ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRẦN THỊ KIM TUYỀN TỔ CHỨC DẠY HỌC HỢP TÁC NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “MẮT VÀ CÁC DỤNG CỤ QUANG HỌC”
Trang 1ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
TRẦN THỊ KIM TUYỀN
TỔ CHỨC DẠY HỌC HỢP TÁC NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI
TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “MẮT VÀ CÁC DỤNG CỤ QUANG HỌC”
VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí
Mã số: 60140111
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS TS LÊ CÔNG TRIÊM
Thừa Thiên Huế, năm 2017
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép
sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác
Họ tên tác giả
TRẦN THỊ KIM TUYỀN
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình học tập và nghiên cứu hoàn thành luận văn, tôi luôn nhận được sự giúp đỡ tận tình quý báu của Quý thầy cô giáo, bạn bè và gia đình Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn sâu sắc đến:
- Ban Giám Hiệu Truờng Ðại học Sư phạm Huế, Phòng Đào tạo Sau đại học, Khoa Vật lí, Quý thầy, cô đã tận tình giảng dạy trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn tốt nghiệp
- Ban Giám Hiệu Truờng Ðại học An Giang, Phòng Đào tạo, đã tạo điều kiện tốt trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn tốt nghiệp
- Ban Giám hiệu, Quý thầy cô giáo tổ Vật lí Trường THPT Ung Văn Khiêm
và Trường THPT Võ Thành Trinh tỉnh An Giang đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm
- PGS TS Lê Công Triêm_ người hướng dẫn khoa học, đã tận tình giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn
- TS Trần Văn Thạnh_ người đã hướng dẫn và giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn
- Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bạn bè thân hữu đã dành tình cảm, động viên và giúp đỡ tôi học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận văn này
Trong quá trình làm luận văn còn nhiều hạn chế về thời gian cũng như năng lực cá nhân Do đó, luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp từ hội đồng bảo vệ luận văn, cũng như từ các đồng nghiệp để luận văn được hoàn chỉnh hơn
Huế, tháng 08 năm 2017
Trần Thị Kim Tuyền
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 4MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa i
Lời cam đoan ii
Lời cảm ơn iii
MỤC LỤC 1
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4
DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH 5
MỞ ĐẦU 6
1 Lý do chọn đề tài 6
2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 8
3 Mục tiêu đề tài 10
4 Giả thuyết khoa học 10
5 Nhiệm vụ nghiên cứu 10
6 Đối tượng nghiên cứu 10
7 Phạm vi nghiên cứu 10
8 Phương pháp nghiên cứu đề tài 10
9 Đóng góp của đề tài 11
10 Cấu trúc của luận văn 12
NỘI DUNG 13
Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC HỢP TÁC NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ PHỔ THÔNG 13
1.1 Cơ sở lí luận về hoạt động nhận thức của học sinh 13
1.1.1 Khái niệm về nhận thức 13
1.1.2 Phát triển năng lực nhận thức của học sinh trong dạy học vật lí 14
1.2 Cơ sở lí luận của việc tổ chức dạy học hợp tác nhóm 16
1.2.1 Khái niệm hợp tác 16
1.2.2 Khái niệm dạy học hợp tác nhóm 16
1.2.3 Đặc điểm dạy học hợp tác nhóm 17
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 51.2.4 Ưu điểm của dạy học hợp tác nhóm 17
1.2.5 Các kiểu hợp tác nhóm 18
1.2.6 Các cách thành lập nhóm hợp tác 22
1.2.7 Cấu trúc của một tiết học nhóm 24
1.2.8 Thực trạng của DH HTN với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại trong DH vật lí 25
1.2.9 Vai trò của dạy học HTN trong DH vật lí 27
1.3 Phương tiện dạy học hiện đại 27
1.3.1 Khái niệm về phương tiện dạy học hiện đại 27
1.3.2 Đặc điểm của phương tiện dạy học hiện đại 28
1.3.3 Vai trò của phương tiện dạy học hiện đại 29
1.3.4 Sự cần thiết của sự hỗ trợ của PTDH hiện đại trong DH HTN 32
1.4 Quy trình tổ chức dạy học HTN với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại 34
1.4.1 Sơ đồ quy trình tổ chức dạy học HTN với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại 34
1.4.2 Mô tả quy trình tổ chức dạy học HTN với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại 35
1.5 Kết luận chương 1 37
Chương 2 XÂY DỰNG VÀ VẬN DỤNG QUY TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC HỢP TÁC NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC HIỆN ĐẠI TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “MẮT VÀ CÁC DỤNG CỤ QUANG HỌC” 39
2.1 Đặc điểm của chương “Mắt và các dụng cụ quang học” 39
2.1.1 Đặc điểm và nhiệm vụ của chương “Mắt và các dụng cụ quang học” 39
2.1.2 Cấu trúc và chuẩn kiến thức kĩ năng của chương “Mắt và các dụng cụ quang học” 40
2.1.3 Lựa chọn kiến thức có thể sử dụng dạy học hợp tác nhóm 42
2.2 Các bước thiết kế bài dạy học Vật lí sử dụng dạy học hợp tác nhóm với sự hỗ trợ của phương tiện dạy học hiện đại 44
2.2.1 Xác định mục tiêu bài học 44
2.2.2 Xác định hình thức tổ chức HTN, kiểu nhóm hợp tác và PT hỗ trợ 45
2.2.3 Chuẩn bị hệ thống tư liệu hỗ trợ 45
2.2.4 Phân loại và lựa chọn kiến thức phù hợp với PPDH hợp tác nhóm 46
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 62.2.5 Thiết kế các hoạt động của GV và hoạt động tương ứng của HS 47
2.2.6 Xác định các hình thức củng cố và vận dụng kiến thức 47
2.3 Thiết kế một số bài dạy học chương “Mắt và các dụng cụ quang học” có sử dụng phương pháp dạy học HTN với sự hỗ trợ của PTDH hiện đại 48
2.3.1 Giáo án số 1 48
2.3.2 Giáo án số 2 63
2.4 Kết luận chương 2 77
Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 78
3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 78
3.1.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 78
3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 78
3.2 Đối tượng và nội dung của thực nghiệm sư phạm 78
3.2.1 Đối tượng của thực nghiệm sư phạm 78
3.2.2 Nội dung của thực nghiệm sư phạm 78
3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 79
3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm sư phạm 79
3.3.2 Tiến trình thực nghiệm sư phạm 80
3.3.3 Quan sát giờ học 80
3.3.4 Thăm dò ý kiến GV và HS 81
3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 81
3.4.1 Đánh giá định tính 81
3.4.2 Đánh giá định lượng 82
3.4.3 Kiểm định giả thuyết thống kê 87
3.5 Kết luận chương 3 87
KẾT LUẬN 89
TÀI LIỆU THAM KHẢO 92 PHỤ LỤC
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 7DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
STT Viết tắt Viết đầy đủ
3 ĐTDĐ Điện thoại di động
8 PPDH Phương pháp dạy học
10 PTDH Phương tiện dạy học
11 QTDH Quá trình dạy học
12 SGK Sách giáo khoa
13 THPT Trung học phổ thông
16 TNSP Thực nghiệm sư phạm
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH
Trang BẢNG
Bảng 3.1 Phân bố điểm số (Xi) của của hai nhóm TNg và ĐC 82
Bảng 3.2 Bảng phân phối tần suất các điểm số (Xi) của bài kiểm tra sau TNg 83
Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất luỹ tích 84
Bảng 3.4 Bảng phân phối theo loại học lực của HS 84
Bảng 3.5 Bảng phân phối tỉ lệ theo loại học lực của HS 84
Bảng 3.6 Các tham số thống kê của bài kiểm tra sau TNg 85
HÌNH Hình 1.1 Mô hình hợp tác nhóm kiểu mảnh ghép 19
Hình 1.2 Mô hình hợp tác nhóm kiểu khăn trải bàn 20
Hình 1.3 Mô hình hợp tác nhóm kiểu sơ đồ tư duy 21
Hình 3.1 Biểu đồ phân bố điểm của hai nhóm TNg và ĐC 83
Hình 3.2 Đồ thị phân phối tần suất 83
Hình 3.3 Đồ thị phân phối tần suất 84 Hình 3.4 Biểu đồ phân loại học lực HS của hai nhóm TNg và ĐC 85 Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 9MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Chúng ta đang sống trong thời kì nền kinh tế thế giới đang chuyển dần sang nền kinh tế tri thức Vai trò của giáo dục trong xã hội ngày càng được nâng lên và được coi là quốc sách của nhiều quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam Thế kỉ XXI là kỉ nguyên của tri thức, của sự hợp tác, liên kết Sự phát triển của mỗi quốc gia gắn liền với sự phát triển của toàn nhân loại Một đất nước không thể phát triển nếu có một nền giáo dục lạc hậu, không thể hội nhập với bạn b quốc tế nếu không biết hợp tác
Trong những năm qua, Đảng và nhà nước ta đ thực hiện nhiều chủ trương, chính sách để đổi mới, làm hiện đại hóa nền giáo dục theo hướng tiếp cận các nền giáo dục tiên tiến thế giới nhưng ph hợp với thực ti n, văn hóa Việt Nam Nghị quyết hội nghị lần thứ IV (khóa VII, 1993), hội nghị lần III (khóa VIII, 1997) của Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam đ chỉ r : “Mục tiêu giáo dục - đào tạo phải hướng vào đào tạo những con người lao động tự chủ, sáng tạo, có năng lực giải quyết những vấn đề thường gặp ” và mục tiêu của chương trình mới là “góp phần hình thành và phát triển các phẩm chất, phong cách lao động khoa học, biết lao động hợp tác, có ý chí và thói quen tự học thường xuyên”, và nhấn mạnh “Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học ”[1] Các quan điểm đó được thể chế hóa trong điều 28 mục 2 của luật giáo dục (1998) quy định: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh (HS), ph hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dư ng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, r n luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực ti n, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS”[15] Mục tiêu nêu trên cũng được khẳng định trong Chiến lược giáo dục 2011 - 2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kèm theo quyết định
số 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của thủ tướng chính phủ: “Đổi mới căn bản toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa, hội nhập quốc tế, thích ứng với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Chất
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 10lượng giáo dục được nâng cao một cách toàn diện, gồm: giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, năng lực sáng tạo, năng lực thực hành, năng lực ngoại ngữ và tin học…”[3]
Như vậy, đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ở trường phổ thông là tổ chức cho HS được học tập trong hoạt động và b ng hoạt động một cách tích cực
Dạy học hợp tác nhóm là một trong những xu hướng phát triển mới có nhiều
ưu điểm và hiệu quả cao của giáo dục thế kỷ XXI Dạy học hợp tác nhóm góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện, nó không chỉ giúp cho người học nắm vững kiến thức mà còn phát triển năng lực giao tiếp và khả năng hợp tác - một trong những phẩm chất cần thiết quan trọng của con người mới trong giai đoạn hiện nay [4]
Những nghiên cứu so sánh kết quả học tập của học sinh cho thấy r ng, những trường học đạt kết quả dạy học đặc biệt tốt là những trường có áp dụng tốt phương pháp dạy học hợp tác theo hình thức dạy học nhóm [11] Trong học HTN, HS nhận
ra được sức mạnh đoàn kết trong giải quyết các vấn đề Học HTN đích thực luôn khuyến khích sự tương tác giữa HS với HS và thiết lập mối quan hệ sâu sắc giữa các thành viên của nhóm
Học hợp tác với việc tổ chức học theo nhóm luôn tạo được không khí sôi nổi, các HS nhút nhát, yếu kém thường ít phát biểu trong lớp s có môi trường động viên
để tham gia xây dựng bài HS học được cách lắng nghe ý tưởng của người khác, thảo luận và phản bác, đưa ra ý kiến và chấp nhận những phê bình có tính xây dựng
từ bạn b và cảm thấy thoải mái khi phạm phải sai sót HS có cơ hội thực hành các
kỹ năng trí tuệ bậc cao như kỹ năng sáng tạo, phân tích, tổng hợp và đánh giá Các
em cũng thực hành các kỹ năng thông thường như khả năng c ng làm việc và giao tiếp với nhau
Không chỉ giúp học sinh thể hiện hết năng lực của mình, học tập hợp tác còn giúp cho lớp học thành công hơn nhờ việc khuyến khích học sinh giúp đ lẫn nhau Trong phương pháp dạy học này, học sinh được khuyến khích không chỉ đưa ra kết quả mà còn giải thích những ý tưởng hay kĩ năng để đạt được kết quả đó cho bạn b
c ng hiểu Những học sinh chậm có thể hiểu lời giảng r hơn khi có bạn b “phiên dịch” hộ “ngôn ngữ của giáo viên” thành “ngôn ngữ của tr em” Ngay cả các học sinh gi i cũng được lợi từ hoạt động này, vì mỗi lần giảng giải cho bạn hiểu cũng là
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 11một lần các em hiểu bài kĩ hơn Cuối c ng, vì trong học tập hợp tác nhóm tất cả học sinh s c ng nhau làm việc, nên những học sinh yếu s không có cơ hội để giấu khuyết điểm của mình, mà buộc phải tiến bộ b ng mọi cách
Áp dụng phương pháp DH HTN ở phổ thông còn đáp ứng những lý do khách quan ở nước ta hiện nay như: góp phần giải quyết sự bất cập trong việc thực hiện nhiệm vụ của nhà trường trong hoàn cảnh mới, để đáp ứng yêu cầu đào tạo của xã hội, để phù hợp với mục tiêu, định hướng đổi mới phương pháp dạy học (PPDH)
mà Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chính vì vậy, việc vận dụng DH HTN trong dạy học là hết sức cần thiết
Trong quá trình đổi mới PPDH, việc ứng dụng PTDH hiện đại vào quá trình dạy học có vai trò rất quan trọng, là điều kiện cơ bản để thực hiện đổi mới các PPDH Hơn nữa, vật lí học là một khoa học thực nghiệm Vì vậy, trong quá trình dạy học, GV cần tích cực dùng thí nghiệm và các phương tiện dạy học hiện đại khác nhau nh m tái tạo quá trình tìm kiếm tri thức vật lí, kiểm chứng tính đúng đắn của các định luật, giải thích các hiện tượng vật lí nhờ đó trực quan hóa, kích thích hứng thú học tập, làm tăng niềm tin vào khoa học cho học sinh Tuy nhiên, trong thực tế nhiều giáo viên bộ môn trong quá trình dạy học sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại một cách độc lập, vẫn chưa biết kết hợp với phương pháp dạy học nên hiệu quả đạt được không cao
Nhận thấy việc sử dụng phương pháp DH HTN kết hợp các PTDH hiện đại trong quá trình dạy học có tác dụng tích cực hóa hoạt động nhận thức cho HS, đồng thời nâng cao chất lượng dạy học Vật lí trong trường THPT, góp phần đạt mục tiêu
đổi mới Giáo dục Do đó, Tổ chức dạy học hợp tác nhóm với sự hỗ trợ của phương tiện dạy học hiện đại trong dạy học chương “Mắt và các dụng cụ quang học” Vật lí 11 Trung học phổ thông được chọn làm đề tài nghiên cứu của
luận văn này
2 Lịch sử nghiên cứu đề tài
Đ có rất nhiều công trình nghiên cứu vào những năm 1980 trở lại đây, Chúng ta có thể kể đến các công trình nghiên cứu tiêu biểu như Brown và Palincsar năm 1989, Rosenshine, Meister năm 1994, Slavin năm 1990 và Renkl năm 1995
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 12Các nghiên cứu này hướng vào xây dựng mô hình và chiến lược dạy học hợp tác theo nhóm một cách có hiệu quả
Bên cạnh đó, còn có một số tác phẩm đ đề cập đến việc dạy học theo hướng
đề cao vai trò chủ thể của học sinh, dạy học trong sự hợp tác nh m tăng cường tính tích cực, tự lực của người học, như “phương pháp dạy và học hiệu quả” của Rogers
“Tiến tới một phương pháp sư phạm tương tác” của Jean - Marc Denommé & Madeleyne Roy
Những năm gần đây, David W.Johnson và Roger T Johnson thuộc trường Đại học Minnesota, Robert Slavin thuộc viện Johns Hopkins cùng với nhiều nhà nghiên cứu khác đ phát triển giáo dục hợp tác thành một trong những phương pháp dạy học hiện đại nhất hiện nay [6]
Dạy học hợp tác nhóm cũng được một số tác giả trong nước chọn làm đề tài luận văn như:
Luận văn thạc sĩ “Nâng cao hiệu quả dạy học vật lí ở trường THPT thông qua các biện pháp tổ chức hoạt động hợp tác nhóm” của Hồ Thị Bạch Phương, Huế
- 2007 đ trình bày cơ sở lí luận về dạy học hợp tác nhóm và nêu lên được một số biện pháp nh m nâng cao hiệu quả dạy học qua việc tổ chức hoạt động hợp tác nhóm cho HS
Luận văn thạc sĩ “Thiết kế bài dạy học theo lí thuyết nhóm với sự hỗ trợ của MVT trong dạy học phần động lực học Vật lí 10 THPT” của Tống Huy Hoàng, Huế
- 2009 Luận văn đ đề xuất quy trình thiết kế bài dạy học theo lí thuyết nhóm với
sự hỗ trợ của MVT
Luận văn thạc sĩ Lê Khắc Thuận (2009), “Tổ chức hoạt động học tập theo nhóm trong quá trình dạy học “phần điện và điện từ” Vật lí 11 nâng cao” Luận văn
đ xây dựng các biện pháp tổ chức dạy học theo nhóm tại lớp
Như vậy, các nhà nghiên cứu đ xây dựng cơ sở lí luận, quy trình tổ chức dạy học của PPDH hợp tác nhóm và xem nó là PPDH rèn luyện kĩ năng làm việc hợp tác, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Bên cạnh đó, nhiều tác giả trong nước đ tổng hợp, áp dụng vào dạy học và đạt được nhiều kết quả khả quan Tiếp nối những đề tài đi trước, luận văn tiếp tục nghiên cứu vấn đề
Demo Version - Select.Pdf SDK