Đề tài nghiên cứu về bút pháp tả cảnh ngụ tình trong thơ hồ xuân hương

Lí do chọn đề tài Thơ văn như bài ca về mọi điều trong cuộc sống, nó miêu tả từ những niềm đau không thể nguôi ngoai đến sự hạnh phúc vô bờ, là cách để mọi người có thể truyền đạt những

TRƯỜNG THCS - THPT ĐÔNG DU

TỔ KHOA HỌC XÃ HỘI  

CHUYÊN ĐỀ TẬP NGHIÊN CỨU VÀ VIẾT BÀO CÁO

VỀ MỘT VẤN ĐỀ VĂN HỌC TRUNG ĐẠI

ĐỀ TÀI:

 NGHIÊN CỨU VỀ BÚT PHÁP TẢ CẢNH

Giáo viên hướng dẫn: Nguyễn Thị Dung

  Nhóm tác giả: Đặng Thị Mỹ Duyên

  Vũ Thị Phương Thảo   Phan Tiến Đạt

  Đinh Thị Yến Nhi   Lưu Anh Thơ    Nguyễn Bảo Mi An

Đăk Lăk, Tháng 10 năm 2023

TRƯỜNG THCS VÀ THPT ĐÔNG DU

TỔ KHOA HỌC XÃ HỘI  

  Đinh Thị Yến Nhi   Lưu Anh Thơ    Nguyễn Bảo Mi An

Đăk Lăk, Tháng 10 năm 2023

MỤC LỤCPHẦN MỞ ĐẦU 2

1 Lí do chọn đề tài: 2

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 2

3 Mục tiêu nghiên cứu: 3

4 Phương pháp nghiên cứu: 3

5 Cấu trúc: 4

PHẦN NỘI DUNG 5

Chương I NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 5

1.1 Sơ lược về tác giả Hồ Xuân Hương 5

1.1.1 Thời đại 5

1.1.2 Cuộc đời 5

1.1.3 Sự nghiệp: 6

1.2 Sự nghiệp văn chương 7

1.2.1 Tác phẩm chính 7

1.2.2 Phong cách nghệ thuật: 7

CHƯƠNG II BÚT PHÁP TẢ CẢNH NGỤ TÌNH 9

TRONG THƠ HỒ XUÂN HƯƠNG 9

2.1 Bút pháp tả cảnh ngụ tình nói chung trong văn học trung đại Việt Nam .9

2.2 Bút pháp tả cảnh ngụ tình nói riêng trong thơ Hồ Xuân Hương…….12

CHƯƠNG III KIẾN NGHỊ VÀ KẾT LUẬN 20

3.1 Kiến nghị: 20

3.2 Kết luận: 20

PHẦN MỞ ĐẦU

  1 Lí do chọn đề tài

Thơ văn như bài ca về mọi điều trong cuộc sống, nó miêu tả từ những niềm đau không thể nguôi ngoai đến sự hạnh phúc vô bờ, là cách để mọi người có thể truyền đạt những tâm tư tình cảm từ tận cùng của nỗi lòng đến với độc giả.Chủ

đề nghệ thuật tả cảnh ngụ tình trong thơ Hồ Xuân Hương là một chủ đề thú vị

và đầy cảm hứng

Về giá trị văn học: Hồ Xuân Hương là một trong những nhà thơ nổi tiếngcủa văn học Việt Nam, và bút pháp của bà thường được người đọc và nghiêncứu vì sự tinh tế, sáng tạo.

Về nghệ thuật sáng tạo: Nghiên cứu về bút pháp của Hồ Xuân Hương trongviệc tả cảnh ngụ tình có thể giúp hiểu sâu hơn về nghệ thuật sáng tạo của bà, bao gồm cách bà sử dụng hình ảnh, ngôn ngữ và kỹ thuật viết để truyền đạtthông điệp và cảm xúc

Về văn hóa và lịch sử: Việc nghiên cứu về bút pháp của Hồ Xuân Hươngcũng có thể giúp hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử của Việt Nam trong thời kỳ

 bà sống, đồng thời cũng phản ánh các giá trị xã hội và tư tưởng của thời đại đó

Về khía cạnh nâng cao hiểu biết văn học: Đối với sinh viên và nhữngngười học văn học, việc nghiên cứu về bút pháp của Hồ Xuân Hương không chỉ

là một cách để hiểu biết thêm về văn học Việt Nam mà còn giúp phát triển kỹnăng phê bình văn học và nghiên cứu

Về mảng đóng góp cho cộng đồng: Nghiên cứu về văn học cũng có thểmang lại những thông điệp văn hóa cho cộng đồng, giúp tăng cường nhận thức

về giá trị của văn hóa dân tộc và giáo dục lịch sự cho xã hội

  2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  * Về đối tượng khảo sát

Với đề tài đã chọn, đối tượng nghiên cứu của dự án là bút pháp tả cảnh ngụtình trong thơ Hồ Xuân Hương

Hướng nghiên cứu của đề tài là phân tích các bài thơ chọn lọc của HồXuân Hương, tập trung vào các bài thơ sử dụng nghệ thuật tả cảnh ngụ tình. Nghiên cứu sâu về ngôn từ, hình ảnh và cấu trúc thơ để hiểu cách thức tác giả

sử dụng ngụ tình để biểu đạt cảm xúc và ý nghĩa sâu xa

  * Về phạm vi nghiên cứu

 Nghệ thuật tả cảnh ngụ tình: Tập trung vào phân tích cách mà Hồ XuânHương sử dụng ngụ tình, bao gồm việc xây dựng hình ảnh, chọn từ ngữ và cấutrúc câu thơ để tạo ra hiệu ứng ngụ tình

Tả cảnh và ngữ cảnh trong văn học: Nghiên cứu về ngữ cảnh văn học củathời đại Hồ Xuân Hương, bao gồm cả xã hội, văn hóa, tư duy triều đại để hiểu

rõ hơn về việc tại sao và làm thế nào ngụ tình được sử dụng trong môi trườngvăn học của thời kỳ đó.

Tác động của nghệ thuật tả cảnh ngụ tình: Nghiên cứu về cách mà ngụ tìnhtrong thơ Hồ Xuân Hương ảnh hưởng đến độc giả và xã hội của thời đại đó.Phân tích cách mà người đọc hiểu và cảm nhận thông điệp được truyền đạtthông qua nghệ thuật này

3 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu đầu tiên của dự án là tìm hiểu khái quát về thời đại, cuộc đời và

sự nghiệp sáng tác của Hồ Xuân Hương; từ đó có thể có được cái nhìn thấu đáo,toàn diện hơn về con người nhà thơ, về những nhân tố khách quan và chủ quanảnh hưởng đến tâm tư, tình cảm của Hồ Xuân Hương làm tiền đề cho việcnghiên cứu "Bút pháp tả cảnh ngụ tình trong thơ Hồ Xuân Hương"

Thứ hai, trên cơ sở miêu tả và khái quát những đặc điểm cơ bản về nghệthuật tả cảnh ngụ tình trong thơ của Hồ Xuân Hương, dự án sẽ nghiên cứu toàndiện và cụ thể về nghệ thuật ấy Từ đó, dự án sẽ giúp bạn đọc hiểu đúng hơn, tốthơn những giá trị thẩm mỹ đích thực và góp phần làm cho mọi người tránhđược cái nhìn sai lệch mà cảm nhận đúng cho lòng nhà thơ

4 Phương pháp nghiên cứu

Phân tích văn học: Sử dụng các phương pháp phân tích văn học để đánhgiá ngôn ngữ, cấu trúc và hình ảnh trong bài thơ Tập trung vào việc tìm ra cácyếu tố chung và sự độc đáo trong việc sử dụng nghệ thuật tả cảnh ngụ tình

So sánh và tương quan với các ngữ cảnh lịch sử và văn hoá: Đối chiếu các bài thơ của Hồ Xuân Hương với ngữ cảnh lịch sử và văn hóa của thời kỳ đó đểhiểu rõ hơn về tầm ảnh hưởng và giá trị của nghệ thuật tả cảnh ngụ tình

Phân tích ngôn ngữ và ngữ cảnh: Sử dụng phương pháp phân tích ngônngữ để hiểu ý nghĩa sâu xa của các từ ngữ và cú pháp được sử dụng trong các bài thơ

5 Cấu trúc

  Chương I NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

  1.1 Sơ lược về tác giả Hồ Xuân Hương

  1.2 Sự nghiệp văn chương

  Chương II BÚT PHÁP TẢ CẢNH NGỤ TÌNH TRONG THƠ HỒ

 Lê, trật tự xã hội theo Khổng Tử đã thoái hoá và bở vụn Ở miền Bắc, phe cánhđầy uy quyền của chúa Trịnh đã khống chế vua Lê và triều đình thời đó tại Thăng  Long, đồng thời chúa Trịnh tiến hành chiến tranh với nhà Nguyễn, vốn có triềuđình tại phía Nam Huế và được hỗ trợ bởi vũ khí Bồ đào nha và quân Pháp do cácnhà truyền giáo thuộc địa tuyển mộ Cuối cùng, sau vài thập kỉ hỗn loạn tàn bạo,vào năm 1771, ba anh em, được biết tới với cái tên Tây Sơn, bắt đầu cuộc nổi dậynông dân đánh bại chúa Trịnh, vua Lê và nhà Nguyễn, chiếm lấy Thăng Long (Hà Nội), Huế và Sài Gòn, và xây dựng nên một triều đại ngắn ngủi của mình (1788-1802) rồi cũng sớm bị mất vào tay nhà Nguyễn.

Thời kì sụp đổ xã hội và điêu tàn chiến tranh này, có lẽ không đáng ngạcnhiên, lại cũng là điểm cao trong truyền thống lâu dài về thi ca của Việt Nam Như  Dante nói trong cuốn De vulgari eloquentia, "Các chủ đề chính của thơ ca là tình yêu, đức hạnh và chiến tranh." Tác phẩm thơ vĩ đại của thời kì này - Truyện Kiềunổi tiếng của Nguyễn Du đều tràn ngập với niềm khao khát cá nhân, với sự thông cảm cho "số mệnh bạc bẽo," và với việc tìm kiếm cái gì đó vĩnh hằng Chiếntranh, đói khát và tham nhũng đã không đánh bại được các nhà thơ như Nguyễn

 Du và Hồ Xuân Hương, mà lại còn làm sâu sắc hơn công trình của họ [1]

  1.1.2 Cuộc đời

Hồ Xuân Hương chưa rõ năm sinh, năm mất Bà là một người xinh đẹp, thôngminh đi nhiều nơi, giao thiệp với rộng (quen biết nhiều người nổi tiếng như Nguyễn Du) Con người bà phóng túng, tài hoa, có cá tính mạnh mẽ, sắc sảo

7

Cuộc đời Hồ Xuân Hương lận đận, nhiều nỗi éo le ngang trái  Bi kịch của Hồ Xuân Hương bắt đầu khi bà làm lẽ Tổng Cóc, một cường hào có tính ăn chơi vàtiêu xài hoang phí nên chẳng bao lâu thì nhà của sa sút và cộng thêm việc vợ cả ghen vì ông yêu quý tài nghệ của Hồ Xuân Hương nên bà bỏ đi biệt, chỉ để lại một 

lá thư từ giả

Sau khi bỏ nhà đi, bà hạ sinh một người con gái nhưng được ba tháng thì chết  yếu, Tổng Cóc có tìm đến đòi con nhưng vô vọng Bà làm bài thơ Khóc Tổng Cóc gin ông để khóc cho mối tình cũ của mình, hai người xem như đoạn tuyệt tìnhnghĩa phu thê

Sau này bà tiến đến với ông Phủ Vĩnh Tường, tức là Tú tài Phạm Viết Ngạn

và sinh cho ông một đứa con tên Phạm Viết Thiệu, thế nhưng hơn hai năm sau thìngười chồng này của Hồ Xuân Hương cũng lạ thế [2]

  1.1.3 Sự nghiệp

Hồ Xuân Hương là nhà thơ Nôm nổi tiếng, bà đã để lại nhiều bài thơ độc đáovới phong cách thơ vừa thanh vừa tục và được mệnh danh là Bà chúa thơ Nôm HồXuân Hương được coi là một trong những nhà thơ tiêu biểu của văn học Việt Nam,

là “nhà thơ độc đáo có một không hai trong lịch sử văn học dân tộc”

 Hai lần mất chồng đã khiến Hồ Xuân Hương thấm thía nỗi đau của những người phụ nữ phải chịu cảnh cô đơn nên khi nghe tiếng khóc từ bà lang, nhà thơ viết ra nhiều câu thơ thể hiện nỗi xót xa và đồng cảm sâu sắc.Trong bài "Lấychồng chung", "Làm lẽ", Hồ Xuân Hương đã thể hiện rất rõ nỗi niềm chua xót ấy,đồng thời bà cũng lên án chế độ đã thế của xã hội phong kiến

Có những nhà thơ trung đại lên tiếng bênh vực người phụ nữ như Nguyễn Du, Nguyễn Gia Thiểu, Đặng Trần Côn nhưng họ không chân thực bằng Hồ Xuân Hương, Bởi là đã trải qua nhiều bị kịch trong cuộc đời, nỗi đau đớn ấy đều lắng đọng trên trang thơ sắc sảo của Hồ Xuân Hương mà không ai có thể thay thể được

Theo Hồ Xuân Hương thì việc làm lẽ là vô cùng tệ bạc và bất công đối vớingười phụ nữ Bà đã kể ra những nỗi khổ khi làm lẽ và cho rằng đó như làm mướnkhông công cho thấy sự bi phẫn tột độ, kịch liệt lên án chế độ hôn nhân thời ấy [3]

8

Bà đã để lại nhiều bài thơ có giá trị nghiên cứu ở cả nội dung lẫn nghệ thuậtnhờ tài năng và những bất hạnh trong cuộc đời mình Qua nhiều tác phẩm giàu tínhnhân đạo ấy, Hồ Xuân Hương xứng đáng là nhà thơ của phụ nữ trong văn họctrung đại Việt Nam.

 Năm 2021, bà cùng Nguyễn Đình Chiểu là hai nhà thơ của Việt Nam đượcUNESCO vinh danh là "danh nhân văn hóa thế giới" cùng với kỷ niệm năm sinh/năm mất Di tác của bà hoàn toàn là thơ và đa số đều được viết bằng chữ  Nôm, chính vì thế bà còn được mệnh danh là "Bà Chúa thơ Nôm" [4]

  1.2 Sự nghiệp văn chương

Hồ Xuân Hương cũng có một số bài thơ viết bằng chữ Hán Đến nay, tác phẩm thơ chữ Hán của bà chỉ còn lại rất ít bài, trong đó có 5 bài thơ được công bốnăm 1962 gồm: Hải ốc trù, Nhãn phóng thanh, Độ Hoa Phong, Trạo ca thanh, Thuỷvân hương

  1.2.2 Phong cách nghệ thuật

Trong lịch sử văn học Việt Nam, Hồ Xuân Hương là hiện tượng rất độc đáo:nhà thơ phụ nữ viết về phụ nữ, trào phúng mà trữ tình, đậm đà chất văn học dângian từ đề tài, cảm hứng đến ngôn ngữ, hình tượng

Văn chương của Hồ Xuân Hương chủ yếu nêu lên thái độ, tâm tư tình cảmcủa mình nói riêng và người phụ nữ trong xã hội cũ nói chung Những câu thơ mang đậm cá tính mạnh mẽ của một người phụ nữ với trái tim khao khát yêuthương, bà dám đứng lên nói những điều người khác không dám nói, dám bộc lộ

9

những điều người khác không dám bộc lộ Chính văn chương của bà như một cánhcửa mở ra, đưa độc giả của nhiều thế hệ đến gần hơn, am hiểu hơn về cuộc sống cũng như những khát khao của người phụ nữ lúc bấy giờ.

 Bằng tài năng của mình, Hồ Xuân Hương đã viết nên nhiều tác phẩm thànhcông vang dội, với nghệ thuật đặc sắc, cách diễn tả tâm tư tình cảm bộc trực, tathêm thương cảm, đau xót trước những người phụ nữ tài hoa, xinh đẹp lúc bấy giờ nhưng họ lại không có được hạnh phúc, êm ấm mà đáng lẽ họ được nhận lại. Nhân vật trong thơ văn của Hồ Xuân Hương thường là vua chúa, quan lạiđến những thư sinh nghiên bút, những kẻ tự xưng là hiền nhân quân tử nhưng làmviệc lén lút cũng được Hồ Xuân Hương phơi bày bằng ngòi bút trào phúng độcđáo Bên cạnh đó, thơ văn của Hồ Xuân hương còn thể hiện ước mơ, khát khaohạnh phúc lứa đôi, muốn có một cuộc sống trần tục thiên về mặt bản năng củachính mình [5]

Từ những nét đặc sắc trên, ta có thể khẳng định, nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương làmột trong những tác giả hiếm hoi của nền văn học trung đại Việt Nam vừa thể hiện

cá tính mạnh mẽ lại có nhiều tác phẩm nổi tiếng, gây ấn tượng, tiếng vang đến tậnngày nay Chính từ những yếu tố trên, Hồ Xuân Hương quả thực rất xứng đáng vớidanh xưng Bà Chúa thơ Nôm

10

CHƯƠNG II BÚT PHÁP TẢ CẢNH NGỤ TÌNH

TRONG THƠ HỒ XUÂN HƯƠNG

  2.1 Bút pháp tả cảnh ngụ tình nói chung trong văn học trung đại Việt NamVăn học trung đại là giai đoạn văn học mang đặc trưng của tính cổ kính, vôngã và ước lệ Trong văn học trung đại, nghệ thuật tả cảnh ngụ tình là một nét nghệthuật đặc sắc thường được sử dụng để thể hiện tâm trạng và cảm xúc của nhân vậthoặc tác giả Các tác phẩm văn học của thời kỳ này thường chứa đựng những hìnhảnh tĩnh lặng và tương tác mạnh mẽ giữa con người và thiên nhiên

 Ngụ tình được thể hiện qua việc sử dụng các biểu hiện hình ảnh, âm thanh,màu sắc và các yếu tố văn học khác để tạo ra không gian cảm xúc Cảnh ngụ tìnhthường mô tả vẻ đẹp của thiên nhiên, như hoa lá, trăng sao, sông núi, để tăngcường cảm xúc và tạo ra một không gian tưởng tượng cho độc giả Đồng thời, nócũng được sử dụng để ám chỉ những tâm trạng, suy tư sâu sắc của nhân vật, thểhiện sự tương tác giữa nội tâm và môi trường xung quanh

Bởi lẽ “ý tại ngôn ngoại” ý nằm ở bề sâu ngôn ngữ ngoài điều tác giả thể hiệntrực tiếp trên bề mặt câu chữ Và còn vì cảnh vật thiên nhiên ấy đều nhuốm màutâm trạng của nhân vật trữ tình Cảnh sẽ chỉ là cảnh vật vô hồn nếu nó không đượcnhìn nhận qua trái tim của nhân vật trữ tình, của chính tác giả

Không khó để bắt gặp yếu tố tả cảnh ngụ tình trong các thi phẩm ở giai đoạnvăn học trung đại, đặc sắc có thể kể tới Đại thi hào Nguyễn Du với tuyệt tác

"Truyện Kiều":

"Buồn trông cửa bể chiều hômThuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa"

("Truyện Kiều")Không gian mênh mông của cửa bể kết hợp với hình ảnh con thuyền thấpthoáng phía xa đã gợi lên khung cảnh hoang vắng Cánh buồm dường như trở nên

11

nhỏ bé hơn trong không gian rộng lớn ấy Thân phận của Thúy Kiều cũng giốngcánh buồm ấy, lênh đênh giữa cuộc đời bất định Có thể thấy, Nguyễn Dau đã rấtkhéo léo lựa chọn thời gian "chiều hôm" Trong văn học, ta thường thấy khônggian buổi chiều đa phần gợi ra nỗi buồn man mác, trong hoàn cảnh lúc bấy giờ củaKiều, nỗi buồn ấy gắn với khát khao được đoàn tụ, được trở về với quê hương, giađình.

 Nói đến bút pháp tả cảnh ngụ tình, ta không thể không nhắc đến bài thơ "Quađèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan:

"Lom khom dưới núi tiều vài chúLác đác bên sông chợ mấy nhà"

("Qua đèo Ngang")Trong hai câu thực của tác phẩm "Qua đèo Ngang", khung cảnh thiên nhiênhoang vắng xuất hiện sự sống của con người, tuy vậy việc sử dụng nghệ thuật đảongữ, đưa hai từ láy "lom khom" và "lác đác" lên đầu câu của Bà Huyện ThanhQuan đã khiến cho ý của câu thơ có phần khác lạ Sự xuất hiện của con người vốn

đã ít ỏi "lom khom" chỉ có "tiều vài chú" mà dường như lại còn bị thiên nhiên lấn

át Ở đây con người đã hoàn toàn trở nên nhỏ bé và phụ thuộc vào thiên nhiên, sựxuất hiện của những con người thưa thớt lại càng tô đậm thêm cái quang cảnh thiênnhiên quá đỗi hùng vĩ, hoang vắng buổi chiều tàn Khi tác giả phóng tầm mắt ra xathì thấy xuất hiện những ngôi nhà để tìm cảm giác ấm áp, xóa nhòa đi nỗi cô đơnvắng vẻ Thế nhưng trong câu thơ này cái sự ấm áp đã bị hai từ "lác đác" lấy đi, màthay vào đó cả câu thơ lại gợi sự chán chường, heo hút, thiếu sức sống trong khungcảnh dẫu rằng đã có sự sống Nhìn vào cách miêu tả, có thể nhìn ra tâm trạng củatác giả đó là nỗi cô đơn, trống vắng giữa không gian rộng lớn, là sự chơi vơi bấtđịnh giữa thời cuộc Suy xét kĩ hơn, đó là nỗi buồn đang chất chứa trong lòng nữ

sĩ, ấy là nỗi lòng nhớ nhà tha thiết của một người con xa xứ, nay nhìn cảnh heo hútlại càng thêm nhớ quê hương

Bên cạnh đó, Đoàn Thị Điểm cũng được biết đến là một nữ sĩ tài năng củagiai đoạn văn học Trung đại, tác phẩm "Tình cảnh lẻ loi của người chinh phụ" của

 bà cũng chứa đựng thủ pháp tả cảnh ngụ tình:

"Vài tiếng dế nguyệt soi trước ốc

12