TIỂU LUẬN môn HỌC TỔNG QUAN cơ CHẾ gây UNG THƯ DO TÁC NHÂN môi TRƯỜNG gây RA

NGUYỄN BẢO QUỐC TIỂU LUẬN MÔN HỌC TỔNG QUAN CƠ CHẾ GÂY UNG THƯ DO TÁC NHÂN MÔI TRƯỜNG GÂY RA... DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮTAhR thụ thể hydrocacbon arylBBP benzyl butyl phthalat

Ngành học : CÔNG NGHỆ SINH HỌC

Chuyên ngành : CÔNG NGHỆ SINH HỌC MÔI TRƯỜNG Môn học : Ô NHIỄM VÀ SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG Giảng viên : PGS.TS NGUYỄN BẢO QUỐC

TIỂU LUẬN MÔN HỌC

TỔNG QUAN CƠ CHẾ GÂY UNG THƯ DO TÁC NHÂN MÔI TRƯỜNG GÂY RA

TIỂU LUẬN MÔN HỌC

Giảng viên hướng dẫn:

PGS.TS Nguyễn Bảo Quốc

Nhóm sinh viên thực hiện: NHÓM 3

Nguyễn Đông Thiên 20126363

Nguyễn Thị Mộng Huyền 20126263

2.1 Định nghĩa chung 8

2.1.1 Ung thư là gì? 8

2.1.2 Sự khác biệt giữa tế bào ung thư và tế bào bình thường 9

2.1.3 Chất gây ung thư 11

2.1.4 Nguyên nhân gây ung thư 12

2.2 Một số loại bệnh ung thư hiện nay 12

2.2.1 Các loại bệnh ung thư phổ biến 12

2.2.1.1 Ung thư biểu mô 12

2.2.1.2 U xương 13

2.2.1.3 Bệnh bạch cầu 13

2.2.1.5 Ung thư hệ thần kinh trung ương 14

2.2.1.6 Đau u tủy 15

2.2.1.7 U hắc tố: 15

2.2.1.8 Các loại khối u khác 15

2.2.2 Các bệnh ung thư do tác nhân môi trường gây ra 16

*Sự liên quan giữa việc thừa cân / béo phì, tiểu đường loại II và ung thư 17

2.3 Cơ chế sinh ung thư do tác nhân môi trường 17

2.3.1 Cơ chế chung 17

2.3.1.1 Sinh ung thư tự phát 17

*Phân biệt giữa Genotoxic và Nongenotoxic Carcinogens 18

2.3.2 Cách ung thư hình thành và phát triển 21

2.3.3 Ung thư di căn 23

2.3.2 Cơ chế gây ung thư của một số tác nhân môi trường cụ thể 23

2.3.2.1 Vi rút và các vi sinh vật khác 23

2.3.2.2 Bức xạ ion hóa và không ion hóa 25

2.3.2.3 Các chất hóa học tổng hợp 27

2.3.2.4 Bổ sung DNA và đột biến 28

2.3.2.5 Kim loại nặng trong môi trường 32

2.3.2.6 Thuốc lá 33

2.3.2.7 Rượu bia 38

PHẦN 3 KẾT LUẬN 41

TÀI LIỆU THAM KHẢO 42

DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT

AhR thụ thể hydrocacbon arylBBP benzyl butyl phthalateCMR chất gây ung thư, gây đột biến và gây độc

DEHP diethylhexyl phthalateEBV virus Epstein – BarrEMF trường điện từHBV vi rút viêm gan BHCV vi rút viêm gan CHHV virus herpes ở ngườiHIV vi rút suy giảm miễn dịch ở ngườiHPV vi rút u nhú ở người

HTLV-1 virus bạch huyết tế bào T ở người loại 1NAT N-acetyltransferase

NOC hợp chất N-nitrosoPAH hiđrocacbon thơm đa vòngPCB polychlorobiphenyl

ROS các loại oxy phản ứng

UV tia cực tím

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

Ung thư vẫn luôn là mối nguy đến sức khỏe đáng quan tâm bậc nhất trên toàn cầu.Theo thống kê của GLOBOCAN năm 2020, tình hình mắc và tử vong do ung thư trêntoàn thế giới đều có xu hướng tăng Ung thư là một trong những nguyên nhân gây tửvong hàng đầu trên toàn thế giới Năm 2018, có 18,1 triệu ca mắc mới và 9,5 triệu ca tửvong liên quan đến ung thư trên toàn thế giới Đến năm 2040, số ca ung thư mới mỗi nămdự kiến sẽ tăng lên 29,5 triệu người và số ca tử vong do ung thư lên 16,4 triệu người Tại Việt Nam, ước tính có 182.563 ca mắc mới và 122.690 ca tử vong do ung thư.Cứ 100.000 người thì có 159 người chẩn đoán mắc mới ung thư và 106 người tử vong doung thư

Hiện nay, chỉ có 185/204 quốc gia có báo cáo thống kê về tình hình bệnh ung thưtheo GLOBOCAN Năm 2020, Việt Nam xếp thứ 91/185 về tỷ suất mắc mới và thứ50/185 về tỷ suất tử vong trên 100.000 người Thứ hạng này tương ứng của năm 2018 là99/185 và 56/185 Như vậy, có thể thấy là tình hình mắc mới và tử vong do ung thư ởViệt Nam đều đang tăng nhanh Tình hình này cũng tương tự với nhiều quốc gia trên thếgiới, trong đó có các quốc gia phát triển như Anh, Pháp, Ý, Nhật Bản, Hàn Quốc, TháiLan, Hoa Kỳ Nhìn chung, tỷ lệ ung thư cao nhất ở các quốc gia có dân số có tuổi thọ,trình độ học vấn và mức sống cao nhất Nhưng đối với một số loại ung thư, chẳng hạnnhư ung thư cổ tử cung, điều ngược lại là đúng, và tỷ lệ mắc bệnh cao nhất ở các quốc giacó dân số xếp hạng thấp về các biện pháp này

Trong các tác nhân gây ra ung thư, các yếu tố môi trường được cho là có liên quanđến khoảng 80% đến 90% các trường hợp ung thư, theo Viện Ung thư Quốc gia Trongcác nghiên cứu nhiều năm trở lại đây, các nhà khoa học luôn không ngừng nỗ lực tiếp tụcnghiên cứu mối liên hệ giữa các tác nhân môi trường (bao gồm chế độ ăn uống, tiếp xúcvới hóa chất ) và sự phát triển của nhiều loại ung thư (bao gồm ung thư phổi, vú vàtuyến tiền liệt )

Vì vậy, bài tiểu luận sau đây được thực hiện nhằm cung cấp một một cái nhìn tổngquan, tóm tắt về ung thư được gây ra bởi các tác nhân môi trường cũng như cơ chế củachúng

PHẦN 2 TỔNG QUAN CƠ CHẾ GÂY UNG THƯ DO TÁC NHÂN MÔI

TRƯỜNG GÂY RA 2.1 Định nghĩa chung

2.1.1 Ung thư là gì?

Ung thư là quá trình bệnh lý trong đó một số tế bào thoát ra khỏi sự kiểm soát, sựbiệt hóa sinh lý của tế bào, tiếp tục nhân lên không kiểm soát được và lây lan sang các bộphận khác của cơ thể

Ung thư có thể bắt đầu ở hầu hết mọi nơi trong cơ thể con người, được tạo thành từhàng nghìn tỷ tế bào Thông thường, các tế bào của con người phát triển và nhân lên(thông qua một quá trình gọi là phân chia tế bào) để hình thành các tế bào mới khi cơ thểcần chúng Khi các tế bào già đi hoặc bị hư hỏng, chúng sẽ chết và các tế bào mới sẽ thaythế vị trí của chúng

Đôi khi quá trình có trật tự này bị phá vỡ và các tế bào bất thường hoặc bị hư hỏngphát triển và nhân lên khi chúng không nên Những tế bào này có thể hình thành khối u,là những cục mô Các khối u có thể là ung thư hoặc không phải ung thư (u lành tính).Các khối u ung thư lan vào hoặc xâm lấn vào các mô lân cận và có thể di chuyển đếnnhững nơi xa trong cơ thể để hình thành các khối u mới (một quá trình gọi là di căn) Cáckhối u ung thư cũng có thể được gọi là khối u ác tính Nhiều bệnh ung thư hình thành cáckhối u rắn, những bệnh ung thư máu bệnh bạch cầu (Armitage, 1954)

Các khối u lành tính không lây lan vào hoặc xâm lấn vào các mô lân cận Khi loại

bỏ, các khối u lành tính thường không phát triển trở lại, trong khi các khối u ung thư đôikhi có Tuy nhiên, các khối u lành tính đôi khi có thể tích khá lớn Một số có thể gây racác triệu chứng nghiêm trọng hoặc đe dọa tính mạng, chẳng hạn như các khối u lành tínhtrong não

Hình 2.1 Một tế bào ung thư phổi 1

2.1.2 Sự khác biệt giữa tế bào ung thư và tế bào bình thường

Tế bào ung thư khác với tế bào bình thường về nhiều mặt Ví dụ như:

+ Phát triển trong trường hợp không có tín hiệu cho biết chúng phát triển Các tế bàobình thường chỉ phát triển khi chúng nhận được những tín hiệu này

+ Bỏ qua các tín hiệu thông thường báo cho các tế bào ngừng phân chia hoặc chết(một quá trình được gọi là quá trình chết tế bào theo chương trình, hoặc apoptosis) + Xâm nhập vào các vùng lân cận và lây lan sang các vùng khác trên cơ thể Các tếbào bình thường ngừng phát triển khi chúng gặp các tế bào khác, và hầu hết các tế bàobình thường không di chuyển xung quanh cơ thể

1 Nguồn: Anne Weston, EM STP, The Francis Crick Institute/Science Photo Library

+ Khiến các mạch máu phát triển về phía khối u Các mạch máu này cung cấp oxyvà chất dinh dưỡng cho khối u và loại bỏ các chất thải từ khối u.

+ Ẩn khỏi hệ thống miễn dịch Hệ thống miễn dịch thường loại bỏ các tế bào bị hưhỏng hoặc bất thường

+ Đánh lừa hệ thống miễn dịch để giúp các tế bào ung thư tồn tại và phát triển Vídụ, một số tế bào ung thư thuyết phục các tế bào miễn dịch bảo vệ khối u thay vì tấn côngnó

+ Tích lũy nhiều thay đổi trong nhiễm sắc thể của chúng, chẳng hạn như sự nhân đôivà mất đoạn của các phần nhiễm sắc thể Một số tế bào ung thư có số lượng nhiễm sắcthể gấp đôi bình thường

+ Dựa vào các loại chất dinh dưỡng khác với tế bào bình thường Ngoài ra, một số tếbào ung thư tạo ra năng lượng từ các chất dinh dưỡng theo một cách khác với hầu hết cáctế bào bình thường Điều này cho phép các tế bào ung thư phát triển nhanh hơn

Hình 2.2 Sự khác biệt giữa tế bào ung thư và tế bào thường2

2.1.3 Chất gây ung thư

Các chất gây ung thư trong môi trường được định nghĩa là vật chất, các tác nhânngoại sinh hóa học và sinh học gây ra ung thư sau khi xâm nhập vào cơ thể qua một sốcon đường có thể có như: hô hấp (chất gây ô nhiễm không khí), tiêu hóa (chất gây ô

2 Nguồn: https://www.cancer.gov/about-cancer/understanding/what-is-cancer#types

nhiễm thực phẩm và chất phụ gia), qua da (bức xạ và mỹ phẩm), tình dục (vi rút), và baogồm cả sự ô nhiễm của thai nhi bởi máu mẹ trong thai kỳ (Ferlay J, 2015).

Tỷ lệ rủi ro do các chất gây ung thư trong môi trường vẫn còn là một vấn đề tranhcãi Có hai cách hiểu trái ngược nhau về sự phát triển tỷ lệ mắc bệnh ung thư Cách giảithích cổ điển cho rằng các chất gây ung thư trong môi trường chỉ có thể tạo ra góp phầnnhỏ vào những thay đổi về tỷ lệ mắc bệnh ung thư nói chung và do đó làm tăng khả năngphát hiện ung thư cũng như những ảnh hưởng liên quan đến thói quen sống có thể giảithích tỷ lệ mắc bệnh ung thư ngày càng tăng hiện nay Cách giải thích khác cho rằng sựtiếp xúc không tự nguyện với nhiều và đa dạng các chất gây ung thư trong môi trườngchiếm một lượng đáng kể trong việc gia tăng tỷ lệ mắc ung thư Lý thuyết này được đưa

ra từ kết quả quan sát rằng môi trường đã thay đổi cùng với sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnhung thư gần đây

Các giả định cơ bản về chất gây ung thư trong môi trường là chúng hoạt động ở liềulượng thấp, lặp đi lặp lại và phơi nhiễm mãn tính Hơn nữa, các chất gây ung thư môitrường có thể hoạt động theo một số cơ chế phân tử và tế bào phổ biến (Belpomme D,2018) Có 3 nhóm chất gây ung thư môi trường cơ bản như:

*Nhóm các tác nhân vật lý: Bức xạ ion hóa như radon, tia cực tím từ ánh sáng mặttrời, uranium, bức xạ từ các nguồn phát tia alpha, gamma, beta và tia X…

*Nhóm các tác nhân hóa học: Các hợp chất như n-nitrosamine, amiăng, cadmium,benzen, vinyl clorua, niken và benzen và trong thuốc lá chứa khoảng 60 chất độc hoặchóa chất gây ung thư mạnh, chất gây ô nhiễm nước uống (thạch tín), chất gây ô nhiễmthực phẩm (aflatoxin)…

*Nhóm các tác nhân sinh học: Nhiễm trùng từ một số vi khuẩn, vi rút hoặc ký sinhtrùng và các tác nhân gây bệnh như vi rút u nhú ở người (HPV), vi rút EBV hoặc Epstein-Barr, viêm gan B và C…

2.1.4 Nguyên nhân gây ung thư

Ung thư có thể xảy ra ở các bộ phận khác nhau trên cơ thể, có nhiều nguyên nhân cóthể gây ung thư như chủ yếu 22% tử vong là do việc hút thuốc lá, 10% tử vong là do ănuống thiếu chất, béo phì, lười vận động, uống quá nhiều rượu hoặc một số nguyên nhânkhác bao gồm tiếp xúc với bức xạ ion hóa, chất ô nhiễm môi trường và nhiễm trùng Khoảng 15% ca mắc ung thư trên thế giới là do một số bệnh nhiễm trùng như viêmgan b, viêm gan c, nhiễm vi rút papillomavirus ở người, vi khuẩn helicobacter pylori, và

vi rút suy giảm miễn dịch (HIV), vi rút Epstein – Barr (Forouzanfar MH, 2016) Nhữngyếu tố này ít nhất cũng chịu trách nhiệm một phần nào đó trong việc biến đổi gen

Di truyền dị tật, di truyền từ cha mẹ cũng là nguyên nhân cho 5-10% ca mắc ung thưtrên toàn thế giới

2.2 Một số loại bệnh ung thư hiện nay 2.2.1 Các loại bệnh ung thư phổ biến

Có hơn 100 loại ung thư Các loại ung thư thường được đặt tên theo các cơ quanhoặc mô nơi ung thư hình thành Ví dụ, ung thư phổi bắt đầu từ phổi, và ung thư não bắtđầu trong não Ung thư cũng có thể được mô tả bằng loại tế bào hình thành chúng, chẳnghạn như tế bào biểu mô hoặc tế bào vảy (ung thư biểu mô)

2.2.1.1 Ung thư biểu mô

Ung thư biểu mô là loại ung thư phổ biến nhất Chúng được hình thành bởi các tếbào biểu mô, là những tế bào bao phủ bề mặt bên trong và bên ngoài của cơ thể Có nhiềuloại tế bào biểu mô, chúng thường có hình dạng giống như cột khi quan sát dưới kínhhiển vi

Các khối u ung thư bắt đầu trong các loại tế bào biểu mô khác nhau có tên cụ thể:

Ung thư biểu mô tuyến là ung thư hình thành trong các tế bào biểu mô sản xuất chấtlỏng hoặc chất nhầy Các mô có loại tế bào biểu mô này đôi khi được gọi là mô tuyến.Hầu hết các bệnh ung thư vú, ruột kết và tuyến tiền liệt là ung thư biểu mô tuyến.

Ung thư biểu mô tế bào đáy là bệnh ung thư bắt đầu ở lớp dưới hoặc lớp đáy (cơ sở)của biểu bì, là lớp da bên ngoài của một người

Ung thư biểu mô tế bào vảy là một loại ung thư hình thành trong các tế bào vảy, lànhững tế bào biểu mô nằm ngay dưới bề mặt bên ngoài của da Các tế bào vảy cũng liênquan đến nhiều cơ quan khác, bao gồm dạ dày, ruột, phổi, bàng quang và thận Các tế bàovảy trông phẳng, giống như vảy cá khi quan sát dưới kính hiển vi Ung thư biểu mô tếbào vảy đôi khi được gọi là ung thư biểu bì

Ung thư biểu mô tế bào chuyển tiếp là bệnh ung thư hình thành trong một loại biểu

mô được gọi là biểu mô chuyển tiếp, hoặc urothelium Biểu mô này được tạo thành từnhiều lớp tế bào biểu mô có thể tích lớn nhỏ khác nhau, được tìm thấy trong các lớp niêmmạc của bàng quang, niệu quản, một phần của thận và một số cơ quan khác Một số bệnhung thư bàng quang, niệu quản và thận là ung thư biểu mô tế bào chuyển tiếp

2.2.1.2 U xương

U xương là ung thư hình thành trong xương và các mô mềm, bao gồm cơ, mỡ, mạchmáu, mạch bạch huyết và mô sợi (chẳng hạn như gân và dây chằng) U xương là loại ungthư phổ biến nhất của xương Các loại phổ biến nhất của u xương là sarcoma leiomyosar,sarcoma Kaposi, u mô bào sợi ác tính, sarcoma liposarcoma và protuberans hạ bì

2.2.1.3 Bệnh bạch cầu

Ung thư bắt đầu trong mô tạo máu của tủy xương được gọi là bệnh bạch cầu Bệnhung thư này không hình thành khối u rắn Thay vào đó, một số lượng lớn các tế bào bạchcầu hoạt động bất thường (tế bào bạch cầu và tế bào bệnh bạch cầu), tích tụ trong máu vàtủy xương, lấn át các tế bào máu bình thường Mức độ tế bào máu bình thường thấp khiếncho cơ thể khó đưa oxy đến các mô, kiểm soát chảy máu hoặc chống nhiễm trùng

Có bốn loại bệnh bạch cầu phổ biến, được phân nhóm dựa trên mức độ phát triểnnhanh chóng của bệnh (cấp tính hoặc mãn tính) và dựa trên loại tế bào máu mà ung thưbắt đầu (nguyên bào lympho hoặc dòng tủy) Các dạng bệnh bạch cầu cấp tính phát triểnnhanh chóng và các dạng mãn tính phát triển chậm hơn.

2.2.1.4 Ung thư hạch

Ung thư hạch là ung thư bắt đầu trong tế bào lympho (lympho T hoặc lympho B).Đây là những tế bào bạch cầu chống lại bệnh tật, là một phần của hệ thống miễn dịch.Trong ung thư hạch, các tế bào lympho bất thường tích tụ trong các hạch bạch huyết vàmạch bạch huyết, cũng như trong các cơ quan khác của cơ thể

Có hai loại ung thư hạch chính:

+ U lympho Hodgkin - Những người mắc bệnh này có các tế bào lympho bất thườngđược gọi là tế bào Reed-Sternberg Các tế bào này thường hình thành từ các tế bàolympho B

+ Ung thư hạch không Hodgkin - Đây là một nhóm lớn các bệnh ung thư bắt đầu từ tếbào lympho Ung thư có thể phát triển nhanh hoặc chậm và có thể hình thành từ cả tế bàolympho B hoặc tế bào lympho T

2.2.1.5 Ung thư hệ thần kinh trung ương

Ung thư bắt đầu trong các mô não và tủy sống được gọi là "khối u não và tủy sống”,các u lympho thần kinh trung ương khác, u bạch huyết tiền đình, u thần kinh đệm, utuyến yên, u ngoại bì thần kinh nguyên thủy, u màng não và u tuyến tiền đình

2.2.1.6 Đau u tủy

Đa u tủy là ung thư bắt đầu từ tế bào plasma, một loại tế bào miễn dịch khác Các tếbào huyết tương bất thường, được gọi là tế bào u tủy, tích tụ trong tủy xương và hìnhthành các khối u trong xương trên khắp cơ thể Đa u tủy còn được gọi là u tủy tế bàoplasma và bệnh Kahler

2.2.1.7 U hắc tố:

Ung thư tế bào hắc tố là bệnh ung thư bắt đầu trong các tế bào trở thành tế bào biểubì tạo hắc tố, là các tế bào chuyên biệt tạo ra sắc tố melanin (sắc tố mang lại màu sắc choda) Hầu hết các u hắc tố hình thành trên da, nhưng u hắc tố cũng có thể hình thành trongcác mô sắc tố khác, chẳng hạn như mắt

2.2.1.8 Các loại khối u khác + Khối u tế bào mầm

Các khối u tế bào mầm là một loại khối u bắt đầu trong các tế bào tạo ra tinh trùnghoặc trứng Những khối u này có thể xuất hiện ở hầu hết mọi nơi trên cơ thể và có thểlành tính hoặc ác tính

+ Khối u thần kinh

Các khối u thần kinh nội tiết hình thành từ các tế bào giải phóng hormone vào máuđể phản ứng lại tín hiệu từ hệ thần kinh Những khối u này, có thể tạo ra lượng hormonecao hơn bình thường, có thể gây ra nhiều triệu chứng khác nhau Các khối u thần kinh nộitiết có thể lành tính hoặc ác tính

+ Khối u Carcinoid

Các khối u Carcinoid là một loại khối u thần kinh nội tiết Chúng là những khối uphát triển chậm, thường được tìm thấy trong hệ tiêu hóa (thường gặp nhất ở trực tràng vàruột non) Các khối u Carcinoid có thể di căn đến gan hoặc các vị trí khác trong cơ thể, vàchúng có thể tiết ra các chất như serotonin hoặc prostaglandin, gây ra hội chứngCarcinoid

2.2.2 Các bệnh ung thư do tác nhân môi trường gây ra

Các chất gây ung thư trong môi trường có thể gây ung thư thông qua việc gây ra mộtsố tình trạng bệnh lý như viêm và ức chế miễn dịch Các vi rút không gây ung thư cũngnhư vi rút gây ung thư, các vi sinh vật khác, phóng xạ và hóa chất xenochemicals có thể

gây ung thư thông qua cảm ứng viêm mãn tính, chính xác hơn là thông qua việc sản xuấtROS và các gốc tự do khác như nitric oxide và hypochlorite bởi thực bào và bạch cầutrung tính, thông qua một dòng thác kích hoạt nhiều cytokine oxy hóa và các yếu tố tăngtrưởng Gần đây, viêm dạ dày, viêm loét đại tràng, viêm tụy và viêm gan đã được côngnhận là các yếu tố có nguy cơ góp phần vào nguồn gốc của nhiều loại ung thư, có thể làkhoảng một phần ba số trường hợp ung thư (Hanahan D, 2000).

Các chất gây ung thư trong môi trường gây ra phản ứng viêm nhiễm là những chấttạo ra khả năng miễn dịch dịch thể mạnh mẽ hợp tác với tế bào miễn dịch và ngăn chặnhiệu quả phản ứng miễn dịch chống khối u, đồng thời tăng cường nhanh chóng quá trìnhhình thành mạch Các tác nhân môi trường gây ra chứng viêm có thể góp phần khởi phátkhối u, thúc đẩy khối u và tiến triển của khối u Ngoài ra, vi rút, bức xạ và hóa chấtxenochemicals có thể ức chế miễn dịch thông qua việc gây ra thiệt hại trực tiếp vào hệthống miễn dịch và cũng có thể gián tiếp gây ra những thiệt hại này bằng cách tạo raROS Trên cơ sở các thí nghiệm trên động vật và các quan sát về tỷ lệ mắc bệnh ung thư

ở bệnh nhân ức chế miễn dịch, ức chế miễn dịch đã lần đầu tiên được công nhận là mộtyếu tố góp phần vào quá trình sinh ung thư

Thuốc ức chế miễn dịch - đặc biệt là máy ép tăng miễn dịch tế bào lympho T - cóthể dẫn đến sự phát triển và thúc đẩy khối u hoặc tác dụng gây ung thư Các chất ức chếmiễn dịch trong môi trường có nguồn gốc có thể là sinh học, vật lý hoặc hóa học - chủyếu liên quan đến vi sinh vật, và đặc biệt vi rút gây ung thư Các hóa chất xenochemicalsức chế miễn dịch chẳng hạn như thuốc trừ sâu, do đó có thể là một yếu tố căn nguyên cóthể giải thích cho việc tỷ lệ mắc bệnh bạch cầu do vi rút gây ra ngày càng tăng gần đây

*Sự liên quan giữa việc thừa cân / béo phì, tiểu đường loại II và ung thư

Do tính chất ưa béo của chúng, nhiều chất gây ung thư trong môi trường hóa học cóthể tích lũy sinh học trong mỡ Nó đã được đề xuất rằng mô mỡ hoạt động như một ổchứa cho chất ưa mỡ, chất gây ung thư trong môi trường Vì vậy ô nhiễm hóa chất có thểgây ra cả thừa cân / béo phì và tích tụ của nhiều chất hóa học gây ung thư khác

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng thừa cân / béo phì là một yếu tố liên quan đến một sốloại ung thư bao gồm ung thư vú, đại trực tràng và ung thư nội mạc tử cung, và ung thưhạch Hơn nữa, nó đã được công nhận rằng tăng nguy cơ ung thư ở bệnh nhân bệnh tiểuđường loại II có thể do hóa chất ô nhiễm môi trường Do đó, người ta đặt ra rằng mối liênquan của thừa cân / béo phì, bệnh tiểu đường loại II và ung thư tạo thành một bệnh tổnghợp lâm sàng cụ thể bao gồm các bệnh môi trường (Irigaray P, 2006).

2.3 Cơ chế sinh ung thư do tác nhân môi trường 2.3.1 Cơ chế chung

2.3.1.1 Sinh ung thư tự phát

Về mặt lý thuyết, trong bất kỳ tế bào phân chia nào, đột biến tự phát được cho làphát sinh từ việc sao chép sai DNA khuôn mẫu bị hư hỏng hoặc từ sự không chính xáccủa quá trình sao chép DNA, khi không có tín hiệu sao chép DNA trước và sau sao chép.Tuy nhiên, những sự kiện ngẫu nhiên này - liên quan đến lỗi hao mòn xảy ra trong quátrình tổng hợp và sao chép DNA – là thường rất ít và dễ sửa chữa, do đó giải thích cho tỷlệ mắc bệnh ung thư cao; thông thường quan sát thấy ở người và động vật (Irigaray P,2007) Ngoài ra, như trước đây chỉ ra, các chất gây ung thư nội sinh có thể góp phần vàosự xuất hiện tự phát của một số bệnh ung thư khác Thật vậy, trên cơ sở phân tích các tàiliệu y học cũ và các dịch vụ chăn nuôi động vật, người ta cho rằng hầu hết ung thư khôngxảy ra một cách tự phát mà do các yếu tố mắc phải, trong đó có chất gây ung thư ngoạisinh có thể hoạt động chủ yếu

*Phân biệt giữa Genotoxic và Nongenotoxic Carcinogens

Ung thư thường được định nghĩa là một quá trình nhiều bước liên quan đến sự tíchlũy các đột biến trong các các gen dẫn đến một bản sao ban đầu của các tế bào được biếnđổi thành tiến triển và mở rộng không thể đảo ngược trong cơ thể sinh vật Đột biến DNAlà một bước giới hạn tỷ lệ quan trọng trong quá trình hình thành tế bào sinh ung thư Dựatrên phân tích trình tự của bộ gen ung thư ở người, dữ liệu gần đây xác định các thay đổi

di truyền trong tế bào ung thư đã củng cố đáng kể lý thuyết đột biến soma về chất sinh

ung thư Ở cấp độ phân tử, các đột biến của ba gen ứng cử viên chính của bệnh ung thư gen sinh ung thư, gen ức chế khối u và gen sửa chữa sai lệch DNA - đã được mô tả Tuynhiên, người ta đã cho rằng thể dị bội - xảy ra sự sắp xếp lại DNA hoặc nhiễm sắc thểtrong quá trình nguyên phân - đóng một vai trò quan trọng hơn trong quá trình sinh ungthư so với đột biến điểm và đó chỉ là đột biến 'điều khiển' - tức là đột biến tạo ra một tếbào tăng trưởng vô - là yếu tố quyết định sự tiến triển của ung thư Hơn nữa, người ta đãthừa nhận rằng tất cả các tổn thương DNA không nhất thiết phải gây ra đột biến và điềukiện tiên quyết để gây đột biến là các tế bào có tổn thương DNA cần phải tồn tại và phânchia

Những cân nhắc này dẫn đến việc cố gắng xác định đặc điểm của các chất gây ungthư, đặc biệt là các chất gây ung thư trong môi trường, thay đổi khả năng gây độc genhoặc không gây độc cho gen của chúng Chất gây ung thư độc tố gen là chất gây ung thưtrực tiếp gây ra tổn thương DNA ổn định, không thể sửa chữa và do đó dẫn đến đột biếnsau quá trình phân chia tế bào; trong khi chất gây ung thư không độc không tương tác vớiDNA, nhưng có thể ảnh hưởng đến sự biểu hiện gen, chức năng tế bào và sửa đổi kiểuhình bình thường thông qua các thay đổi biểu sinh Các chất gây ung thư không độc hạithường được đặc trưng bởi các tác động đến màng phổi Chúng có thể thúc đẩy sự phânchia tế bào và sự tồn tại của tế bào hoặc góp phần vào sự biến đổi tế bào hoặc sự tiếntriển của khối u Hơn nữa, một số chất gây ung thư không độc trên thực tế có thể gây độtbiến gián tiếp, bằng cách gây ra các đột biến thứ cấp Các tế bào thực sự rất dễ bị rối loạnchức năng gen trong quá trình nguyên phân và điều này đặc biệt xảy ra trong quá trìnhphát triển của bào thai, nơi có thể xảy ra sự thay đổi sau khi tiếp xúc với hóa chấtxenochemicals (Irigaray P, 2009)

Tuy nhiên, các chất gây ung thư độc tính trên gen cũng có thể liên quan đến việcthúc đẩy tác dụng, do đó việc tiếp xúc nhiều lần với các tác nhân đó có thể là một cáchhiệu quả để gây ra ung thư trên các mô hình động vật thực nghiệm Do đó, người ta kếtluận rằng sự phân biệt giữa chất gây ung thư độc tố gen và không độc hại là vấn đề khôngđủ để đưa ra định nghĩa chính xác về cơ chế hoạt động của chất gây ung thư

Tuy nhiên, sinh ung thư là một quá trình đa yếu tố, đa nguyên nhân và đa giai đoạncực kỳ phức tạp Trên cơ sở dữ liệu thực nghiệm, quá trình này đã được mô hình hóathành ba giai đoạn tuần tự và kế tiếp nhau là khởi đầu, thúc đẩy và tiến triển, trong đó quátrình thúc đẩy xác định thời kỳ tiềm ẩn của sự hình thành khối u tiền ác tính Theo đó, cácchất gây ung thư cũng được biến đổi thành chất khởi phát khối u, chất thúc đẩy và chấtkích thích Chất khởi phát khối u được định nghĩa là chất gây ung thư có khả năng tạo rađột biến điều khiển không thể đảo ngược đầu tiên trong một tế bào gốc hoặc tế bào tiềnthân, thông qua đột biến trực tiếp hoặc trực tiếp, do đó, một bản sao ban đầu của các tếbào khởi đầu có thể xuất hiện; các chất kích thích khối u, là tác nhân không gây độc cókhả năng gây ra sự mở rộng vô tính của các tế bào bắt đầu, nghĩa là, để tạo ra sự tăng sinhcó hồi phục của các tế bào đột biến và ngăn chặn các tế bào này mất apoptotic, do đó, khảnăng xảy ra các thay đổi di truyền và biểu sinh bổ sung được bảo toàn; và các chất tiếntriển của khối u là các gen gây ung thư góp phần không thể đảo ngược vào việc thu nhậncác dấu hiệu kiểu hình hoàn chỉnh cần thiết của các tế bào đã biến đổi, nghĩa là, khả năngcủa các tế bào này để xâm nhập các mô bình thường, tự tổ chức thành một khối u liênquan đến vật chủ- tế bào mô đệm liên quan, và cuối cùng là tiến triển và di căn trong cơthể.

Do đó, về mặt lý thuyết có thể phân biệt rõ ràng các thể đột biến bao gồm các tácnhân khởi tạo và tiến trình; trong khi trong số số các chất gây ung thư, chất xúc tiến cóthể khó phân biệt với chất gây ung thư Hơn nữa, do tác dụng hướng tâm tế bào củachúng và nhiều cơ chế xáo trộn cân bằng nội môi của mô, các chất kích thích khối u cũngcó thể gây độc gen và do đó khó phân biệt với các thể đột biến Một ví dụ điển hình củachất xúc tiến hóa học ngoại sinh là este phorbol, phorbol 12-myristate 13-axetat (TPA),có được đặc trưng bởi nhiều kiểu hình sinh học đặc tính Ngoài ra, các chất kích thíchmôi trường như chất gây rối loạn endo crine hoặc chất ức chế miễn dịch có thể liên quanvới các hiệu ứng đa hướng Nhiều hormone nội sinh hoặc các yếu tố tăng trưởng có cũngđược chứng minh là chất kích thích khối u, vì vậy rõ ràng là chất kích thích khối u trênthực tế có thể từ nguồn gốc ngoại sinh hoặc ngoại sinh

Vì đột biến không thể xảy ra trong các tế bào không phân chia, nội sinh và ngoạisinh chất thúc đẩy khối u là hoàn toàn cần thiết miễn là quá trình nhân đôi của các tế bàotiền ác tính không trở nên độc lập với promoter Do đó, trong quá trình khởi đầu vàpromoter hợp tác mật thiết, để số lượng đột biến trình điều khiển quan trọng có thể đạtđược; dẫn dòng nhân bản tiền ác tính của các tế bào được biến đổi đến trở nên độc lập vớipromoter, do đó hoàn toàn là ác tính.

Cuối cùng, mặc dù một số chất gây ung thư ngoại sinh có khả năng tạo ra và tạo ratất cả ba giai đoạn của quá trình sinh ung thư - chúng được gọi là chất gây ung thư hoànchỉnh - nhiều chất khác là chất gây ung thư 'một phần' vì chúng cần phải hoạt động cùngnhau để tạo ra quá trình Một ví dụ là khói thuốc lá và dầu hắc chứa hỗn hợp các tác nhângây ung thư gây đột biến và chuyển hóa khối u khác nhau tương đương với một chất gâyung thư, vì vậy hút thuốc lá là một nguy cơ liên quan đến lối sống hoàn toàn góp phần rabệnh ung thư

2.3.2 Cách ung thư hình thành và phát triển

Hình 2.3 Quá trình phát triển của ung thư3

1 Thay đổi tế bào và ung thư: Cơ thể chúng ta được tạo thành từ các đơn vị nhỏ gọilà tế bào và hơn 100.000.000.000.000.000 tế bào kết hợp lại để tạo nên cơ thể của chúng

3 Nguồn: https://fykofa.com/ung-thu-su-phat-trien-benh-ung-thu