năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại việt nam thực trạng và những đề xuất cải thiện

Từ đó, bài viết trình bày một số kiến nghị và đề xuất nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM nội địa trong bối cảnh Việt Nam bắt đầu thực hiện các cam kết đối với Tổ chức Thương

NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG ĐỀ XUẤT CẢI THIỆN

THE COMPETITIVENESS OF VIETNAMESE COMMERCIAL BANKS - REAL CONDITIONS AND SUGGESTED SOLUTIONS FOR IMPROVEMENT

Đặng Hữu Mẫn

Trường Đại học Kinh tế, Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT

Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là vấn đề luôn được các nhà khoa học, giới quản trị và chính quyền các cấp quan tâm do năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là cốt lõi của năng lực cạnh tranh của một địa phương hay một quốc gia Bài viết nhằm mục tiêu đánh giá đúng thực trạng năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam dựa trên việc phân tích các yếu tố cạnh tranh, như: năng lực tài chính, chất lượng nguồn nhân lực, trình độ công nghệ, thị phần, hệ thống kênh phân phối, phát triển sản phẩm mới và công tác xây dựng và quảng bá thương hiệu Từ đó, bài viết trình bày một số kiến nghị và đề xuất nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM nội địa trong bối cảnh Việt Nam bắt đầu thực hiện các cam kết đối với Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) về mở cửa hoàn toàn thị trường dịch vụ ngân hàng

ABSTRACT

Improving organizational competitiveness has become an increasingly important issue and received special attention at various levels from a large number of researchers, corporate managers, and authorities since competition in organizations plays a key role in provincial or national competitiveness This article is concerned with the evaluation of Vietnamese commercial banks’ competitiveness based on several analyzes of competitive factors such as financial power, human resources quality, technological capability, market-share growth, distribution system networks, new product development and trademark building and propagating Based on such real conditions, the paper deals with some suggested solutions to the competitive improvement for all domestic commercial banks in the context of Vietnam’s commitments to WTO agreements on completely open banking services

1 Đặt vấn đề

Vấn đề nâng cao sức mạnh cho hệ thống tài chính Việt Nam nói chung và ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam nói riêng trong xu thế hội nhập quốc tế đã bắt đầu được thảo luận từ làn sóng dịch chuyển vốn đầu tư nước ngoài đến các quốc gia đang phát triển nở rộ ở những thập niên nửa cuối thế kỷ 20 Sự thay đổi tư duy quản lý kinh

tế của Việt Nam tiếp tục góp phần cổ động mạnh mẽ xu thế lịch sử này Việt Nam dần thành lập được thị trường ngoại hối, rồi thị trường chứng khoán và các hình thái thị trường tài chính thứ cấp khác tồn tại đan xen trong một nền kinh tế thị trường chưa định hình rõ nét Việc gia nhập Tổ chức Thương mại Quốc tế (WTO) tiếp tục là liều “thuốc thử” mạnh hơn cho sức mạnh của hệ thống tài chính Việt Nam vốn còn quá non trẻ

Thật vậy, với nguyên tắc Đãi Ngộ Tối Huệ Quốc và Đãi Ngộ Quốc Gia của WTO, các định chế tài chính khổng lồ nước ngoài sẽ có nhiều cơ hội hoạt động phong phú, đa dạng tại Việt Nam và được đối xử ngang bằng với các ngân hàng nội địa Thực tế này đặt ra nhiệm vụ cấp bách cho cả giới khoa học, những nhà quản trị ngân hàng và cơ

quan quản lý, hoạch định chính sách của Việt Nam: Nâng cao năng lực cạnh tranh của

hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập

Mục tiêu chính của bài báo là đánh giá đúng thực trạng năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam; từ đó, trình bày một số kiến nghị và đề xuất nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam trong bối cảnh Việt Nam bắt đầu mở cửa hoàn toàn dịch vụ ngân hàng và thực hiện các cam kết mở cửa thị trường

2 Thực trạng năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam

2.1 Năng lực tài chính

Theo số liệu được công bố, trong những năm qua các NHTM Việt Nam không ngừng nâng cao sức mạnh tài chính của mình Quy mô vốn điều lệ của những NHTM (nhà nước và cổ phần) đã có sự tăng nhanh, đặc biệt là khối cổ phần (xem Bảng 1)

Bảng 1: Quy mô vốn điều lệ của một số NHTM Việt Nam

Năm 2008 Năm 2009 Ngân hàng Tỷ

VND

Triệu USD1

Tỷ VND

Triệu USD

%

(Nguồn: Tổng hợp từ Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2008, 2009)

Mặc dù vậy, nếu so sánh với một số NHTM trong khu vực Đông Nam Á thì quy

mô vốn điều lệ của các NHTM Việt Nam là quá nhỏ bé (xem Bảng 2)

1 Chúng tôi quy đổi theo tỷ giá bình quân giai đoạn 2008-2009 do NHNN Việt Nam báo cáo thường niên Theo đó, tỷ giá quy đổi USD/VND = 18.500

Bảng 2: Quy mô vốn chủ sở hữu của một số NHTM trong khu vực ASEAN năm 2009

ĐVT: triệu USD

Development Bank of Singapore Limited Singapore 18.649

Bangkok Bank Public Company Limited Thái Lan 6.263

(Nguồn: Tổng hợp từ Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2009 Các Báo cáo thường niê

được lấy từ trang web của các NHTM kể trên)

Mặt khác, về phương diện mức độ an toàn vốn, với sự gia tăng vốn điều lệ, tỷ lệ

an toàn vốn tối thiếu (CAR) của đa số NHTM đều trên mức tối thiểu 8% theo yêu cầu

của Basel II, và vì vậy đảm bảo hoạt động an toàn của các NHTM (xem Bảng 3).2

Bảng 3: Tỷ lệ CAR của một số NHTM tiêu biểu năm 2009

ĐVT: %

Agribank BIDV Vietinbank VCB Eximbank Techcombank ACB Sacombank DongAbank

(Nguồn: Tổng hợp từ Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2009)

Về chất lượng Tài Sản Có, mặc dù đã đẩy mạnh tăng trưởng tín dụng trong năm 2009

nhưng tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ của những ngân hàng chiếm thị phần lớn ở Việt Nam

đều nằm trong giới hạn an toàn cho phép.3 Ở một khía cạnh liên quan, tỷ lệ nợ xấu của

những ngân hàng khối cổ phần có dấu hiệu được kiểm soát tốt hơn các ngân hàng quốc

doanh (xem Bảng 4) Thật vậy, theo Trung tâm Thông tin Tín dụng (CIC), nợ xấu ở các

nhóm nợ có rủi ro tín dụng cao (nhóm 3, 4 và 5) của khối ngân hàng quốc doanh trên

tổng dư nợ toàn ngành ngân hàng tính đến tháng 5/2009 lên đến lần lượt là 57,58%,

35,95% và 59,69%

2 Tuy vậy, theo Thông tư số 13/2010/TT-NHNN ngày 25/5/2010 của NHNN Việt Nam, kể từ ngày

1/10/2010 tỷ lệ an toàn vốn của các NHTM tối thiểu phải là 9% Điều này tiếp tục là một áp lực lớn cho

các NHTM Việt Nam Gần đây, vào ngày 31/8/2010, cơ quan xếp hạng tín nhiệm danh tiếng thế giới Fitch

tiếp tục xếp hệ số tín nhiệm đối với 4 NHTM hàng đầu Việt Nam là Agribank, BIDV, Vietcombank và

ACB xuống mức D/E, tiệm cận mức đánh giá dành cho các ngân hàng có vấn đề nghiêm trọng, cần đến

sự trợ giúp từ bên ngoài Nguồn: http://vnexpress.net/GL/Kinh-doanh/2010/09/3BA1FF22/

3 Theo Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ (NPL) có thể chấp nhận được là

từ 3%- 5%

Bảng 4: Tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ của một số NHTM

ĐVT: %

(Nguồn: Tổng hợp và tính toán từ Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2009)

Cùng với sự tăng nhẹ của tỷ lệ nợ xấu, mức độ trích lập dự phòng rủi ro tín dụng của các NHTM cũng vì thế mà tăng lên qua các năm (xem Bảng 5)

Bảng 5: Tỷ lệ dự phòng rủi ro trên tổng dư nợ của một số NHTM

ĐVT: %

(Nguồn: Tổng hợp từ Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2009)

Cuối cùng, về phương diện khả năng sinh lời, Biểu đồ 1 dưới đây chỉ ra ROA và ROE năm 2009 của một số NHTM tiêu biểu Theo đó, kết quả kinh doanh năm 2009 cho thấy mặc dù có quy mô lớn nhưng các NHTM nhà nước hoạt động không hiệu quả bằng các NHTM cổ phần quy mô nhỏ hơn như ACB, Techcombank,… Đáng chú ý là ACB có ROE và ROA vượt bậc so với các ngân hàng còn lại Đặc biệt, có thể thấy rằng các ngân hàng có quy mô tài sản càng nhỏ càng có hệ số ROA cao Ngược lại, các ngân hàng có quy mô vốn chủ sở hữu lớn như Agribank, BIDV, VCB, có hệ số ROE thuộc nhóm dẫn đầu

Biểu đồ 1: ROA và ROE năm 2009 của một số NHTM

ĐVT: %

(Nguồn: Tổng hợp từ Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2009)

2.2 Năng lực thị phần

Biểu đồ 2a, 2b chỉ ra thị phần huy động và thị phần cho vay của các NHTM năm

2008 với một đặc điểm rõ nét là sự vượt trội của các NHTM khối nhà nước Theo đánh giá của Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, ưu thế này sẽ ít có khả năng thay đổi trong tương lai gần Mặc dù vậy, cùng với sự năng động trong việc cung ứng các sản phẩm dịch vụ mới, thỏa mãn nhu cầu ngày càng cao của xã hội, các NHTM khối cổ phần được

dự báo sẽ tiếp tục khẳng định được vị thế và chiếm giữ thị phần ngày càng cao trên thị trường

(Nguồn: Báo cáo phân tích ngành Ngân hàng do Công ty cổ phần chứng khoán MHBS thực hiện, 05/2009)

2.3 Năng lực cạnh tranh về nguồn nhân lực

Theo VPC,4 chất lượng nguồn nhân lực tại các NHTM Việt Nam chưa cao, chưa thật sự nhạy bén với những thay đổi của ngành, đặc biệt tại các NHTM khối nhà nước

Do lực lượng lao động cũ còn nhiều, nên trình độ lao động của các NHTM Nhà nước

4 Tham khảo từ Website của Trung Tâm Năng suất Việt Nam (VPC): http://www.vpc.org.vn

Biểu đồ 2a: Thị phần huy động Biểu đồ 2b: Thị phần cho vay

ĐVT: %

còn nhiều bất cập: nhiều cán bộ nâng cao trình độ dưới hình thức hoàn chỉnh đại học

làm cho số trình độ đại học tăng lên về lượng (xem Bảng 6) nhưng chưa thật sự nâng

cao trình độ về chất

Bảng 6: Cơ cấu lao động theo trình độ chuyên môn của một số NHTM năm 2009

ĐVT: lao động; %

Ngân hàng lao động Tổng số đại học Trên Đại học Cao đẳng, trung cấp Trình độ khác

(Nguồn: Tổng hợp từ Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2009)

Mặc dù vậy vẫn phải khẳng định rằng trình độ lao động của các NHTM đã được

nâng lên đáng kể, tỷ lệ trên đại học và đại học trong cơ cấu lao động của các NHTM,

đặc biệt là khối cổ phần khá cao Điều này chứng tỏ các NHTM cổ phần đang đẩy mạnh

vấn đề tìm kiếm, bổ sung thêm nguồn lực con người, đặc biệt là nguồn nhân lực chất

lượng cao, thậm chí xem đây là yếu tố tiên quyết để nâng cao năng lực cạnh tranh của

ngân hàng

2.4 Năng lực cạnh tranh về công nghệ

Với sự thành công của Dự án Hiện đại hóa Ngân hàng và Hệ thống Thanh toán

do World Bank tài trợ, năng lực công nghệ của các NHTM Việt Nam tiếp tục được nâng

cấp, thể hiện qua việc hệ thống thanh toán không ngừng phát triển theo hướng hiện đại

hóa, phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế Ở một khía cạnh liên quan, số lượng máy ATM và

POS được trang bị không ngừng tăng lên qua các năm đã tạo điều kiện giảm tải các giao

dịch tại các ngân hàng, nâng cao chất lượng phục vụ cho khách hàng cá nhân và phát

triển dịch vụ ngân hàng bán lẻ

(Nguồn: Tổng hợp từ Báo cáo thường niên của các NHTM năm 2009)

2.5 Năng lực cạnh tranh về hệ thống kênh phân phối

Biểu đồ 4 cho thấy số lượng chi nhánh, phòng và điểm giao dịch của các NHTM

đã có sự tăng trưởng đều đặn qua các năm, phản ánh sự năng động của các NHTM trong việc củng cố, mở rộng và phát triển thị phần cũng như mạng lưới bán lẻ

Biểu đồ 4: Mạng lưới (chi nhánh, phòng và điểm giao dịch) của một số NHTM

ĐVT: chi nhánh, phòng và điểm giao dịch

(Nguồn: Tổng hợp từ Báo cáo thường niên của các NHTM qua các năm)

Tuy vậy, việc tăng cường hệ thống kênh phân phối trong thời gian qua, đặc biệt

là mạng lưới bán lẻ cũng đặt dấu hỏi về hiệu quả kinh doanh Lấy ví dụ tại Đà Nẵng, hiện có đến 54 chi nhánh ngân hàng cấp 1 và 192 phòng, điểm giao dịch,5 giành giật nhau ở một thị trường chưa đầy 1 triệu dân (số liệu thống kê thời điểm 1/4/2009) Điều này đặt ra một vấn đề trong phân bổ mạng lưới của các TCTD, vừa tạo ra những làn sóng cạnh tranh dữ dội không cần thiết, vừa có thể gây lãng phí trong hoạt động ngân hàng

5 Số liệu cập nhật đến tháng 8/2010

Biểu đồ 3a: Số lượng máy ATM năm 2009 Biểu đồ 3b: Số lượng máy POS năm 2009

Đơn vị : máy

2.6 Năng lực cạnh tranh về mở rộng và phát triển dịch vụ

Việc các NHTM Việt Nam chưa phát huy hết hiệu quả của mạng lưới rộng khắp cũng như trình độ nhân lực ngân hàng có giới hạn đã hạn chế sự phát triển các sản phẩm dịch vụ với những tiện ích mới và phong phú hơn; và vì thế gây lãng phí rất lớn đối với không chỉ ngân hàng mà còn cho cả khách hàng Thật vậy, trong một thời gian khá dài, người dân kể cả các đối tượng có trình độ như cán bộ công nhân viên chức, nắm giữ các loại thẻ ngân hàng chỉ để “rút tiền lương hàng tháng” Tình hình này thời gian gần đây

có vẻ khả quan hơn khi một số ngân hàng đã cung cấp thêm các dịch vụ, tiện ích gia tăng như thanh toán hoá đơn, thu hộ tiền bán hàng, thấu chi,v.v…

Biểu đồ 5: Xếp hạng của 5 loại dịch vụ tại một số NHTM tiêu biểu 6

Biểu đồ 5 cho thấy các NHTM cổ phần luôn dẫn đầu về tính đột phá khi cho ra đời những dòng sản phẩm mới đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng đặc biệt

là dòng sản phẩm thẻ, dịch vụ tài khoản, sản phẩm liên quan đến vàng và ngoại tệ, v.v…

2.7 Năng lực cạnh tranh về thương hiệu

Với sự nhận thức vai trò thiết yếu của thương hiệu trong môi trường cạnh tranh khắc nghiệt, một số NHTM hàng đầu ở Việt Nam đã đẩy mạnh công tác xây dựng và quảng bá thương hiệu, bước đầu tạo được thương hiệu riêng, đặc thù gắn với các sản phẩm và thế mạnh riêng có Chẳng hạn, Agribank với bề dày truyền thống hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn và nông dân; BIDV trong tín dụng phát triển cơ

sở hạ tầng và xây dựng cơ bản; VCB với những sản phẩm có chất lượng cao trong thanh toán nội địa và quốc tế; Sacombank, ACB với các dịch vụ liên quan đến vàng và ngoại

tệ, v.v…

Tuy vậy, các NHTM Việt Nam vẫn chưa xây dựng được các thương hiệu mạnh,

có khả năng cạnh tranh trên thị trường khu vực và quốc tế Một số NHTM đã cố gắng thiết lập các chi nhánh, đại lý tại một số nước phát triển nhưng mới chỉ dừng lại dưới hình thức thu nhận, chuyển tiền kiều hối hoặc thăm dò thị trường là chính

6 Trích từ cuộc điều tra của Trung tâm Nghiên cứu người tiêu dùng và doanh nghiệp đã công bố năm

2008 Theo đó, có 7 mức xếp hạng theo thứ tự từ mức chất lượng cao nhất (mức 1) đến mức chất lượng thấp nhất (mức 7)

3 Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM Việt Nam

3.1 Giải pháp đối với các NHTM

- Tăng cường năng lực tài chính theo hướng tăng quy mô vốn điều lệ, đảm bảo mức an toàn vốn theo chuẩn mực quốc tế và tuân thủ pháp luật ngân hàng Việt Nam.7 Theo đó, các NHTM cần xác định một tỷ lệ hợp lý lợi nhuận ròng được sử dụng hằng năm để tăng vốn điều lệ hoặc có thể tiến hành sáp nhập và mua lại (M&As) các ngân hàng nhỏ để hình thành nên một ngân hàng có tiềm lực tài chính lớn hơn Thật vậy, hoạt động M&As là một trong những phương thức quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của các NHTM nội địa Việt Nam thông qua việc gia tăng giá trị và nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro trước sự cạnh tranh khốc liệt của những tập đoàn tài chính khổng lồ nước ngoài khi mà Việt Nam đang hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế quốc tế và thực hiện các cam kết mở cửa thị trường

- Xây dựng được một đội ngũ nhân viên có trình độ nghiệp vụ cao, có tinh thần trách nhiệm và phẩm chất đạo đực tốt Tích cực đào tạo, đào tạo lại, tập huấn nghiệp vụ thường xuyên cho cán bộ nhân viên đối với các sản phẩm dịch vụ mới cung ứng Đặc biệt, các NHTM nên cân nhắc xây dựng và nâng cấp hệ thống E-Learning để đơn giản hóa công tác tập huấn, đào tạo

- Xây dựng và phát triển sản phẩm mới với những tiện tích mới và phong phú hơn Thật vậy, phát triển sản phẩm mới là một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của NHTM bởi vì suy cho cùng các NHTM cạnh tranh lẫn nhau thông qua chuỗi các sản phẩm cung ứng của họ Ngoài ra, sản phẩm dịch vụ ngân hàng không có tính độc quyền, dễ bị sao chép, vì vậy các ngân hàng chỉ có thể tạo thế mạnh hay sự khác biệt cho ngân hàng bằng cách sử dụng các dịch vụ cộng thêm Để nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm, NHTM cần xây dựng chiến lược phát triển sản phẩm mới

và có sự đầu tư thỏa đáng trong nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới

- Ngoài ra, tiếp tục hoàn thiện công nghệ, mở rộng các loại sản phẩm mới trên

cơ sở đảm bảo tính chính xác, kịp thời, bảo mật và an toàn

- Rà soát lại hệ thống kênh phân phối, đầu tư có trọng điểm, có chiến lược dài hạn, không chạy theo số lượng, tránh tình trạng dư thừa, gây khó khăn cho triển khai đồng bộ, hiện đại hóa công nghệ, gây sự lãng phí trong giao dịch, chi phí cố định và nhân sự

- Xây dựng, củng cố và phát triển thương hiệu ngân hàng

Thương hiệu của ngân hàng khẳng định vị thế của nó trên thị trường Vị thế của ngân hàng được thể hiện qua thị phần sản phẩm so với sản phẩm cùng loại, uy tín thương hiệu sản phẩm đối với khách hàng, sự hoàn hảo của các dịch vụ và được đo bằng thị phần của các sản phẩm dịch vụ đó trên thị trường Theo đó, ngân hàng cần cố gắng theo đuổi chiến lược phát triển thương hiệu riêng, đặc thù gắn với các sản phẩm và thế mạnh riêng có

7 Theo Nghị định 141/2006/NĐ-CP của Chính phủ, mức vốn pháp định của tất cả các NHTM đến năm

2010 là 3.000 tỷ VND, CAR tối thiểu là 8%, tỷ lệ nợ xấu dưới 5%

3.2 Một số kiến nghị, đề xuất đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

- Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) với tư cách cơ quan quản lý ngành, hằng năm tổ chức đánh giá và xếp hạng năng lực cạnh tranh của các TCTD

- NHNN cũng nên xem xét lại Thông tư số 13/2010/TT-NHNN do Thống đốc Ngân hàng Nhà nước ban hành ngày 20/5/2010, bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/10/2010 [4] Thực tế, theo chúng tôi, một vài điều trong Thông tư này là khá bất cập, và do đó có thể làm giảm năng lực cạnh tranh (xét về phương diện vốn) của các NHTM Chẳng hạn, Thông tư 13 quy định, nguồn vốn huy động sử dụng để cho vay không bao gồm tiền gửi không kỳ hạn của tổ chức kinh tế, Kho bạc Nhà nước, Bảo hiểm Xã hội và các tổ chức khác Quy định này là không hợp lý, vì tiền gửi không kỳ hạn của những đối tượng trên thường chiếm tỷ lệ từ 15% - 20% trong tổng nguồn vốn huy động của các tổ chức tín dụng.8 Điều này sẽ làm cho phần nguồn vốn để đảm bảo khả năng thanh toán có thể lên đến 35% trên tổng nguồn vốn huy động, và vì thế tỷ lệ này là quá cao, cản trở mạnh hoạt động sử dụng vốn của NHTM; từ đó làm giảm năng lực cạnh tranh của ngân hàng

- Ngoài ra, NHNN cần thành lập một số tổ chức hỗ trợ tư vấn cho các NHTM về nhà cung cấp và cách thức chuyển giao công nghệ ngân hàng, tránh nhập khẩu bãi thải công nghệ hoặc công nghệ kém cạnh tranh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Công ty cổ phần chứng khoán MHBS (2009), Báo cáo phân tích ngành Ngân hàng [2] NHNN, Báo cáo thường niên qua các năm

[3] NHNN, Thông tư số 13/2010/TT-NHNN ngày 25/5/2010 của NHNN Việt Nam

[4] NHTM, Báo cáo thường niên qua các năm

[5] Trung tâm Nghiên cứu người tiêu dùng và doanh nghiệp (2008), Xếp hạng của

5 loại dịch vụ tại một số NHTM năm 2008

[6] A Ambastha and K Momaya (2004); “Competitiveness of Firms: Review of

theory, frameworks and models”; Singapore Management Review, vol 26, No.1;

p 45-61

[7] de Carmoy, H (1990); Global Banking Strategy, Oxford: Basil Blackwell

[8] Focarelli D., Panetta F and Salleo C (2002); “Why Do Banks Merge?”; Journal of Money, Credit and Banking, Vol 34, No 4, pp.1047-1066

[9] Heffernan S (2005); Modern Banking; John Wiley & Sons Ltd London

[10] Kumar, Rajiv and Chadee, Doren (2002); “International Competitiveness of Asian

firms: an analytical framework”; ERD working paper No.4; Asian Development Bank [11] Porter Michael (1990); The Competitive Advantage of Nations London

[12] Porter Michael (1998); On Competition Harvard Business Review Boston

8 Tham khảo từ Website Hiệp Hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA): http://www.vnbaorg.info