Phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật thi hành án dân sự việt nam hiện hành về biện pháp kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành và nêu kiến nghị hoàn thiện pháp luật về vấn đề này

Kê biên tài sản Kê biên là hoạt động bảo đảm thi hành án do cơ quan thi hành án tiến hành kiểm kê, lập danh sách tài sản thuộc sở hữu của bị can, bị cáo hoặc người có trách nhiệm dân sự

1

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

pháp luật về vấn đề này”

4

BẢNG DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

5

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

NỘI DUNG 7

1 Một số vấn đề chung về kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành án 7

1.1 Quy định về kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành án trong tố tụng dân sự 7 1.1.1 Kê biên tài sản 7

1.1.2 Quy định chung về kê biên tài sản trong tố tụng dân sự 7

1.1.2.1 Các loại tài sản không được kê biên 8

1.1.2.2 Thẩm quyền ra quyết định kê biên tài sản 9

1.1.2.3 Quy trình kê biên tài sản 9

1.2 Điều kiện áp dụng biện pháp kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành án 11

1.3 Nguyên tắc áp dụng biện pháp kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành án 12

2 Thủ tục kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành án trong những trường hợp cụ thể 14

2.1 Thủ tục kê biên tài sản của người phải thi hành án 14

2.1.1 Xác minh điều kiện thi hành án 14

2.1.2 Ra quyết định kê biên 15

2.1.3 Xây dựng kế hoạch cưỡng chế, kê biên 15

2.1.4 Thực hiện kê biên 16

2.1.5 Bảo quản tài sản kê biên 16

2.2 Thủ tục xử lý tài sản của người phải thi hành án 16

2.2.1 Định giá tài sản kê biên 16

2.2.2 Giao tài sản kê biên để thi hành án 17

2.2.3 Bán tài sản kê biên 17

2.2.4 Giải tỏa tài sản kê biên 17

2.2.5 Thủ tục đăng ký, chuyển quyền sở hữu, sử dụng tài sản 18

6

3 Đánh giá quy định của pháp luật Thi hành án dân sự Việt Nam và kiến nghị giải pháp

hoàn thiện quy định pháp luật 18

3.1 Đánh giá quy định pháp luật về biện pháp kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành 18

3.2 Kiến nghị giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật 21

KẾT LUẬN 23

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 23

7

MỞ ĐẦU

Thực hiện chiến lược cải cách tư pháp, xây dựng một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam nói chung và pháp luật về thi hành án dân sự nói riêng đã khẳng định sự trưởng thành vượt bậc của ngành thi hành án dân sự.1

Công tác thi hành án đã có những chuyển biến tích cực, đạt kết quả khả quan, góp phần vào việc giữ vững ổn định chính trị và an toàn xã hội, đảm bảo được quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và công dân Tuy nhiên, trong việc áp dụng biện pháp cưỡng chế thi hành án nói chung và biện pháp kê biên và xử lý tài sản nói riêng còn bộc lộ nhiều vướng mắc, do nhiều nguyên nhân khác nhau cản trở cho việc tiến hành hoạt động thi hành án dân

sự Trên cơ sở đó, việc nghiên cứu cơ sở lý luận, đánh giá thực tiễn phương thức tiến hành

áp dụng biện pháp kê biên và xử lý tài sản là cần thiết, chỉ ra những khó khăn, vướng mắc

từ đó đề xuất giải pháp khắc phục là việc làm có ý nghĩa thiết thực cho thực tiễn Qua đó,

nhóm chúng em xin chọn đề tài: “Phân tích, đánh giá các quy định của pháp luật Thi

hành án dân sự Việt Nam hiện hành về biện pháp kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành và nêu kiến nghị hoàn thiện pháp luật về vấn đề này”

NỘI DUNG

1 Một số vấn đề chung về kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành án

1.1 Quy định về kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành án trong tố tụng dân

sự

1.1.1 Kê biên tài sản

Kê biên là hoạt động bảo đảm thi hành án do cơ quan thi hành án tiến hành kiểm kê, lập danh sách tài sản thuộc sở hữu của bị can, bị cáo hoặc người có trách nhiệm dân sự theo bản án, quyết định của Tòa án.2

Kê biên tài sản là biện pháp cưỡng chế nhà nước được áp dụng đối với bị can, bị cáo

mà theo quy định của Bộ luật hình sự có thể bị phạt tiền cũng như đối với người phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại dân sự do Tòa án, Chấp hành viên tiến hành để kê khai, ghi lại từng loại tài sản, giao cho chủ tài sản tiến hành để kê khai, ghi lại từng loại tài sản,

1 Tòng Mai Phương, TS Nguyễn Công Bình (2018), Cưỡng chế kê biên tài sản trong thi hành dân sự và thực tiễn áp

dụng tại tỉnh Sơn La, Luận văn thạc sĩ Luật học, tr 12

2 Trường Đại học Luật Hà Nội (2020), Giáo trình luật thi hành án dân sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, 2018,

tr 251

8

giao cho chủ tài sản hoặc thân nhân bảo quản, cấm việc tẩu tán, phá hủy nhằm bảo đảm cho việc xét xử, thi hành bản án và các quyết định của cơ quan nhà nước được thuận lợi, đúng pháp luật

Trong lĩnh vực Tố tụng dân sự thì kê biên tài sản là một trong những biện pháp khẩn cấp tạm thời được quy định tại Điều 71 Luật Thi hành án dân sự 2008 mà pháp luật cho phép thực hiện để ngăn cản những hành vi trái pháp luật đối với tài sản trong quá trình giải quyết tranh chấp.3

Trong quá trình giải quyết tranh chấp dân sự tại Tòa án thì việc kê biên tài sản có ý nghĩa ngăn người đang giữ tài sản có các hành vi tẩu tán, hủy hoại tài sản

Cùng với đó, sau khi có bản án, quyết định của tòa án nhân dân có hiệu lực pháp luật

Cơ quan thi hành án thực hiện các thủ tục kê biên tài sản để đảm bảo nghĩa vụ thanh toán của các bên được nêu trong bản án, quyết định của Tòa

1.1.2 Quy định chung về kê biên tài sản trong tố tụng dân sự

1.1.2.1 Các loại tài sản không được kê biên

Đối với các loại tài sản được kê biên luật THADS đã quy định rất rõ ràng và cụ thể

từ Điều 89 đến Điều 97 Vậy đối với tài sản không được kê biên Luật THADS sẽ quy định

ra sao? Phần trình bày dưới đây sẽ làm rõ những tài sản thuộc phạm vi không được kê biên theo luật THADS

Các tài sản không được kê biên4 bao gồm:

“1 Tài sản bị cấm lưu thông theo quy định của pháp luật; tài sản phục vụ quốc phòng,

an ninh, lợi ích công cộng; tài sản do ngân sách nhà nước cấp cho cơ quan, tổ chức

2 Tài sản sau đây của người phải thi hành án là cá nhân:

a) Số lương thực đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người phải thi hành án và gia đình trong thời gian chưa có thu nhập, thu hoạch mới;

b) Số thuốc cần dùng để phòng, chữa bệnh của người phải thi hành án và gia đình; c) Vật dụng cần thiết của người tàn tật, vật dụng dùng để chăm sóc người ốm;

3 Trường Đại học Luật Hà Nội (2020), Giáo trình Luật thi hành án dân sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân

4 Điều 87 Luật THADS 2008

9

d) Đồ dùng thờ cúng thông thường theo tập quán ở địa phương;

đ) Công cụ lao động cần thiết, có giá trị không lớn được dùng làm phương tiện sinh sống chủ yếu hoặc duy nhất của người phải thi hành án và gia đình;

e) Đồ dùng sinh hoạt cần thiết cho người phải thi hành án và gia đình

3 Tài sản sau đây của người phải thi hành án là doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ:

a) Số thuốc phục vụ việc phòng, chữa bệnh cho người lao động; lương thực, thực phẩm, dụng cụ và tài sản khác phục vụ bữa ăn cho người lao động;

b) Nhà trẻ, trường học, cơ sở y tế và thiết bị, phương tiện, tài sản khác thuộc các cơ

sở này, nếu không phải là tài sản để kinh doanh;

c) Trang thiết bị, phương tiện, công cụ bảo đảm an toàn lao động, phòng, chống cháy

nổ, phòng, chống ô nhiễm môi trường.”

1.1.2.2 Thẩm quyền ra quyết định kê biên tài sản

Theo quy định tại khoản 6 Điều 114 và Điều 120 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 thì hành vi kê biên tài sản là một trong những biện pháp khẩn cấp tạm thời mà tòa án có thể áp dụng trong quá trình giải quyết tranh chấp dân sự

Đồng thời, căn cứ theo Điều 112 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 quy định về thẩm quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như sau:

Trước khi mở phiên tòa: Thẩm phán thụ lý giải quyết vụ án ra quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời kê biên tài sản đang tranh chấp

Tại phiên tòa: Hội đồng xét xử quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời kê biên tài sản đang tranh chấp tại tòa

Theo khoản 1 Điều 36 Luật THADS sửa đổi bổ sung 2014 quy định trong giai đoạn thi hành án sau khi có bản án của toà Thẩm quyền ra quyết định thi hành án kê biên tài sản thuộc về Thủ trưởng cơ quan Thi hành án

1.1.2.3 Quy trình kê biên tài sản

Theo Điều 88 Luật THADS 2008 việc kê biên tài sản sẽ được tiến hành như sau:

Trình tự kê biên tài sản

10

Trước khi kê biên tài sản là bất động sản 03 ngày kể từ ngày kê biên, Chấp hành viên thông báo cho đại diện chính quyền cấp xã hoặc đại diện tổ dân phố nơi tổ chức cưỡng chế, đương sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan về thời gian, địa điểm, tài sản kê biên, trừ trường hợp cần ngăn chặn đương sự tẩu tán, hủy hoại tài sản, trốn tránh việc thi hành án

Trường hợp đương sự vắng mặt thì có thể ủy quyền cho người khác thực hiện các quyền, nghĩa vụ của mình

Trường hợp đã được thông báo hợp lệ mà đương sự hoặc người được ủy quyền vắng mặt thì Chấp hành viên vẫn tiến hành việc kê biên, nhưng phải mời người làm chứng và ghi rõ vào nội dung biên bản kê biên

Trường hợp không mời được người làm chứng thì Chấp hành viên vẫn tiến hành việc kê biên nhưng phải ghi rõ vào nội dung biên bản kê biên

Khi kê biên đồ vật, nhà ở, công trình kiến trúc nếu vắng mặt người phải thi hành án hoặc người đang quản lý, sử dụng tài sản đó mà phải mở khóa, phá khóa, mở gói thì Chấp hành viên yêu cầu người phải thi hành án, người đang sử dụng, quản lý đồ vật mở khóa,

mở gói;

Nếu họ không mở hoặc cố tình vắng mặt thì Chấp hành viên tự mình hoặc có thể thuê cá nhân, tổ chức khác mở khóa, phá khóa hoặc mở gói, trong trường hợp này phải có người làm chứng Người phải thi hành án phải chịu thiệt hại do việc mở khóa, phá khóa,

mở gói 5

Kê biên tài sản phải lập biên bản

Biên bản phải ghi rõ giờ, ngày, tháng, năm kê biên, họ, tên Chấp hành viên, đương

sự hoặc người ủy quyền, người lập biên bản, người làm chứng và người có liên quan đến tài sản; diễn biến của việc kê biên; mô tả tình trạng từng tài sản, yêu cầu của đương sự và

ý kiến của người làm chứng

Biên bản kê biên có chữ ký của đương sự hoặc người được ủy quyền, người làm chứng, đại diện chính quyền cấp xã hoặc đại diện tổ dân phố nơi tổ chức cưỡng chế, Chấp hành viên và người lập biên bản

5 Điều 93 Luật thi hành án dân sự 2008

11

1.2 Điều kiện áp dụng biện pháp kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành án

Khi áp dụng các biện pháp kê biên và xử lý tài sản của người phải thi hành án cần có

đủ các điều kiện sau:

Thứ nhất: Theo bản án, quyết định của Tòa án hoặc các quyết định khác theo quy định

của pháp luật, người phải thi hành án có nghĩa vụ trả tiền cho người được thi hành án Như vậy khi bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật trên thực tế thì Chấp hành viên căn cứ vào đó để ra quyết định thực hiện việc cưỡng chế kê biên tài sản đối với người phải thi hành án và người này phải có nghĩa vụ trả tiền đối với người được thi hành án

Thứ hai: Người phải thi hành án có nghĩa vụ trả tiền cho người được thi hành án

Ở đây, người phải thi hành án phải có tài sản, thu nhập để thi hành nghĩa vụ về tài sản;

tự mình hoặc thông qua người khác thực hiện nghĩa vụ Tài sản bao gồm tài sản thuộc sở hữu riêng của người phải thi hành án và tài sản thuộc sở hữu chung của người phải thi hành

án với người khác Những tài sản này có thể do người phải thi hành án hoặc người thứ ba quản lý, sử dụng

Thứ ba: Đã hết thời gian tự nguyện do Chấp hành viên ấn định nhưng người phải thi

hành án không tự nguyện thi hành

Tại khoản 1 Điều 46 Luật THADS năm 2008 quy định: “Hết thời hạn quy định tại

khoản 1 Điều 45 của Luật này, người phải thi hành án có điều kiện thi hành án mà không

tự nguyện thi hành án thì bị cưỡng chế” Luật THADS năm 2008 đã quy định thời hạn tự

nguyện cố định đối với mọi trường hợp là 15 ngày, kể từ ngày người phải thi hành án nhận được quyết định hoặc thông báo hợp lệ quyết định thi hành án

Thứ tư: Chưa hết thời gian tự nguyện nhưng cần ngăn chặn việc tẩu tán, hủy hoại tài

sản

Theo quy định tại khoản 2 Điều 45 Luật THADS năm 2008 quy định: “Trường hợp

cần ngăn chặn người phải thi hành án có hành vi tẩu tán, hủy hoại tài sản hoặc trốn tránh việc thi hành án thì Chấp hành viên có quyền áp dụng ngay các quy định tại Chương IV của Luật này” Như vậy, ngay cả khi Chấp hành viên đã ấn định thời gian tự nguyện thi

hành án và chưa hết thời hạn này, nếu Chấp hành viên phát hiện thấy người phải thi hành

án có các hành vi tẩu tán, hủy hoại tài sản hoặc thực hiện các biện pháp khác nhằm trốn

Ngoài những nguyên tắc chung của cưỡng chế thi hành án dân sự; kê biên và xử lý tài sản cũng mang những đặc điểm riêng biệt, bao gồm:

Một là, chỉ kê biên tài sản của người phải THA tương ứng với nghĩa vụ của người

phải THA, chấp hành viên căn cứ vào nội dung bản án, quyết định, quyết định THA, tính chất, mức độ nghĩa vụ THA, điều kiện của người phải THA, yêu cầu bằng văn bản của đương sự và tình hình thực tế của địa phương để áp dụng biện pháp kê biên và xử lý tài sản THA Việc áp dụng biện pháp kê biên và xử lý tài sản THA phải tương ứng với nghĩa vụ của người phải THA và các chi phí cần thiết căn cứ vào khoản 1 Điều 13 Nghị định 62/2015/NĐ-CP ngày 16 tháng 7 năm 2015 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thì hành một số điều của Luật Thi hành án dân sự

Trường hợp khi tiến hành biện pháp kê biên tài sản THA phải tương ứng với nghĩa vụ của người phải THA và các chi phí cần thiết khác được áp dụng Đối với những vụ việc có nhiều tài sản chấp hành viên cần phải có sự ước lượng đánh giá tương đối về giá trị của tất

cả các tài sản để từ đó quyết định sẽ áp dụng kê biên, xử lý đối với tài sản nào mà đủ để đảm bảo nghĩa vụ của người phải THA cùng các chi phí phát sinh có liên quan Ngoài ra, đối với trường hợp người phải THA chỉ có một tài sản duy nhất lớn hơn nhiều lần so với nghĩa vụ phải THA mà tài sản đó không thể phân chia được hoặc việc phân chia làm giảm đáng kể giá trị của tài sản thì chấp hành viên vẫn có quyền áp dụng biện pháp kê biên, xử

lý tài sản để THA căn cứ theo khoản 1 Điều 13 Nghị định 61/2015/NĐ-CP

6 Nguyễn Anh Hoàng (2019), Kê biên và xử lý tài sản trong thi hành án dân sự và thực tiễn thực hiện, Luận văn Thạc

sĩ Luật học, TS Hoàng Ngọc Thỉnh hướng dẫn, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr 16

13

Hai là, chỉ được áp dụng biện pháp kê biên và xử lý tài sản sau khi đã hết thời hạn tự

nguyện THA trừ trường hợp cần ngăn chặn người phải THA có hành vi tẩu tán hủy hoại tại sản hoặc trốn tránh nghĩa vụ THA theo quy định của LTHADS Sau khi cơ quan THADS

ra Quyết định THA thi kể từ ngày người phải THA nhận được quyết định THA hoặc được thông báo hợp lệ quyết định THA, người phải THA có thời hạn 10 ngày để tự nguyện THA Trong thời hạn 10 ngày này, chấp hành viên không được áp dụng bất cứ biện pháp cưỡng chế nào Sau khi hết thời hạn 10 ngày tự nguyện THA, chấp hành viên thực hiện việc xác minh và tiến hành tổ chức kê biên, xử lý tài sản nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định So với quy định tại LTHADS 2008 thì có thể thấy LTHADS được sửa đổi, bổ sung năm 2014 đã rút ngắn thời gian tự nguyện THA từ 15 ngày xuống 10 ngày Nguyên tắc này góp phần giảm thời gian thi hành một vụ việc của cơ quan THA khi thực tế hiện nay số lượng vụ việc và giá trị tiền tương ứng đang có xu hướng ngày càng tăng qua từng năm góp phần giúp chấp hành viên nhanh chóng tiến hành các biện pháp để tổ chức THA giảm thiểu

số lương về việc và về tiền còn tồn đọng chuyển sang năm sau.7

Ba là, không được kê biên những tài sản mà pháp luật quy định không được phép kê

biên Những tài sản mà pháp luật quy định không được phép kê biên được quy định cụ thể tại Điều 87 LTHADS bao gồm những tài sản bị cấm lưu thông, tài sản phục vụ quốc phòng,

an ninh, lợi ích công cộng, tài sản do ngân sách nhà nước cấp cho cơ quan tổ chức và những tài sản thiết yếu phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt của cá nhân cũng như quá trình sản xuất của

cơ quan, tổ chức là người phải THA

Bốn là, kê biên, xử lý tài sản phải do người có thẩm quyền tiến hành kê biên Đây là

một trong những biện pháp cưỡng chế THA vì vậy mà nó cũng mang tính quyền lực nhà nước, thể hiện qua việc Nhà nước chỉ trao quyền kê biên, xử lý tài sản cho chủ thể nhất định và cũng chỉ có chủ thể này được quyền tiến hành các thủ tục và tổ chức kê biên, xử lý tài sản Theo quy định của LTHADS thì chủ thể có thẩm quyền tiến hành kê biên tài sản nói riêng và các biện pháp cưỡng chế THA nói chung là chấp hành viên

Năm là, chỉ được kê biên vào thời gian quy định, tránh những ngày lễ của đất nước

Cơ quan THADS không tổ chức cưỡng chế THA có huy động lực lượng trong thời gian 15 ngày trước và sau tết Nguyên đán, các ngày truyền thống đối với các đối tượng chính sách,

7 Nguyễn Anh Hoàng (2019), Kê biên và xử lý tài sản trong thi hành án dân sự và thực tiễn thực hiện, Luận văn Thạc

sĩ Luật học, TS Hoàng Ngọc Thỉnh hướng dẫn, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr 20