phương pháp so sánh vào việc dạy học chương trình Địa Lý lớp 8 – THCS

PHẦN I: MỞ ĐẦU I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI. Trước những yêu cầu của xã hội, thời đại và sự phát triển của khoa học – kỹ thuật, mục tiêu dạy học của môn Địa lý ngày nay không đơn thuần chỉ là cung cấp kiến thức và rèn luyện kĩ năng địa lý cho học sinh, mà qua đó phải góp phần cùng với các môn học khác đào tạo ra những con người có năng lực hành động; có tính sáng tạo, năng động, tính tự lực và trách nhiệm; năng lực cộng tác làm việc, năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng để giải quyết những tình huống, vấn đề của cuộc sống và xã hội. Để đạt được mục tiêu nói trên, nội dung dạy học địa lý ở trường phổ thông đã có sự thay đổi, một số nội dung mới được đưa vào chương trình, vì vậy chương trình hiện hành toàn diện và cập nhật hơn so với chương trình cũ. Sự thay đổi của mục tiêu và nội dung dạy học đòi hỏi phương pháp dạy học cũng phải thay đổi cho phù hợp. Thực tế cho thấy, nhiều giáo viên đã rất linh hoạt trong việc sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại kết hợp với các phương pháp truyền thống cho phù hợp với từng bài. Bên cạnh đó, cũng có rất nhiều giáo viên chỉ máy móc áp dụng các phương pháp truyền thống như: phương pháp giảng giải, phương pháp thuyết trình, phương pháp bản đồ. Vì vậy, trong quá trình giảng dạy địa lí vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế: học sinh nắm kiến thức không vững, dễ quên, “học vẹt”, thể hiện qua khâu kiểm tra, học sinh chỉ sao chụp SGK ghi chép và trả lời, nhiều khi kiến thức sai dẫn đến không phát triển được tư duy. Sở dĩ còn tồn tại trên là do trong quá trình giảng dạy, giáo viên chỉ chú ý trình bày về kiến thức mà chưa kết hợp với việc giúp học sinh tìm ra phương pháp học tập để nắm chắc kiến thức. Vì vậy trong quá trình giảng dạy địa lý, nhất thiết giáo viên cần kết hợp nhiều phương pháp. Đặc biệt là sử dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm cải tiến cách thức truyền thụ kiến thức, phát triển tư duy. Từ đó, học sinh nắm được bản chất của sự vật hiện tượng địa lý nhằm nâng cao chất lượng dạy và học địa lý ở trường phổ thông. Trong phạm vi hạn hẹp của sáng kiến này, tôi mong muốn bằng chút kinh nghiệm ít ỏi của bản thân trong việc sử dụng phương pháp so sánh vào việc dạy học chương trình Địa Lý lớp 8 – THCS nhằm nâng cao chất lượng bài dạy và đặc biệt giúp học sinh nắm chắc, hiểu sâu được kiến thức Địa lý 8. II. MỤC ĐÍCH NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

PHẦN I: MỞ ĐẦU

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

Trước những yêu cầu của xã hội, thời đại và sự phát triển của khoa học– kỹ thuật, mục tiêu dạy học của môn Địa lý ngày nay không đơn thuần chỉ làcung cấp kiến thức và rèn luyện kĩ năng địa lý cho học sinh, mà qua đó phảigóp phần cùng với các môn học khác đào tạo ra những con người có năng lựchành động; có tính sáng tạo, năng động, tính tự lực và trách nhiệm; năng lựccộng tác làm việc, năng lực vận dụng kiến thức, kỹ năng để giải quyết nhữngtình huống, vấn đề của cuộc sống và xã hội

Để đạt được mục tiêu nói trên, nội dung dạy học địa lý ở trường phổthông đã có sự thay đổi, một số nội dung mới được đưa vào chương trình, vìvậy chương trình hiện hành toàn diện và cập nhật hơn so với chương trình cũ

Sự thay đổi của mục tiêu và nội dung dạy học đòi hỏi phương pháp dạyhọc cũng phải thay đổi cho phù hợp Thực tế cho thấy, nhiều giáo viên đã rấtlinh hoạt trong việc sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại kết hợp vớicác phương pháp truyền thống cho phù hợp với từng bài Bên cạnh đó, cũng

có rất nhiều giáo viên chỉ máy móc áp dụng các phương pháp truyền thốngnhư: phương pháp giảng giải, phương pháp thuyết trình, phương pháp bản đồ

Vì vậy, trong quá trình giảng dạy địa lí vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế: họcsinh nắm kiến thức không vững, dễ quên, “học vẹt”, thể hiện qua khâu kiểmtra, học sinh chỉ sao chụp SGK ghi chép và trả lời, nhiều khi kiến thức saidẫn đến không phát triển được tư duy

Sở dĩ còn tồn tại trên là do trong quá trình giảng dạy, giáo viên chỉ chú ýtrình bày về kiến thức mà chưa kết hợp với việc giúp học sinh tìm ra phươngpháp học tập để nắm chắc kiến thức Vì vậy trong quá trình giảng dạy địa lý,nhất thiết giáo viên cần kết hợp nhiều phương pháp Đặc biệt là sử dụng các

phát triển tư duy Từ đó, học sinh nắm được bản chất của sự vật hiện tượng địa

lý nhằm nâng cao chất lượng dạy và học địa lý ở trường phổ thông

Trong phạm vi hạn hẹp của sáng kiến này, tôi mong muốn bằng chút

kinh nghiệm ít ỏi của bản thân trong việc sử dụng phương pháp so sánh vào việc dạy học chương trình Địa Lý lớp 8 – THCS nhằm nâng cao chất lượng

bài dạy và đặc biệt giúp học sinh nắm chắc, hiểu sâu được kiến thức Địa lý 8

II MỤC ĐÍCH - NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

1 Mục đích

Sử dụng phương pháp so sánh vào chương trình Địa lý lớp lớp 8 –THCS nhằm nâng cao chất lượng dạy và học ở trường phổ thông

2 Nhiệm vụ của đề tài

- Xác định được các vấn đề cần so sánh trong từng mục kiến thức, từngbài và từng chương cụ thể

- Việc vận dụng phương pháp so sánh như thế nào để giảng dạy vấn đề đó

III ĐỐI TƯỢNG VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng: Học sinh lớp 8

2 Địa điểm: THCS Nghĩa Tân – Cầu Giấy – Hà Nội

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Các phương pháp nghiên cứu lý thuyết:

- Phương pháp phân tích hệ thống: Là đem đối tượng nghiên cứu vàxem xét chúng trong một hệ thống hoàn chỉnh gồm những yếu tố có liên quanđến nhau theo một cấu trúc chặt chẽ

- Phương pháp phân loại: Là tập hợp tất cả các đối tượng và hiện tượngcần nghiên cứu lại rồi so sánh, phân chia chúng ra từng loại theo dấu hiệu đặctrưng

- Phương pháp so sánh: So sánh các đối tượng, hiện tượng cùng loại hoặckhác loại để rút ra những nét riêng biệt, độc đáo, những điểm tương đồng.

2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

- Phương pháp quan sát: Quan sát quá trình dạy học của giáo viên vàhọc sinh trên lớp

- Phương pháp điều tra: Điều tra giáo viên và học sinh đọc tài liệu cóliên quan

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Được rút ra từ khả năng dạy vàhọc của hoc sinh và giáo viên Tham khảo ý kiến và dự giờ mẫu

- Phương pháp thực nghiệm: Giáo viên tiến hành thực nghiệm ở trườngTHCS để kiểm tra tính khả thi của sáng kiến

PHẦN II NỘI DUNG

I CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI.

1 Cơ sở lý luận.

1.1 Đối với việc giảng dạy của giáo viên

Trong quá trình giảng dạy bộ môn Địa Lý, giáo viên phải biết sử dụngphương pháp so sánh nhằm lột tả được bản chất của sự vật hiện tượng Đồngthời người giáo viên phải biết sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau

để tìm ra mối quan hệ địa lý

Ví dụ: Khi dạy bài 29 “Đặc điểm các khu vực Địa hình” Để đạt được

hiệu quả tốt nhất của bài giảng này, giáo viên phải kết hợp nhiều phươngpháp như sau:

- Phương pháp thuyết trình để học sinh nắm được đặc điểm chung củađịa hình Việt Nam, đồng thời kết hợp với phương pháp bản đồ Sau đó, dùngphương pháp so sánh yêu cầu học sinh so sánh sự khác nhau giữa các khuvực địa hình: vùng núi Đông Bắc – Tây Bắc, vùng núi Trường Sơn Bắc –Trường Sơn Nam và giải thích sự khác nhau đó Cuối cùng để học sinh hiểuđược xuyên suốt bài học, giáo viên phải sử dụng cả phương pháp mối quan

Vậy nên vấn đề luôn đặt ra cho bao nhiêu thế hệ các nhà giáo là phải dạyhọc như thế nào để mang lại hiệu quả cao Người giáo viên phải biết tìm tòi, khámphá ra các phương pháp dạy học mới, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học

1.2 Đối với việc học tập của học sinh.

So sánh giúp học sinh thấy được sự khác nhau rõ rệt trong tự nhiên vàtrong hoạt động kinh tế của con người ở trong các lãnh thổ khác nhau

Qua quá trình quan sát sẽ hình thành thế giới quan khoa học cho họcsinh và giúp học sinh nắm bắt được bản chất của sự vật hiện tượng

So sánh góp phầm phát triển tư duy của học sinh, vì để so sánh họcsinh cần hình thành một loạt các thao tác tư duy: phân tích, so sánh, tổng hợp,khái quát hoá để rút ra các dấu hiệu cơ bản trong các đối tượng và hiện tượng

tự nhiên

So sánh là một thao tác tư duy, đồng thời là một phương pháp học tậpđịa lý quan trọng Do đó không chỉ giáo viên dạy so sánh mà học sinh cũngphải học phương pháp so sánh

Các khái niệm, sự vật hiện tượng chỉ sống trong trí nhớ của học sinhnếu chúng được trình bày không phải một cách cô lập, đơn lẻ mà phải có sựliên kết logic với những vấn đề đã được học trước đó Mặt khác học sinh sẽkhông nắm bắt được bản chất của sự vật hiện tượng nếu không có sự so sánhgiữa sự vật này với sự vật khác

Việc sử dụng phương pháp so sánh trong dạy và học địa lý còn giúpcho học sinh ghi nhớ sự kiện một cách tự nhiên, không gượng ép, máy móc.Trái lại còn phát triển tư duy của học sinh, giúp học sinh học bài dễ nhớ, dễthuộc, có sự liên hệ bổ sung kiến thức từ bài trước với bài sau

Tóm lại trong quá trình dạy học Địa Lý việc sử dụng phương pháp so sánh

là cần thiết, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Địa Lý ở trường THCS

1.3 Cơ sở tâm lý và trình độ nhận thức của học sinh THCS.

Ở lứa tuổi 14 - 15 học sinh bước đầu có khả năng nhận thức vấn đềmột cách độc lập, có quan điểm riêng Tuy nhiên, tư duy của các em chưathật sắc bén, thiếu tính chất tổng hợp, song có những em thông minh, pháttriển tư duy trừu tượng, các em có thể giải thích được hiện tượng tự nhiên, xãhội dựa trên cơ sở kiến thức đã được học

Trong chương trình lớp 6,7 các em đã được làm quen với các kháiniệm, các hiện tượng địa lý chung về khoa học Trái Đất, các vấn đề kinh tế –

xã hội của 1 số quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới Đó là những vấn đềchung của Địa lý tự nhiên và kinh tế xã hội đại cương

Chương trình Địa lý lớp 8 lại có đặc thù riêng, nó đi sâu vào nghiêncứu đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của Châu á, đặc điểm tự nhiên của ViệtNam nói chung và từng khu vực nói riêng Với đặc thù về nội dung như vậy,yêu cầu học sinh phải có sự so sánh, liên hệ các sự vật, hiện tượng của khuvực này với khu vực khác, của vùng này với vùng khác Nói cách khác,chương trình Địa Lý 8 yêu cầu các con bước đầu phát huy tính độc lập, sángtạo và phát triển tư duy tổng hợp

Khi sử dụng phương pháp so sánh vào dạy học Địa Lý 8 hầu hết cácgiáo viên đều cho rằng cần thiết và đạt hiệu quả cao Với đặc thù môn Địa Lýlớp 8 là địa lý Châu Á và địa lý tự nhiên Việt Nam, thì điều quan trọng làphải cho học sinh so sánh từ các sự vật hiện tượng này đến các sự vật hiệntượng khác trong từng bài cụ thể là hết sức cần thiết Việc dạy cho học sinh

so sánh còn đưa lại những thay đổi lớn trong nhận thức và kiến thức cũngnhư phát triển tư duy tổng hợp cho học sinh Trong khi giảng bài, nếu giáoviên chỉ sử dụng phương pháp so sánh không thì chưa đủ, mà cần có sự phốihợp với các phương pháp khác Điều đó chứng tỏ rằng trong giảng dạy Địa lýcần phối hợp cả phương pháp truyền thống lẫn phương pháp hiện đại

Ngoài ra, sử dụng phương pháp so sánh nhằm phát huy tính tích cực,độc lập của học sinh và kết quả học tập sẽ cao hơn Trên thực tế không ít giáoviên sử dụng các phương pháp dạy học tích cực trong đó có phương pháp sosánh Song hiệu quả vẫn chưa cao do trong quá trình vận dụng so sánh giáoviên còn gặp nhiều thiếu sót như:

Giáo viên không chú ý đến phương pháp so sánh nhằm làm nổi bật lênnhững sự vật, hiện tượng, làm sáng tỏ, khắc sâu khái niệm để học sinh dễnhớ, dễ hiểu

Ví dụ: Khi cho học sinh so sánh, giáo viên thường đưa ra cho học sinh

so sánh nội dung chung chung mà không đưa ra cho học sinh so sánh nhữngdấu hiệu cụ thể nào => dẫn đến học sinh còn lúng túng và bị động

Khi sử dụng phương pháp so sánh lại không kết hợp với vận dụng cácnguyên tắc và phương pháp giảng dạy khác Do đó kết quả đạt được chưa cao

và hiệu quả của phương pháp so sánh không rõ ràng

2.2 Nhận thức và việc thực hiện phương pháp so sánh trong học tập Địa

Lý 8 của học sinh THCS

* Nhận thức:

Để nắm được nhận thức của học sinh tôi đã tiến hành gặp gỡ, tròchuyện và đặt ra các câu hỏi trong sách giáo khoa đối với học sinh ở các lớptiến hành thực nghiệm Hầu hết các con cho ràng phương pháp so sánh làphương pháp khó, nhất là đối với chương trình Địa Lý 8 Nhưng do đặc trưngcủa chương trình và môn học, vì vậy cần phải sử dụng phương pháp nàytrong giảng dạy

Các câu hỏi đặt ra cho các con cụ thể: “Sử dụng phương pháp so sánh

để liên hệ ngay trong bài học có gây khó khăn gì trong việc tiếp thu bài củacác con không?”

Câu trả lời là “không” mà thậm chí các con còn cho rằng sử dụngphương pháp này còn giúp các con tiếp thu bài tốt hơn, nắm chắc kiến thức

và làm bài tập trên lớp cũng như ở nhà tốt hơn

* Những thiếu sót của học sinh thông qua việc so sánh.

- Học sinh thường bị hạn chế do việc mô tả lần lượt từng đối tượng

- Trong quá trình so sánh thường không đầy đủ các dấu hiệu cần phải so sánh.Khi so sánh học sinh không có bất cứ kết luận nào về đặc điểm giống và khácnhau của các sự vật được so sánh

- Chính vì vậy, với những lý do đã trình bày trên đây Chúng ta cần bàn đếnviệc dạy cho học sinh cách so sánh như thế nào là đúng và đủ, chứ không chỉdừng lại ở so sánh đơn thuần?

II QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN

1 Vận dụng phương pháp so sánh vào giảng dạy Địa lý 8 THCS

1.1 Những yêu cầu đối với học sinh khi vận dụng phương pháp so sánh.

Muốn thực hiện phương pháp so sánh, học sinh phải hiểu rõ so sánh làmột phương pháp học tập Phương pháp này chỉ cho phép học sinh giải thíchđược các đặc điểm của sự giống nhau và khác nhau của các đối tượng Địa Lý

Học sinh phải có kỹ năng nắm được những thông tin cần thiết từ bản

đồ, từ sách giáo khoa, các phương tiện trực quan và các nguồn tư liệu kháccần phải có

Ví dụ: Khi học bài 31 “Đặc điểm khí hậu Việt Nam” trong mục 2: Tính

chất đa dạng, thất thường

Giáo viên yêu cầu học sinh so sánh khí hậu của ba miền Bắc – Trung Nam Điều đầu tiên yêu cầu học sinh phải có kỹ năng quan sát, xác định ranhgiới phần lãnh thổ ba miền Bắc – Trung -Nam, phân tích bảng số liệu, biểu

-đồ nhiệt độ - lượng mưa của 3 địa điểm Hà Nội, Huế và TP Hồ Chí Minh,kết hợp với SGK và bản đồ để đưa ra dấu hiệu so sánh Từ đó rút ra đặc điểmkhí hậu của mỗi miền và giải thích nguyên nhân

PHIẾU HỌC TẬP

* Nhiệm vụ: Đọc SGK mục 2, Bảng 31.1, átlát trang 7 và biểu đồ nhiệt độ,lượng mưa Hà Nội - TP Hồ Chí Minh, hãy so sánh đặc điểm khí hậu bamiền Bắc – Trung -Nam nước ta Giải thích tại sao có sự khác nhau đó

Nhiệt độTB

Biên độnhiệt

Mưa TBnăm

Tổnglượng mưamùa mưa

Kết luậnkhí hậu

Hà Nội

Huế

TP Hồ Chí

Minh

Hầu hết học sinh lớp 8 còn có nhiều thiếu sót khi so sánh, có thể do các

em chỉ liệt kê được những đặc điểm khác nhau mà chưa tìm ra những đặcđiểm giống nhau Hoặc khi so sánh các dấu hiệu đưa ra không cơ bản

Cuối cùng học sinh phải có kĩ năng phân tích những dấu hiệu bản chấttrong các đối tượng, hiện tượng cần nghiên cứu

1.2 Phương pháp dạy học so sánh.

1.2.1 Nguyên tắc:

- Học sinh phải biết lựa chọn các dấu hiệu để so sánh

- Tiến hành so sánh chúng

- Rút ra được kết luận về sự giống và khác nhau của các sự vật hiện tượng

- Giải thích các nguyên nhân về sự giống và khác nhau đó

1.2.2 Cách dạy học sinh phương pháp so sánh.

Để dạy có kết quả phương pháp so sánh, cần phải xác định các mức độhình thành kỹ năng so sánh cho học sinh Điều đó phụ thuộc vào nội dung vàđịnh nghĩa của các thao tác tư duy, có thể phân ra theo các mức độ sau:

- Yêu cầu học sinh mô tả có trật tự các đối tượng và hiện tượng địa lý

- Yêu cầu học sinh so sánh theo trật tự từng biểu hiện

- Học sinh không chỉ so sánh các dấu hiệu mà còn rút ra được nhữngkết luận về sự giống và khác nhau.

- Học sinh tiến hành so sánh một cách đầy đủ các dấu hiệu và phân tíchcác dấu hiệu bản chất cũng như không bản chất Rút ra kết luận và giải thích chúng

1.2.3 Cách thực hiện phương pháp so sánh trong giảng dạy và học tập.

* Đối với giáo viên:

Trước hết giáo viên cần nêu lên lý do và mục đích so sánh Việc sosánh có cơ sở từ đâu, dấu hiệu nào được so sánh đầu tiên? Trên cơ sở đó họcsinh tiến hành so sánh theo từng bước Tiếp đó giáo viên đưa ra một mẫu sosánh áp dụng theo qui tắc trên Sau đó đưa ra các dạng bài tập cho học sinhtiến hành áp dụng Học sinh tiến hành so sánh độc lập bằng các thao tác đãcho

Ví dụ: Khi học bài 29 “Đặc điểm các khu vực Địa hình”, trong mục 2,

khi học về khu vực đồng bằng, giáo viên có thể yêu cầu học sinh so sánh tìmnhững điểm giống và khác nhau về điều kiện hình thành, đặc điểm địa hình,đất của đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam

Giáo viên hướng dẫn sơ bộ là cần phải so sánh như thế nào? Trước hếtphải tách biệt các dấu hiệu mà qua đó việc so sánh sẽ được tiến hành Sau đótiến hành đối chiếu các dấu hiệu này và rút ra kết luận về sự giống nhau vàkhác nhau của các đới theo những dấu hiệu quan trọng nhất và tìm hiểunguyên nhân về sự khác nhau đó

PHIẾU HỌC TẬP

* Nhiệm vụ: Đọc SGK mục 2 trang 105, átlát địa lý Việt Nam trang 5,6 hãy so sánh tìm điểm giống và khác nhau giữa Đồng bằng sông Hồng

và Đồng bằng sông Cửu Long

Đặc điểm Đồng bằng sông Hồng Đồng bằng s.Cửu

Hướng sử dụng và cải tạo

Ngoài việc cho học sinh so sánh theo các bài tập đã cho, giáo viên cầnhướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua bản đồ, biểu đồ, qua SGK hoặctranh ảnh, phương tiện trực quan khác Nói cách khác, để dạy học sinh cách

so sánh giáo viên phải sử dụng phối hợp các phương pháp để tìm ra các dấuhiệu cơ bản khi so sánh

Ví dụ: Bài 31, Khi học về đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm ở

Việt Nam, giáo viên cho học sinh so sánh với đặc điểm khí hậu với các nướccùng vĩ độ (các nước ở Bắc Phi, Tây Á ) Để giúp học sinh hiểu bài sâu hơn,giáo viên phải kết hợp với phương pháp thuyết trình, đồng thời kết hợp vớiphương pháp khai thác kiến thức từ bản đồ, tranh ảnh, lát cắt địa hình, atlatgiảng cho học sinh thấy được nét độc đáo, riêng biệt của khí hậu Việt Nam

Theo kinh nghiệm giảng dạy, chúng ta thường thấy học sinh không biếtcách so sánh, các con thường mô tả, liệt kê các đặc điểm, những chi tiết màcác con quan sát được ở mỗi đối tượng Do vậy, giáo viên cần phải làm chohọc sinh hiểu rõ so sánh là tìm ra những điểm giống nhau và khác nhau giữacác sự vật, hiện tượng cùng loại

Ngoài ra khi luyện tập so sánh cần cho các con so sánh từ dễ đến khó,

từ đơn giản đến phức tạp

Ví dụ: Ban đầu cho học sinh so sánh hai đối tượng địa lý về một mặt

nào đó như: So sánh đặc điểm khái quát về tự nhiên giữa ba miền Bắc –Trung – Nam qua các nhân tố về nhiệt độ, lượng mưa Dần dần cho các con

so sánh sự vật ở nhiều mặt hơn: so sánh về biên độ nhiệt, nhiệt độ trung bình,mùa mưa ở ba miền; rồi sau đó mới tiến hành so sánh tổng quát đặc điểm khíhậu của ba miền

Để dạy cho học sinh cách so sánh, giáo viên cũng cần phải giao thêm chocác con bài tập sao cho phù hợp với nhận thức của các con Sau khi giáo viên sosánh mẫu xong giúp các con trên cơ sở đó tự so sánh theo như mẫu đã cho

Khi tiến hành so sánh giáo viên giúp học sinh tìm ra dấu hiệu cơ bản

để so sánh, dấu hiệu nào cần so sánh đầu tiên và cần phải so sánh như thếnào? Kiến thức lớp 8 có nội dung so sánh khá phức tạp nên đòi hỏi phải dạycác con so sánh từ dễ đến khó và so sánh qua nhiều dạng khác nhau và hiềuhình thức khác nhau như: kẻ bảng, chia cột Nếu so sánh chỉ hai đối tượngvới nhau, giáo viên yêu cầu học sinh kẻ hai cột dọc vào vở, mỗi cột thể hiệnmột đối tượng, hàng ngang dùng để ghi các dấu hiệu để so sánh

Ví dụ: Bài 40 “ Thực hành - Đọc lát cắt địa lý tự nhiên tổng hợp”: So sánh

đặc điểm các đặc điểm tự nhiên ở nước ta theo chiều từ thấp lên cao

PHIẾU HỌC TẬP 1Nhiệm vụ: Đọc đề bài, yêu cầu và phương pháp làm bài trong SGK,Bảng 40.1, quan sát Hình 40.1, kết hợp với Atlát Địa lý Việt Nam trang 13,hãy hoàn thiện sơ đồ sau để so sánh các đai cảnh quan theo độ cao.

Ví dụ: So sánh đặc điểm nổi bật của các hệ sinh thái ở nước ta Ở bài

tập này không nhất thiết học sinh phải lập bảng vì chúng ta chỉ cần nêu ra cácloài sinh vật (động vật và thực vật) đặc trưng của mỗi một hệ sinh thái

- Đặc điểm nổi bật của hệ sinh thái:

+ Rừng ngập mặn: cây sú, đước, vẹt (Tiêu biểu là rừng ngập mặn UMinh thượng)

+ Rừng nhiệt đới gió mùa: rừng kín thường xanh, rừng thưa rụng lá,rừng tre – nứa, rừng ôn đới núi cao

+ Nông nghiệp: Cây lương thực, cây Công nghiệp, cây ăn quả

Như vậy mỗi một hệ sinh thái đều có những đặc trưng khác nhau Từbài tập so sánh trên, các em suy nghĩ để tìm ra nguyên nhân tại sao mỗi một

hệ sinh thái đều có những đặc trưng khác nhau

Trong nội dung của mỗi bài học có những bài đã trình bày sẵn câu hỏi

so sánh, giáo viên yêu cầu học sinh trả lời ngay Tuy nhiên, nhiều bài không

có các câu hỏi sẵn, giáo viên cần chọn nội dung so sánh để học sinh trả lờitrong khi học bài mới

* Đối với học sinh.

Để học cách so sánh, học sinh cần nắm chắc bài trên cơ sở các câu hỏisẵn có do giáo viên đặt ra hoặc SGK trình bày Học sinh phải biết cách chọnlọc các dấu hiệu nào cần so sánh Xác định rõ các dấu hiệu quan trọng và cácdấu hiệu phụ sau đó tiến hành so sánh theo đề bài yêu cầu.

Khi so sánh học sinh phải biết kết hợp kiến thức đã được học, SGK,bản đồ, tranh ảnh, để so sánh đạt hiệu quả tốt nhất

Thông thường trong quá trình học tập, học sinh thường có nhiều thiếusót khi tiến hành so sánh Việc nắm chắc kiến thức để liên hệ là rất quantrọng

Ví dụ: Khi học về Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ yêu cầu cần thiết

học sinh phải nhớ kiến thức khái quát nhất của khí hậu khu vực phía Bắc vàkhu vực phía Đông của dãy Trường Sơn, tài nguyên khoáng sản để có thể sosánh đặc điểm tự nhiên của miền với Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ Từ sựkhác nhau về vị trí địa lí, độ cao địa hình, hướng nghiêng địa hình… học sinhrút ra được sự khác nhau về đặc điểm tự nhiên của hai miền

Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ là miền nằm ở vĩ độ cao nhất cả nước,giáp với chí tuyến Bắc, lại có địa hình chủ yếu là núi thấp và trung bình;hướng núi chạy theo hướng Vòng cung (có đặc điểm là mở rộng ở phía Bắc,quay lưng ra biển Đông, chụm lại ở Tam Đảo) Hơn nữa, đây lại là khu vựcđầu tiên của cả nước đón gió mùa Đông Bắc Chính vì vậy, Miền Bắc vàĐông Bắc Bắc Bộ có mùa đông lạnh nhất cả nước Ngược lại, miền Tây Bắc

và Bắc Trung Bộ bị dãy Hoàng Liên Sơn (chạy theo hướng Tây Bắc - ĐôngNam) – như một bức tường thành chắn gió mùa Đông Bắc Do đó, về mùađông miền miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ không còn chụi ảnh hưởng mạnhcủa gió mùa Đông Bắc như Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ Tuy nhiên, họcsinh cũng phải tự giải thích được nguyên nhân chính vào mùa đông ở miềnTây Bắc và Bắc Trung Bộ vẫn rất lạnh, đó là do độ cao địa hình - đây là khuvực có địa hình cao nhất cả nước

Sau khi rút ra sự khác nhau trên, học sinh còn có thể rút ra sự khácnhau về đất, sông ngòi, thực vật của hai miền này Từ sự khác nhau về vị trí,

về tự nhiên là cơ sở để học sinh rút ra được sự khác nhau trong phát triểnkinh tế – xã hội (lên lớp 9 học sinh sẽ tìm hiểu sâu hơn) Có nghĩa là học sinh

đã tìm được mối quan hệ nhân quả khi tiến hành so sánh Như vậy, sự khácnhau về “nhân” dẫn đến sự khác nhau về “quả”

Trong khi so sánh không tách rời việc thiết lập mối quan hệ nhân quả

Do đó cần nhấn mạnh mối quan hệ nhân quả để tìm ra các qui luật về địa lí

Phương pháp so sánh cho thấy sự khác nhau của sự vật, hiện tượng ởnơi này với nơi khác Còn thiết lập được mối quan hệ nhân quả là nhằm giảithích nguyên nhân dẫn đến sự khác nhau hoặc hệ quả của sự khác nhau đó.Học sinh học cách so sánh phải thấy được sự giống và khác nhau giữa cáchiện tượng địa lí

Với bài tập trên đây, sau khi học sinh đã phân tích những dấu hiệukhác nhau giữa hai miền thì còn phải đưa ra những nét giống nhau như:(Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ, Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ đều là haicùng có nhiệt độ hạ thấp vào mùa đông, đều có địa hình chủ yếu là miền núi,đều có mạng lưới sông ngòi dày đặc, độ dốc khá lớn, thuận lợi để phát triểnthuỷ lợi và nông sản cận nhiệt, ôn đới)

Khi học sinh so sánh khái quát hay cụ thể từng thành phần các dấuhiệu chính và dấu hiệu phụ đều được nêu ra làm nổi bật yếu tố cần so sánh.Các dấu hiệu phụ có tác dụng bổ sung và làm sáng tỏ dấu hiệu chính, do đócác dấu hiệu chính không tách dời các dấu hiệu phụ

Mỗi một bài so sánh thường có nội dung không giống nhau, vì vậygiáo viên xác định những vấn đề nào cần được so sánh trong từng bài, tránh

sự lặp đi lặp lại và sai kiến thức khi so sánh

• Các hình thức so sánh.

Trong chương trình địa lý lớp 8, các em được tìm hiểu về đặc điểm tựnhiên của Việt Nam, các vấn đề khái quát về kinh tế – xã hội Châu Á nên cónhiều dạng so sánh khác nhau, có thể chia ra các hình thức so sánh sau:

+ Hình thức 1: So sánh các thành phần tự nhiên, kinh tế, xã hội

So sánh về tự nhiên bao gồm so sánh các yếu tố như: vị trí địa lý củaViệt Nam với các nước cùng vĩ độ, so sánh các khu vực địa hình, khí hậuphía Bắc với phía Nam, các đai khí hậu, các miền địa lý tự nhiên Việt Nam

So sánh về các yếu tố kinh tế xã hội bao gồm so sánh thế mạnh kinh tế củacác khu vực Châu á

Ví dụ: So sánh đặc điểm các khu vực địa hình ở nước ta:

Vùng núi Đông Bắc với Tây Bắc; Trường Sơn Bắc với Trường SơnNam, Đồng bằng Sông Hồng với Đồng bằng sông Cửu Long

Trong phần này, giáo viên cho học sinh quan sát bản đồ, xác định ranhgiới các khu vực địa hình Sau đó, giáo viên định hướng cho các em dấu hiệu

để so sánh: giới hạn, hướng núi, độ cao, các dãy núi chính Học sinh đọcnội dung trong Sgk kết hợp với bản đồ và sự hiểu biết của bản thân để tiếnhành so sánh

Tây Bắc

Trường Sơn Bắc

Trường Sơn Nam

Ví dụ: So sánh sự phân hóa lãnh thổ công nghiệp ở nước ta.

Giáo viên cho học sinh quan sát Hình 7.1 SGK, nội dung kênh chữSGK, bản đồ tự nhiên Châu á, so sánh trình độ phát triển kinh tế – xã hội củacác nhóm nước ở Châu Á và giải thích về sự khác biệt đó.

- Nhóm nước phát triển cao: Có nền kinh tế – xã hội phát triển toàn diện(Nhật Bản)

- Nhóm nước Công nghiệp mới: Mức độ CNH cao, nhanh (hàn Quốc,Đài Loan, Singapo)

- Nhóm nước có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao: tốc độ CNH nhanh songnông nghiệp vẫn đóng vai trò khá quan trọng (Trung Quốc, TháiLan…)

- Nhóm nước đang phát triển: Nông nghiệp đóng vai trò quan trọng(Việt Nam, Lào…)

- Nhóm nước giàu nhưng trình độ Xã hội chưa phát triển cao: Kinh tếphát triển chủ yếu dựa vào khai thác, chế biến dầu khí (Cô - oét,Brunêy…)

+ Hình thức 2: So sánh khái quát.

- So sánh tổng hợp: Là hình thức so sánh phức tạp vì nó bao gồm nhiềudấu hiệu khác nhau, đồng thời phải khai thác hết các đặc điểm của đối tượng.Hình thức này yêu cầu học sinh phải hiểu bài, khai thác tri thức địa lý trongSGK kết hợp với bản đồ và số liệu để so sánh

- Với dạng so sánh này yêu cầu phải so sánh cụ thể, tỉ mỉ, rõ ràng do

đó cần nêu từng dấu hiệu để so sánh

* Hình thức 3: So sánh theo dấu hiệu của sự vật địa lý.

- So sánh đối tượng chỉ có một, hai dấu hiệu:

Ví dụ: So sánh giá trị thủy điện của hệ thống s.Hồng và sông Đồng

Nai

+ Giá trị thủy điện của hệ thống sông Hồng lớn nhất cả nước 11 triệu KWchiếm 37% giá trị thủy điện cả nước

+ Giá trị thủy điện của hệ thống sông Đồng Nai đứng thứ 2 cả nước, chiếm19% giá trị thủy điện cả nước.

* So sánh các đối tượng có nhiều dấu hiệu khác nhau

Ví dụ: So sánh gió mùa mùa hạ và gió mùa mùa đông ở Châu Á

Trong phần này, giáo viên cho học sinh đọc nội dung SGK, quan sátlược đồ gió mùa hình 4.1, 4.2 kết hợp với sự hiểu biết của bản thân, so sánhtìm ra các dấu hiệu khác biệt giữa gió mùa mùa hạ và gió mùa mùa đông ởChâu Á Từ đó, các em tìm ra được những nét đặc trưng của gió mùa mùa hạ

và gió mùa mùa đông ở Việt Nam và giải thích tại sao ở Việt Nam trong nămlại có 2 mùa gió thổi trái ngược nhau

PHIẾU HỌC TẬP

* Nhiệm vụ: Quan sát hình 4.1, 4.2, bản đồ tự nhiên Châu Á kết hợp với sựhiểu biết của bản thân, hãy so sánh tìm những điểm khác biệt giữa gió mùamùa hạ và gió mùa mùa đông? Giải thích tại sao ở Việt Nam trong năm lạitồn tại 2 mùa gió thổi trái ngược nhau

Thời gian hoạt động

Hướng gió thổi

Nguyên nhân

Đặc điểm khí hậu

* So sánh các thành phần của thể tổng hợp tự nhiên.

Ví dụ: So sánh các miền địa lý tự nhiên Việt Nam.

Đây là nội dung khó mang tính chất tổng hợp, khái quát cao, đòi hỏicác em phải nắm được kiến thức cơ bản, khả năng tư duy tốt, áp dụng với cáchọc sinh khá giỏi, với các lớp chọn của trường Thông thường giáo viên đưa

ra các dấu hiệu so sánh, học sinh đọc tài liệu kết hợp với hệ thống kênh hình

và sự hiểu biết của bản thân để đưa ra đáp án

Nhiệm vụ: Dựa vào kiến thức đã học ở bài 41, 42, 43, quan sát bản đồHình thể; Khí hậu; Địa chất khoáng sản trong Atlat Địa lí Việt Nam, hãy sosánh các miền tự nhiên nước ta? Giải thích tại sao có sự khác nhau đó.

Miền Miền Bắc và ĐBBB Miền TB và BTB Miền NTB và NB Phạm vi - Vùng đồi núi phía tả ngạn

Tân ktạo nâng yếu

- Cấu trúc địa chất quan

hệ với Vân Nam (TQ).

- ĐH chưa ổn định.

Tân ktạo nâng mạnh

- Các khối núi cổ, các

bề mặt sơn nguyên bóc mòn và các cao nguyên ba dan

biển đa dạng, nhiều vịnh

đảo, quần đảo

- ĐH cao nhất cả nước,

độ dốc lớn

- Hướng TB_ĐN, nhiều

bề mặt sơn nguyên, cao nguyên, đồng bằng giữa núi

- Đbằng nhỏ hẹp, ven biển có nhiều cồn cát, bãi tắm đẹp

- Khối núi cổ KonTum, cng, sng, sườn Đ dốc, sườn T thoải Đbằng NBộ thấp, phẳng mở rộng Đbằng ven biển nhỏ hẹp

- Đường bờ biển NTBộ

có nhiều vịnh tlợi ptriển hải cảng, dlịch, nghề cá

- Dầu khí có trữ lượng lớn.

- TNguyên giàu bôxit

Khí hậu

- MĐ lạnh.

MH nóng, mưa nhiều, gió

ĐN, TN thổi Thời tiết

có nhiều biến động

- MĐ chỉ có 2 tháng nđộ < 20 0 C, gmùa ĐB suy yếu

- BTB mùa hạ có gió phơn TN, bão hđộng mạnh, có lũ tiểu mãn t6

- KH cận XĐ, nđộ tbình trên 20 0 C

Mùa mưa ở NB và TN

từ t5 - 10, ở Dhải NTBộ từ t9 - 12, lũ có

2 cực đại vào t6 và t9

- Mạng lưới sông ngòi - Sông hướng TB-ĐN, Sông ở Nam Trung Bộ:

ngắn dốc

Hệ thống sông Đồng Nai và hệ thống sông Cửu Long

- Đai nđới lên đến độ cao 1000 m

Thành phần loài: nđới,

XĐ, Rừng ngập mặn ven biển có diện tích lớn

Ví dụ: So sánh đặc điểm sông ngòi của ba khu vực: Bắc Á; Đông Á,

Đông Nam Á, Nam Á và khu vực Tây Nam Á, Trung Á

PHIẾU HỌC TẬP

* Nhiệm vụ: Dựa vào nội dung SGK, Bản đồ tự nhiên Châu Á, lược đồ cácđới khí hậu Châu Á, hãy so sánh đặc điểm ba khu vực sông ngòi Châu Á: + Bắc Á

+ Đông Á, Đông Nam Á, Nam Á

+ Tây Nam Á, Trung Á

Nam Á, Nam Á

Tây Nam Á, Trung Á

Sử dụng kết hợp các phương pháp: phương pháp bản đồ, phương pháp

sử dụng mối quan hệ nhân quả, phương pháp giảng giải, phương pháp thuyết