Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa – Giá trị lý luận và thực tiễn

Tư tưởng về văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh là sự tổng hợp các giá trị văn hóa Đông – Tây, dựa trên chủ nghĩa nhân văn Việt Nam được hình thành trong các phong trào lớn của thế kỷ XX, phong trào độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội làm nền tảng. Văn hóa là bộ mặt tinh thần của xã hội, nhưng bộ mặt tinh thần ấy không phải là cái gì cao siêu, trừu tượng mà nó lại được thể hiện ra ngay trong cuộc sống hằng ngày của con người, vậy nên rất dễ hiểu, dễ thấy. Đó chính là “Văn hóa đời sống”. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất sáng tạo trong xây dựng nền văn hóa bằng cách gắn với xây dựng văn hóa đời sống. Đây thực sự là một cách nhìn, một giải pháp rất độc đáo của Người. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại của chúng ta mặc dù bận trăm công nghìn việc chuẩn bị cho cách mạng giải phóng dân tộc nhưng Người vẫn thường xuyên lo nghĩ, vẫn giành tâm trí xây dựng một nền văn hóa mới, đời sống mới. Điều này càng thấy rõ trong phong trào xây dựng Đời sống mới do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động vào tháng 1 năm 1946 và đặc biệt tháng 4 năm 1946, Người đã ký Sắc lệnh thành lập Ủy ban Trung ương vận động Đời sống mới. Tháng 3 năm 1947, Người viết cuốn sách “Đời sống mới” để hướng dẫn việc xây dựng đời sống mới trong các tầng lớp nhân dân, trong toàn xã hội. Đặc biệt, ngay cả khi cách mạng mới thành công và nhân dân ta phải đi ngay vào cuộc kháng chiến chống ngoại xâm hết sức khốc liệt, cuộc sống còn trăm bề thiếu thốn nhưng cuộc vận động sau đó trở thành một phong trào quần chúng sôi nổi, rộng khắp. Nhận thấy văn hóa đời sống là một đặc trưng quan trọng của con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới hiện nay. Xây dựng con người Việt Nam không thể coi nhẹ việc xây dựng văn hóa đời sống. Sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa ở nước ta theo định hướng xã hội chủ nghĩa đã và đang đặt ra yêu cầu cho các trường phải đặc biệt là các trường đại học, cao đẳng hiện nay là phải đào tạo nguồn nhân lực trẻ có kiến thức thức chuyên môn cao, có tư tưởng chính trị vững vàng, có năng lực tư duy độc lập để giải quyết những vấn đề khoa học kỹ thuật, sản xuất, văn hóa, giáo dục,... đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp ấy. Vì vậy, em quyết định chọn đề tài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa Giá trị lý luận và thực tiễn”.

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN KHOA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

-

TIỂU LUẬN

MÔN: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

Đề tài

Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa – Giá trị lý luận và thực tiễn

Sinh viên: Nguyễn Khánh Chi

Mã số sinh viên: 2155270022 Lớp: TH01001_K41.3

Hà nội, tháng 4 năm 2022

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……… 1

1 Lý do chọn đề tài………1

2 Mục đích yêu cầu……… 1

a) Mục đích……… 1

b) Yêu cầu………2

3 Đối tượng nghiên cứu……… 2

4 Phương pháp nghiên cứu……… 2

5 Phạm vi nghiên cứu……… 2

NỘI DUNG……… 3

I CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA……… 3

1 Cơ sở lý luận……… 3

a) Những giá trị truyền thống tốt đẹp trong tinh hoa văn hóa dân tộc………….3

b) Tinh hoa văn hóa phương Đông và phương Tây……… 3

c) Lý luận Mác – Lênin về văn hóa………4

2 Cơ sở thực tiễn………5

a) Thực tiễn thế giới……… 5

b) Thực tiễn Việt Nam……… 6

II NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA……… 7

1 Những quan điểm chung của Hồ Chí Minh về văn hóa………7

a) Khái niệm “văn hóa”………7

b) Quan điểm về vị trí vai trò của văn hóa………8

c) Quan điểm về chức năng của văn hóa……… 10

d) Quan điểm về tính chất của nền văn hóa mới………13

e) Quan điểm về thái độ với việc giữ gìn, bảo vệ và phát triển văn hóa truyền thống của dân tộc………15

2 Tư tưởng Hồ Chí Minh về một số lĩnh vực của văn hóa………16

a) Văn hóa giáo dục………17

b) Văn hóa văn nghệ……… 20

c) Văn hóa đời sống………24

KẾT LUẬN……….28

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 29

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tư tưởng về văn hóa của Chủ tịch Hồ Chí Minh là sự tổng hợp các giá trị văn hóa Đông – Tây, dựa trên chủ nghĩa nhân văn Việt Nam được hình thành trong các phong trào lớn của thế kỷ XX, phong trào độc lập dân tộc, dân chủ và chủ nghĩa xã hội làm nền tảng

Văn hóa là bộ mặt tinh thần của xã hội, nhưng bộ mặt tinh thần ấy không phải là cái gì cao siêu, trừu tượng mà nó lại được thể hiện ra ngay trong cuộc sống hằng ngày của con người, vậy nên rất dễ hiểu, dễ thấy Đó chính là “Văn hóa đời sống” Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất sáng tạo trong xây dựng nền văn hóa bằng cách gắn với xây dựng văn hóa đời sống Đây thực sự là một cách nhìn, một giải pháp rất độc đáo của Người

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại của chúng ta mặc dù bận trăm công nghìn việc chuẩn bị cho cách mạng giải phóng dân tộc nhưng Người vẫn thường xuyên lo nghĩ, vẫn giành tâm trí xây dựng một nền văn hóa mới, đời sống mới Điều này càng thấy rõ trong phong trào xây dựng Đời sống mới do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động vào tháng 1 năm 1946 và đặc biệt tháng 4 năm 1946, Người

đã ký Sắc lệnh thành lập Ủy ban Trung ương vận động Đời sống mới

Tháng 3 năm 1947, Người viết cuốn sách “Đời sống mới” để hướng dẫn việc xây dựng đời sống mới trong các tầng lớp nhân dân, trong toàn xã hội Đặc biệt, ngay cả khi cách mạng mới thành công và nhân dân ta phải đi ngay vào cuộc kháng chiến chống ngoại xâm hết sức khốc liệt, cuộc sống còn trăm bề thiếu thốn nhưng cuộc vận động sau đó trở thành một phong trào quần chúng sôi nổi, rộng khắp

Nhận thấy văn hóa đời sống là một đặc trưng quan trọng của con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới hiện nay Xây dựng con người Việt Nam không thể coi nhẹ việc xây dựng văn hóa đời sống Sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa ở nước ta theo định hướng xã hội chủ nghĩa đã và đang đặt ra yêu cầu cho các trường phải đặc biệt là các trường đại học, cao đẳng hiện nay là phải đào tạo nguồn nhân lực trẻ có kiến thức thức chuyên môn cao, có tư tưởng chính trị vững vàng, có năng lực tư duy độc lập để giải quyết những vấn đề khoa học kỹ thuật, sản xuất, văn hóa, giáo dục, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp ấy Vì vậy, em quyết định chọn đề tài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa - Giá trị lý luận và thực tiễn”

2 Mục đích yêu cầu

a) Mục đích

Trang bị cho sinh viên một cách để đủ toàn diện về nhận thức, qua đó giúp sinh viên có cái nhìn khái quát, biết vận dụng kiến thức đó với tình hình thực tiễn của đất nước, liên hệ với bản thân qua tu dưỡng rèn luyện theo phong cách Hồ Chí Minh

b) Yêu cầu

- Nắm vững những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa

- Thu thập xử lý thông tin qua nghiên cứu tham khảo qua sách vở và các phương tiện thông tin đại chúng

- Vận dụng các kiến thức cơ bản và liên hệ với tình hình thực tiễn của đất nước liên hệ với bản thân để tu dưỡng rèn luyện

3 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh về các vấn đề văn hóa về giáo dục văn nghệ và đời sống trước và sau năm 1969 các chủ trương chính sách của Đảng trong từng giai đoạn lịch sử khẳng định rõ vai trò của Hồ Chí Minh trong việc duy trì thì và phát triển nền văn hóa của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp trừu tượng hóa khoa học

Đề tài mang tính chất khoa học xã hội khái quát không thể nghiên cứu tiến hành trong phòng thí nghiệm mà chỉ có thể thử nghiệm trong đời sống hiện thực đụng chạm đến lợi ích con người Việc kiểm tra thử nghiệm cụ thể có thể tiến hành trong phạm vi rất hạn chế Do vậy đề tài sử dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học, gạt bỏ những yếu tố ngẫu nhiên trong quá trình nghiên cứu, nắm vững bản chất của hiện tượng để tách ra cái điển hình, bền vững, ổn định

- Phương pháp thống kê

Trong quá trình nghiên cứu đề tài: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa – Giá trị lý luận và thực tiễn”, em sử dụng phương pháp thống kê để đưa ra dẫn chứng về hiện thực để lý luận cho những mặt tích cực và tiêu cực của xã hội đối với văn hóa

5 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa là đề tài rộng lớn với nhiều nội dung cơ bản, có sự thay đổi về chủ trương chính sách của Đảng trong những mốc thời gian lịch sử do vậy, em chỉ nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa trong hai giai đoạn trước 1969 và sau 1969

NỘI DUNG

I CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN

HÓA

1 Cơ sở lý luận

a) Những giá trị truyền thống tốt đẹp trong tinh hoa văn hóa dân tộc

Trước khi rời Tổ quốc ra đi tìm con đường cứu nước, Nguyễn Tất Thành –

Hồ Chí Minh đã hấp thụ một vốn văn hóa gia đình, quê hương, dân tộc Từ vùng quê làng Chùa, làng Sen, mở rộng ra là quê hương Xứ Nghệ, qua kinh đô Huế, đến Phan Thiết, Sài Gòn… Tuy rằng bản thân mỗi vùng vốn có sắc thái văn hóa khác nhau, nhưng điểm tương đồng là tất cả đều sáng ngời truyền thống yêu nước, đoàn kết; xu hướng cố kết cộng đồng dân tộc; tinh thần độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường; lạc quan, yêu đời và truyền thống nhân ái, nhân văn Việt Nam Hồ Chí Minh có được những yếu tố văn hóa có tính chất gốc rễ đó là nhờ quá trình tiếp nhận và nâng cao các giá trị văn hóa phương Đông Nói cách khác, trên nền tảng văn hóa dân tộc, Người đã dân tộc hóa những tinh hoa văn hóa được tiếp nhận từ bên ngoài

và đặc biệt là không bị hòa tan trong bất cứ một nền văn hóa nào khác

b) Tinh hoa văn hóa phương Đông và phương Tây

Văn hóa Ấn Độ tiêu biểu là Phật giáo, ngoài mặt tiêu cực còn mang những nội dung nhân đạo lớn như: đại từ, đại bi, cứu khổ, cứu nạn… Khổng giáo, với những tư tưởng coi trọng đạo đức, luân lý, người hiền tài và kẻ sĩ… tức là đề cao văn hóa Sống trong môi trường văn hóa gia đình, quê hương, Hồ Chí Minh không những nắm được những quan điểm cơ bản của Phật giáo, Nho giáo mà Người còn

am hiểu Lão giáo với những yếu tố văn hóa sống giản dị, thanh bạch, chan hòa với thiên nhiên Không phải ngẫu nhiên mà Hồ Chí Minh thường xuyên nhắc tới các danh ngôn của Khổng Tử, của Đức Phật Thích Ca Và ở Hồ Chí Minh là một tấm gương sáng về một cuộc sống thanh bạch, trong sáng, giản dị, khiêm tốn, luôn luôn chăm lo cho lợi ích của nhân dân, của cả cộng đồng dân tộc

Bên cạnh văn hóa phương Đông, Hồ Chí Minh sớm có điều kiện tiếp xúc với nền văn hóa phương Tây khi người còn học ở Huế hay trên hành trình tìm đường cứu nước, Hồ Chí Minh đã từng đến Pháp – Mỹ - Anh là trung tâm văn minh của nhân loại lúc đó Với nhận thức và tầm hiểu biết của mình, Người đã sớm ghi nhận những gì mà cuộc cách mạng Pháp (1789) đã làm được như xóa bỏ chế độ phong kiến, giải phóng nông nô, đấu tranh cho tự do của con người, lập hiến pháp… Đó là “một sự nghiệp rất nhân đạo”, một trong những cội nguồn của

“Tự do, Bình đẳng, Bác ái” Người cũng nhấn mạnh đến “quyền con người”,

“quyền tự do và bình đẳng về quyền lợi” trong Tuyên ngôn độc lập của nước Mỹ (1776) Tuy nhiên, bằng sự nhạy cảm về chính trị và nhãn quan văn hóa qua chứng kiến cuộc sống của nhân loại đau khổ, Người đã nhận thấy sự thật đằng sau khẩu hiệu “Tự do – Bình đẳng – Bác ái” là sự áp bức, bóc lột, đàn áp nhân dân lao động, phản bội lại lý tưởng cách mạng, có nghĩa là phản văn hóa Đến với phương Tây, Người được tiếp xúc trực tiếp các tác phẩm của những nhà tư tưởng khai sáng: Vonte, Rútxô, Môngtétxkiơ… tư tưởng dân chủ của họ đã có ảnh hưởng đến tư tưởng của Người

Dù là văn hóa phương Đông hay văn hóa phương Tây, Hồ Chí Minh đều dày công chắt lọc một cách kĩ lưỡng với một thái độ khách quan, khoa học, trân trọng với một tầm nhìn văn hóa rộng mở

c) Lý luận Mác – Lênin về văn hóa

Kế thừa những giá trị truyền thống tốt đẹp trong văn hóa dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa phương Đông và phương Tây là bước khởi đầu quan trọng và cần thiết để Hồ Chí Minh đến với Chủ nghĩa Mác – Lênin, đỉnh cao của nền văn hóa nhân loại

Sự kiện Hồ Chí Minh gặp bản Sơ thảo lần thứ nhất luận cương về những vấn đề dân tộc và thuộc địa của Lênin và tìm ra con đường cứu nước là một tất yếu lịch sử đã được Người chuẩn bị từ nhiều năm trước nhờ hoạt động văn hóa và

biết phát huy sức mạnh của văn hóa trong việc tìm chân lý và phương pháp cách mạng, việc tổ chức đấu tranh với kẻ thù bằng các phương tiện văn hóa

Hồ Chí Minh tiếp nhận ánh sáng văn hóa mới và ra sức phát huy sức mạnh của ánh sáng văn hóa ấy cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước Đặc biệt Người đã nghiên cứu kĩ tư tưởng của Lênin về văn hóa, cách mạng văn hóa trong nhiều tác phẩm quan trọng và cả qua thực tiễn lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng nền văn hóa mới ở nước Nga của Lênin Trong tác phẩm “Bàn về chế độ hợp tác”, Lênin đã viết: “Sau khi người ta đã hoàn thành cuộc cách mạng chính trị lớn nhất chưa từng thấy trên thế giới, thì những nhiệm vụ khác lại đặt ra cho chúng ta, những nhiệm vụ về văn hóa” và “nâng cao trình độ văn hóa là một trong những nhiệm vụ bức thiết nhất” Đó là nền văn hóa xã hội chủ nghĩa thay thế nền văn hóa tư bản chủ nghĩa, Cách mạng văn hóa theo Lênin, bao gồm: Việc xây dựng và phát triển nền giáo dục phổ thông; hình thành đội ngũ tri thức mới xã hội chủ nghĩa, những chuyên gia trong lĩnh vực khoa học, kĩ thuật, phát triển văn hóa nghệ thuật hình thành con người mới, đạo đức và hệ tư tưởng mới

2 Cơ sở thực tiễn

a) Thực tiễn thế giới

Quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh đã đặt chân lên hầu khắp các châu lục, hòa mình vào phong trào công nhân các nước tư bản phát triển nhất thế giới; sống, sinh hoạt với những người da đen ở châu Phi và cả Mỹ, Hồ Chí Minh mới hiểu ra nhiều điều về bản chất của chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa đế quốc cũng như bản chất giai cấp công nhân, những người cùng khổ trên thế giới và nhất

là hiểu rõ sự thật ẩn giấu đằng sau cái gọi là “khai hóa văn minh” mà giai cấp tư sản phương Tây đã rêu rao để khai hóa các dân tộc mà chúng cho là “bị rớt lại phía sau” Trong các hoạt động đấu tranh của mình, Hồ Chí Minh không quên tố cáo chủ nghĩa thực dân tìm mọi cách đầu độc, đàn áp nền văn hóa các dân tộc thuộc địa

Không chỉ hòa mình vào thực tiễn đấu tranh của phong trào công nhân và các dân tộc bị áp bức mà Hồ Chí Minh còn hòa mình vào thế giới văn hóa vô cùng phong phú và đa dạng của các dân tộc, nhờ đó Người hiểu biết nhiều sự kiện văn hóa và các phương pháp đấu tranh bằng văn hóa Người viết sách, ra báo, tham gia nhiều hoạt động văn hóa, tổ chức nhiều hội liên hiệp đều nhằm giác ngộ cách mạng cho nhân dân các dân tộc trong đó có đồng bào của mình Người muốn đem ánh sáng văn hóa đến cho mọi người cùng khổ để soi đường cho họ tự giải phóng,

tự đứng lên đấu tranh với các thế lực áp bức, bóc lột

Hồ Chí Minh cũng tập trung nghiên cứu thực tiễn xây dựng phát triển văn hóa của các nước xã hội chủ nghĩa như cách mạng văn hóa Liên Xô, Trung Quốc…

b) Thực tiễn Việt Nam

Đây là cơ sở quan trọng dẫn tới sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa Trước khi thực dân Pháp xâm lược, Việt Nam vốn là một quốc gia phong kiến độc lập, kinh tế chậm phát triển, văn hóa lạc hậu Khi thực dân Pháp xâm lược với thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt, thâm độc nhân danh “khai hóa văn minh” chúng đã thực hiện những chính sách cực kì phi văn hóa như: Chính sách ngu dân, chia để trị, đầu độc nhân dân ta, nhất là thanh niên bằng rượu và thuốc phiện… làm cho đời sống vật chất của nhân dân ta vốn đã đói nghèo càng đói nghèo, đời sống tinh thần vốn lạc hậu ngày càng tăm tối, dốt nát Năm 1920 tại Đại hội XVIII Đảng xã hội Pháp, Người đã nói: “Chúng tôi không những bị áp bức và bóc lột một cách nhục nhã, mà còn bị hành hạ và đầu độc một cách thê thảm… Nhà tù nhiều hơn trường học… Chúng tôi phải sống trong cảnh ngu dốt và tăm tối, và chúng tôi không có quyền tự do học tập” Như vậy, khi đất nước bị nô lệ thì văn hóa cũng cùng chung số phận nô lệ

Thực tiễn đó là cơ sở để Hồ Chí Minh vạch ra một đường lối mới: ở Việt Nam phải tiến hành cách mạng giải phóng dân tộc, giành lấy chính quyền, để giải

phóng chính trị, giải phóng xã hội, từ đó giải phóng cho văn hóa mở đường cho văn hóa phát triển

Nhờ nắm vững quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về phát triển văn hóa,

Hồ Chí Minh đã có được cách xem xét đúng đắn và kế thừa những giá trị truyền thống tốt đẹp của văn hóa dân tộc, tinh hoa văn hóa nhân loại và từ thực tiễn để hình thành nên tư tưởng văn hóa của mình

II NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ

MINH VỀ VĂN HÓA

1 Những quan điểm chung của Hồ Chí Minh về văn hóa

a) Khái niệm “văn hóa”

Trong mục đọc sách ở phần cuối tập “Nhật ký trong tù” (1942 – 1943) lần đầu tiên Hồ Chí Minh có nêu một định nghĩa về văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như

vì mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” Người còn ghi thêm:

“Năm điểm lớn xây dựng nền văn hóa dân tộc

Xây dựng tâm lý: tinh thần độc lập tự cường

Xây dựng luân lý: biết hy sinh mình, làm lợi cho quần chúng

Xây dựng xã hội: mọi sự nghiệp có liên quan đến phúc lợi của nhân dân trong xã hội

Xây dựng chính trị: dân quyền

Xây dựng kinh tế”

Như vậy văn hóa đã được hiểu theo nghĩa rộng nhất Đó là toàn bộ những giá trị vật chất và những giá trị tinh thần mà loài người đã sáng tạo ra, nhằm đáp

ứng lẽ sinh tồn, đồng thời cũng là mục đích của cuộc sống loài người Và muốn xây dựng nền văn hóa dân tộc, thì phải xây dựng tất cả các mặt kinh tế, chính trị,

xã hội, đạo đức, tâm lý con người

b) Quan điểm về vị trí vai trò của văn hóa

Trước hết, Hồ Chí Minh cho rằng văn hóa là động lực, là mục tiêu của sự nghiệp cách mạng Theo Người, văn hóa nói chung, chủ nghĩa Mác – Lênin nói riêng đóng vai trò quan trọng tạo bước nhảy vọt trong tư duy, hành động của con người và của các dân tộc bị áp bức, bị tha hóa đến vương quốc của con người phát triển tự do, toàn diện Ngay từ năm 1921, Người đã nói đến “luồng gió mới từ nước Nga thợ thuyền… đang thổi đến giải độc cho người Đông Dương”; rằng

“Nếu những người xã hội chủ nghĩa lơ là việc giáo dục, thì giai cấp tư sản thực dân và bản xứ… cứ phụ trách việc giáo dục bằng phương pháp của chúng… Sự tàn bạo của chủ nghĩa tư bản đã chuẩn bị đất rồi, chủ nghĩa xã hội chỉ còn phải làm cái việc là gieo hạt giống của công cuộc giải phóng nữa thôi” Hồ Chí Minh từng nói đến “văn hóa soi đường cho quốc dân đi”; “Phải đem văn hóa lãnh đạo quốc dân để thực hiện độc lập, tự cường, tự chủ” Phải “Xúc tiến văn hóa để tạo con người mới và cán bộ mới cho cuộc kháng chiến kiến quốc”

Văn hóa có tác dụng sửa đổi tham nhũng, lười biếng, phù hoa, xa xỉ, sửa chữa xã hội cũ xây xã hội mới Văn hóa tạo sức mạnh vật chất, tinh thần thắng ngoại xâm theo tinh thần “Văn minh thắng tàn bạo” Kinh tế nâng cao đời sống vật chất, văn hóa có tác dụng nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân Văn hóa như một động lực thúc đẩy các dân tộc đoàn kết và hiểu biết lẫn nhau

Văn hóa còn được Hồ Chí Minh xác định là đời sống tinh thần của xã hội,

là thuộc về kiến trúc thượng tầng của xã hội Văn hóa được đặt ngang hàng với chính trị, kinh tế, xã hội, tạo thành bốn vấn đề cốt yếu của đời sống xã hội Trong công cuộc kiến thiết nước nhà, có bốn vấn đề cần chú ý đến, cũng phải coi trọng

ngang nhau: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa Nhưng văn hóa là một bộ phận kiến trúc thượng tầng

Theo Hồ Chí Minh, bốn vấn đề có quan hệ mật thiết với nhau, cùng tác động lẫn nhau:

Chính trị xã hội có được giải phóng thì văn hóa mới được giải phóng Chính trị giải phóng mở đường cho văn hóa phát triển Khi đất nước còn bị nô lệ thì văn hóa cũng chung số phận nô lệ, tuyệt đại bộ phận nhân dân bị đọa đày trong cảnh tối tăm, dốt nát Vì vậy, Hồ Chí Minh đã vạch ra một đường lối mới: phải tiến hành cuộc cách mạng chính trị trước mà cụ thể là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc để giành lấy chính quyền, nhân dân làm chủ đất nước, để giải phóng chính trị, giải phóng xã hội, từ đó giải phóng văn hóa, mở đường cho văn hóa phát triển Người chỉ ra rằng, “Xưa kia chính trị bị đàn áp, nền văn hóa của ta vì thế không thể nảy sinh được”, “dân tộc bị nô lệ thì văn nghệ cũng mất tự do”

Xây dựng kinh tế để tạo điều kiện cho việc xây dựng và phát triển văn hóa Kinh tế là thuộc về cơ sở hạ tầng, là nền tảng của việc xâu dựng văn hóa, xây dựng kiến trúc thượng tầng Do đó, Hồ Chí Minh chỉ rõ phải xây dựng kinh tế, xây dựng

cơ sở hạ tầng để có điều kiện xây dựng và phát triển văn hóa Văn hóa là một bộ phận kiến trúc thượng tầng, nhưng cơ sở hạ tầng của xã hội có kiến thiết rồi, văn hóa mới kiến thiết được và có đủ điều kiện phát triển được: “Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội thì phải phát triển kinh tế và văn hóa Vì sao không nói phát triển văn hóa và kinh tế ? Tục ngữ ta có câu: “Có thực mới vực được đạo”, vì thế kinh tế phải đi trước”

Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Văn hóa, nghệ thuật cũng như mọi hoạt động khác, không thể đứng ngoài, mà phải ở trong kinh tế và chính trị” Điều này cũng có nghĩa là văn hóa có quan hệ chặt chẽ với kinh tế và chính trị, văn hóa phải phục

vụ cho nhiệm vụ chính trị, thúc đẩy xây dựng và phát triển kinh tế, tác động trở lại với kinh tế và chính trị như một động lực hết sức quan trọng, Người nói: “Trình

độ văn hóa của nhân dân nâng cao sẽ giúp chúng ta đẩy mạnh công cuộc khôi phục kinh tế, phát triển dân chủ… cần thiết để xây dựng nước ta thành một nước hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh” Như vậy, cũng phải thấy rằng văn hóa đứng ở trong kinh tế và chính trị cũng có nghĩa là kinh tế và chính trị phải

có tính văn hóa

c) Quan điểm về chức năng của văn hóa

Văn hóa trong tư tưởng Hồ Chí Minh có thể quy tụ ở ba chức năng chủ yếu sau:

Chức năng thứ nhất là, bồi dưỡng tư tưởng đúng đắn và tình cảm cao đẹp

cho nhân dân Tư tưởng và tình cảm là những vấn đề chủ yếu của đời sống tinh thần con người Tư tưởng có thể đúng đắn hoặc sai lầm, tình cảm cũng có thể cao đẹp hoặc thấp hèn Theo Hồ Chí Minh, văn hóa có chức năng là bồi dưỡng tư tưởng đúng đắn và những tình cảm cao đẹp cho nhân dân Chức năng này phải được tiến hành thường xuyên, liên tục, vì tư tưởng và tình cảm con người luôn luôn biến đổi theo hoạt động thực tiễn của xã hội Việc bồi dưỡng ấy phải đặc biệt quan tâm đến những tư tưởng và tình cảm có ý nghĩa chi phối đến đời sống tinh thần của mỗi con người và của cả dân tộc

Tư tưởng đúng theo Hồ Chí Minh, đó là lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Độc lập dân tộc phải gắn liền với chủ nghĩa xã hội, Người chỉ ra rằng: “Nước độc lập, dân phải được tự do, hạnh phúc”, để nền độc lập đó là nền độc lập thực sự, độc lập bền vững để sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, giải phóng con người được thực hiện một cách trọn vẹn Lý tưởng đó là điểm hội tụ những tư tưởng lớn của cả một dân tộc Nếu ai xa rời lý tưởng đó đều có thể dẫn tới sai lầm

Hồ Chí Minh còn chỉ ra, phải làm thế nào để cho “văn hóa đi sâu vào tâm

lý quốc dân” để xây dựng những tình cảm cao đẹp cho nhân dân như lòng yêu nước, tình thương yêu con người, yêu sự chân thành, thủy chung; căm ghét, lên

án, phê phán những cái xấu, cái ác, cái lạc hậu, những xa đọa biến chất trong đời sống tinh thần của xã hội

Vì vậy, trong quá trình xây dựng nền văn hóa cách mạng ở nước ta, Hồ Chí Minh và Đảng thường xuyên quan tâm đến bồi dưỡng lý tưởng và tình cảm cho các tầng lớp nhân dân, nhất là đội ngũ cán bộ, đảng viên và đặt chức năng cao quý

đó cho văn hóa

Chức năng thứ hai là nâng cao trình độ dân trí Lênin đã từng chỉ ra rằng:

“Người mù chữ là người đứng ngoài chính trị” Thấm nhuần tư tưởng của Lênin

và từ thực tiễn nước ta, Hồ Chí Minh nói: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”,

“Dốt thì dại, dại thì hèn” và trong bài “Chống nạn thất học”, Người viết: “Số người Việt Nam thất học so với số người trong nước là 95%, nghĩa là hầu hết người Việt Nam mù chữ”, như thế thì làm sao tiến bộ được

Nay chúng ta đã giành được độc lập Một trong những công việc phải thực hiện cấp tốc lúc này là nâng cao dân trí

“Muốn giữ vững nền độc lập,

Muốn làm cho dân mạnh nước giàu,

Mọi người Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình… phải có kiến thức mới để có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà, và trước hết phải biết đọc, biết viết chữ quốc ngữ”

Do đó, theo Hồ Chí Minh nói tới văn hóa là nói đến vấn đề dân trí Dân trí

ở đây không chỉ hạn hẹp ở biết đọc, biết chữ, mà Người còn chỉ ra rằng, đó là trình

độ hiểu biết, trình độ kiến thức của người dân, của mỗi công dân Từ trình độ biết chữ đến chỗ hiểu biết và tiếp thu kiến thức trên các lĩnh vực cần thiết cho hoạt động của mỗi người nhằm thực hiện được nhiệm vụ của mình, của cách mạng Những hiểu biết đó bao gồm lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, chuyên môn kỹ thuật, khoa học kỹ thuật – công nghệ, lịch sử, tình hình trong nước, quốc tế… Theo Hồ Chí Minh, việc nâng cao trình độ dân trí chỉ có thể thực hiện được

khi chúng ta hoàn thành cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, giành được chính quyền về tay nhân dân

Chức năng thứ ba là bồi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp, những phong cách

lành mạng, luôn hướng con người vươn tới cái chân, cái thiện, cái mỹ để không ngừng hoàn thiện bản thân mình

Con người không chỉ sống trong môi trường tự nhiên, mà còn sống trong môi trường xã hội, môi trường văn hóa Con người phải tiếp nhận môi trường đó mới tồn tại và phát triển được Mặt khác các giá trị văn hóa tác động đến con người những định hướng giá trị và xác định những chuẩn mực trong đời sống xã hội Với

cá nhân giá trị văn hóa là thành tố cốt lõi để hình thành nên nhân cách con người

Căn cứ vào yêu cầu nhiệm vụ cách mạng, Hồ Chí Minh đã đề ra những phẩm chất và phong cách cần thiết để mỗi người tu dưỡng, rèn luyện, trước hết là đối với cán bộ, đảng viên Đó là những phẩm chất đạo đức, phẩm chất chính trị, những phong cách trong lao động, sinh hoạt và trong mọi quan hệ xã hội

Phẩm chất và phong cách được hình thành trong đạo đức, nếp sống, lối sống của con người và xã hội, trong thói quen của cá nhân và trong phong tục, tập quán của cả cộng đồng dân tộc, Văn hóa giúp con người phân biệt được cái tốt đẹp, lành mạnh với cái xấu xa, hư hỏng; cái tiến bộ thúc đẩy sự phát triển xã hội, cái lạc hậu cản trở con người, cản trở dân tộc tiến lên phía trước Từ đó con người phấn đấu làm cho cái đẹp, cái lành mạnh ngày càng tăng, cái tiến bộ, cái mới ngày càng phát triển, làm cho cái lạc hậu ngày càng bớt đi, cái xấu xa, hưu hỏng ngày càng bị loại khỏi đời sống con người và xã hội

Với đặc trưng không giống với kinh tế và chính trị, văn hóa hướng con người vươn tới cái chân, cái thiện, cái mỹ, từ cái hiện thực vươn tới cái lý tưởng,

từ cái chưa hoàn thiện vươn tới cái hoàn thiện luôn luôn ở phía trước, đặc biệt là việc hoàn thiện bản thân mỗi người

d) Quan điểm về tính chất của nền văn hóa mới

Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, việc xây dựng một nền văn hóa mới được Hồ Chí Minh và Đảng ta đặt ra như một trong những nhiệm vụ hàng đầu của cách mạng Người đã đặt ra hàng loạt các vấn đề về văn hóa cần giải quyết, như diệt “giặc dốt”, giáo dục nhân dân tinh thần cần, kiệm, liêm, chính, cấm hút thuốc phiện… Người đã cho thành lập Ủy ban văn hóa lâm thời Bắc Bộ và chỉ

rõ nhiệm vụ cho Ủy ban là: gây dựng cho đất nước một nền văn hóa

Nền văn hóa trong thời kì đó là nền văn hóa dân chủ mới, đồng thời là một nền văn hóa kháng chiến Khi miền Bắc được hoàn toàn giải phóng bước vào thời

kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội, thì nền văn hóa được xây dựng là nền văn hóa xã hội chủ nghĩa Vì vậy, tính chất của nền văn hóa cũng được điều chỉnh cho phù hợp

Nền văn hóa trong giai đoạn cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân đã được Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định có ba tính chất: dân tộc, khoa học và đại chúng Điều này thể hiện khá sớm trong Đề cương văn hóa Việt Nam của Đảng năm 1943, đó là: Để tiến tới một nền văn hóa xã hội chủ nghĩa, cuộc giải phóng dân tộc sẽ cơ cấu lại nền văn hóa truyền thống theo ba nguyên tắc lớn “dân tộc hóa, đại chúng hóa, khoa học hóa”

Khi đặt vấn đề xây dựng nền văn hóa mới của nước Việt Nam độc lập, Hồ Chí Minh nói: “Cái nền văn hóa mới này cần phải có tính khoa học, tính đại chúng, thì mới thuận với trào lưu tiến hóa của tư tưởng hiện đại Nay nước ta có được độc lập, tinh thần được giải phóng, cần phải có một nền văn hóa hợp với khoa học và hợp với cả nguyện vọng của nhân dân” Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng, Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Xây dựng một nền văn hóa Việt Nam có tính dân tộc, khoa học và đại chúng”

Theo Hồ Chí Minh, ba tính chất đó có quan hệ chặt chẽ với nhau Đó là một nền văn hóa phải làm cho mỗi người dân Việt Nam hiểu biết được cội nguồn lịch