc Việt Nam Nó tổng hợp nhiều yếu tố như văn học, âm nhạc,

mỹ thuật, múa… Nó được xếp vào loại kịch hát dân tộc Khác với các loại hình sân khấu khác như cải lương, chèo, tuồng mang âm hưởng hùng tráng của các nhân vật tận trung báo quốc, xả thân vì nghĩa lớn, những bài học về lẽ ứng xử của con người, giữa cái chung và cái riêng, giữa gia đình và Tổ quốc Chất bi hùng là một đặc trưng nổi bật của nghệ thuật tuồng Có thể nói tuồng là sân khấu của người anh hùng Tuồng còn được gọi là hát bộ hoặc hát bội Bộ trong hát bộ bắt nguồn từ việc hát có

có điệu bộ, có trò trống, được hình thành từ cách gọi của dân gian Về từ bội, có ý kiến cho rằng từ này xuất phát trong từ bội độc, nghĩa là ôn bài không cần sách Miền Trung, Nam phổ biến gọi là bội hoặc bộ, miền Bắc gọi là tuồng

Ở thế kỉ XVIII, về cơ bản tuồng đã phát triển tương đối hoàn chỉnh từ kịch bản đến biểu diễn Trong thế kỉ XIX, nghệ thuật tuồng đã phát triển đạt đến đỉnh cao Tuồng đã trở thành vốn quý của sân khấu truyền thống không những người trong nước trân trọng mà cả những người nước ngoài cũng đánh giá cao

6

Cùng với phong trào phát triển của nghệ thuật tuồng trong cả nước, huyện Yên Thành cũng có các đội tuồng Trong đó, mỗi xóm, xã, vùng lại có các đội, các câu lạc bộ tuồng Riêng huyện Yên Thành tính đến hôm nay có 5 câu lạc bộ tuồng của 5

xã đang hoạt động là: Câu lạc bộ tuồng Kẻ Gám xã Xuân Thành, câu lạc bộ tuồng

cổ Kẽ Mõ xã Hậu Thành, câu lạc bộ tuồng xã Long Thành, xã Tăng Thành, ở xã Trung Thành có tuồng cụ Lương Văn Vân

Hằng năm vào các dịp lễ hội, các câu lạc bộ tuồng trong huyện lại tổ chức biểu diễn, giao lưu Các buổi giao lưu đã diễn ra ở nhiều nơi trong huyện, trong các dịp lễ hội như lễ hội đền Hoàng, lễ hội chùa Gám - Chí Linh, lễ mừng thọ, mừng

tốt đẹp là duy trì nghệ thuật tuồng đã khuyến khích mỗi tháng sẽ thưởng cho đội tuồng nào tham gia diễn 5 triệu đồng, nhà chùa còn xây dựng sân khấu, mua sắm

một hàng tháng Tháng 10 năm 2022 vừa rồi tại chùa còn diễn ra giao lưu Câu lạc

bộ tuồng huyện Yên Thành Đặc biệt nhà chùa còn chiêu mộ nghệ sĩ ưu tú Hồng Hạnh, quê ở xã Đô Thành, huyện Yên Thành- trước đây công tác tại đoàn tuồng Trung ương Tuy cụ đã ngoài 84 tuổi nhưng vẫn miệt mài tập tuồng cho các câu lạc bộ trong huyện nhà Các vở tuồng đã tập và diễn là Trưng Trắc, Trưng Nhị ( Phất cờ nữ tướng), Trần Bình Trọng,Phạm Công Cúc Hoa, Mười lăm năm quật khởi (Đào Phi Phong phục quốc),…Hiện nay, câu lạc bộ đang chuẩn bị tập các vở: Lưu Bình Dương Lễ, Đào Tam Xuân…

Tại xã Hậu Thành luôn duy trì và phát huy nghệ thuật tuồng, đó là câu lạc bộ tuồng

xã Hậu Thành hay còn gọi là câu lạc bộ tuồng Kẽ Mõ Nhiều gia đình nối nghiệp, truyền dạy cho con cháu hát tuồng, diễn tuồng Tiêu biểu như gia đình cụ Nguyễn Thị Hợi ở xóm Chợ Mõ, xã Hậu Thành – cụ là người hát và diễn tuồng rất hay Cụ

đã truyền nghề cho con dâu, con trai, con gái và cháu chắt trong nhà Cụ còn mời thầy tuồng về dạy thêm cho con cháu Năm 2007, Sở Văn hóa thông tin tổ chức Hội thi tiếng hát làng Sen tại thành phố Vinh, cụ Nguyễn Thị Hợi đã vinh dự đạt giải người cao tuổi hát hay nhất Tuy thời đó nghệ thuật tuồng chưa được chú ý phát triền

và bảo tồn, nhưng gia đình cụ luôn duy trì luyện tập, diễn tuồng cho xóm xem để thỏa mãn tình yêu tuồng Đặc biệt từ những năm 2017, câu lạc bộ tuồng cổ Kẽ Mõ Hậu Thành mới thực sự được phát triển và mở rộng

Nay cụ Nguyễn Thị Hợi đã không còn, nhưng con cháu của cụ vẫn tiếp nối tuồng Đặc biệt người con dâu của cụ là bà Lê Thị Huệ- hiện nay đang là chủ nhiệm Câu lạc

bộ tuồng Kẽ Mõ đã kế nghiệp sự nghiệp tuồng của cụ rất xuất sắc Tháng 2/2017 tại xã Bắc Thành đã tổ chức hội thi Liên hoan tuồng cho các câu lạc bộ tuồng ở huyện Yên